Bakı. Trend:
Özbəkistan və Azərbaycan iqtisadi əməkdaşlığı əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirə bilər, onların logistikasının uzlaşdırılması isə Orta Dəhlizin tranzit cəlbediciliyini artıra bilər.
Bu barədə Trend-ə Özbəkistandan olan siyasi elmlər doktoru, professor Səyfiddin Jurayev deyib.
Ekspertin sözlərinə görə, Özbəkistan-Azərbaycan münasibətləri keyfiyyətcə yeni inkişaf mərhələsindədir və onların potensialı ikitərəfli ticarətin hüdudlarından xeyli kənara çıxır.
"2016-cı ilin ikinci yarısından, Şavkat Mirziyoyevin Özbəkistan Prezidenti seçilməsindən sonra ikitərəfli əməkdaşlıqda həqiqi sıçrayış baş verdi. Bu gün münasibətlər ən yüksək səviyyəyə – müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib və tamamilə yeni məna kəsb edib", – deyə S. Jurayev qeyd edib.
O vurğulayıb ki, iqtisadi əlaqələrin daha da dərinləşdirilməsi sənaye kooperasiyası, energetika, avtomobil sənayesi, kənd təsərrüfatı və investisiya əməkdaşlığına əsaslanmalıdır. Onun fikrincə, bu istiqamətləri birləşdirən ən mühüm amil isə nəqliyyat bağlantısıdır.
"2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin həcmi üç dəfədən çox artaraq 795 milyon dollara çatıb. Yaxın illərin əsas vəzifəsi iqtisadi əməkdaşlığı əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirməkdir", – deyə ekspert bildirib.
Onun sözlərinə görə, xüsusilə perspektivli istiqamət xammal və hazır məhsul ticarətindən birgə istehsal zəncirlərinin yaradılmasına keçiddir. Xüsusilə energetika və neft-kimya bu cür əməkdaşlığın sistemyaradıcı amilinə çevrilə bilər.
"Artıq kifayət qədər ciddi institusional baza formalaşdırılıb. 2016-cı ildən fəaliyyət göstərən "Neftqaztexnologiya" birgə müəssisəsini, həmçinin SOCAR və "Uzbekneftegaz" tərəfindən 2024-cü ildə yaradılan və Özbəkistana yüksək təzyiqli polietilen ixrac edən "Turan Energetika APESCO"nu qeyd etmək olar. Yeni tendensiya xammal ticarətindən polietilen, polimerlər və digər qaz-kimya məhsullarının birgə istehsalına keçiddən ibarətdir", – deyə S. Jurayev vurğulayıb.
O qeyd edib ki, iki ölkənin istehsal imkanlarının birləşməsi ixracyönümlü zəncirlərin formalaşdırılması üçün əsas yaradır.
"Özbəkistanda artan daxili tələbat və Şurtan, MTO və GTL daxil olmaqla iri qaz-kimya gücləri var, Azərbaycanda isə SOCAR-ın xammal bazası və Avropa bazarına çıxış mövcuddur. Məhz neft-qaz kimyası sahəsində birgə zəncirlər sadə ticarətin vermədiyi üstünlükləri təmin edir: lokallaşdırılmış əlavə dəyər, texnologiya transferi və üçüncü ölkələrə ixrac imkanı", – deyə ekspert bildirib.
S. Jurayev ayrıca olaraq "yaşıl" energetikanın inkişafını qeyd edərək bildirib ki, Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan tərəfindən yaradılan "Yaşıl dəhliz" enerji əməkdaşlığını transmilli səviyyəyə çıxara bilər.
"Xəzər vasitəsilə bərpa olunan enerjinin ixracı ilə bağlı "Yaşıl dəhliz" layihəsi ikitərəfli gündəliyin çərçivəsindən xeyli kənara çıxır. O, Avropa bazarının dekarbonizasiya olunmuş elektrik enerjisinə tələbi, Xəzərin dibi ilə kabelin çəkilməsi və daha sonra Qara dəniz vasitəsilə uzadılması ilə bağlıdır. Bu, kapitaltutumlu və uzunmüddətli layihədir, lakin məhz belə layihələr xarici maliyyələşməni dəfələrlə artırmağa və enerji əməkdaşlığını ikitərəfli müstəvidən transmilli səviyyəyə keçirməyə qadirdir", – deyə o vurğulayıb.
Ekspertin fikrincə, oxşar potensial avtomobil sənayesində də mövcuddur.
"Chevrolet avtomobillərinin və Isuzu avtobuslarının yığılması hələlik əsasən iriqovşaqlı yığım xarakteri daşıyır. Növbəti mərhələ yığımdan komponent istehsalına və Xəzər logistikası vasitəsilə Yaxın Şərq, MDB ölkələri və İran daxil olmaqla üçüncü bazarlara birgə ixraca keçiddir", – deyə S. Jurayev bildirib.
O əlavə edib ki, bu halda Özbəkistan iri istehsal bazasına və UzAuto təcrübəsinə malikdir, Azərbaycan isə eyni zamanda həm bazar, həm də məhsulların xarici bazarlara çıxışı üçün tranzit qapısı rolunu oynaya bilər.
Kənd təsərrüfatından danışan ekspert qeyd edib ki, iki ölkənin əməkdaşlığı aqrar emal, soyuq zəncirlər, toxumçuluq, seleksiya və suya qənaət edən texnologiyalar sahəsində inkişaf edə bilər.
"Hər iki ölkə aqrar dövlətdir və quraq əkinçilik, su qıtlığı kimi ortaq problemlərlə üzləşir. Buna görə də burada kooperasiya rəqabətdən daha çox bir-birini tamamlayan xarakter daşıyır", – deyə o bildirib.
Onun sözlərinə görə, bütün bu istiqamətlərin genişləndirilməsi üçün ən mühüm şərt nəqliyyat infrastrukturunun, ilk növbədə isə Orta Dəhlizin inkişafıdır.
"Orta Dəhliz coğrafiya çatışmazlığından deyil, parçalanmadan əziyyət çəkir: çoxsaylı sərhədlər, Xəzərdə yüklərin aşırılması, fərqli tariflər, gömrük prosedurları və uzlaşdırılmamış rəqəmsal sənədlər mövcuddur. 2025-ci ildə 1,4 milyon ton tranzit və 2026-cı ilin birinci yarısında 12,2 faiz artım yüksələn, lakin qlobal meyarlarla hələ də kiçik həcmli axındır. Coğrafiyanı real ötürmə qabiliyyətinə çevirmək yalnız ikitərəfli və çoxtərəfli koordinasiya ilə mümkündür", – deyə S. Jurayev vurğulayıb.
Onun sözlərinə görə, BTQD-nin növbəti inkişaf mərhələsi üçün əsas söz məhz "sinxronizasiya"dır. Söhbət marşrut boyunca tariflərin, hərəkət cədvəllərinin, gömrük prosedurlarının və rəqəmsal sənədlərin uzlaşdırılmasından gedir.
"Vahid tariflər yaradılmalı, "vahid pəncərə" prinsipi tətbiq edilməli, qrafiklər uzlaşdırılmalı və dəhlizin rəqəmsallaşdırılması həyata keçirilməlidir. Azərbaycan və Özbəkistan logistikasının uzlaşdırılması tranzit cəlbediciliyini sistemli şəkildə artırır: dəhliz müddət və tarif baxımından daha proqnozlaşdırılan olur, Mərkəzi Asiya ölkələri isə dünya bazarlarına daha səmərəli çıxış əldə edirlər", – deyə ekspert vurğulayıb.
S. Jurayev qeyd edib ki, Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artması təkcə onun coğrafi üstünlükləri ilə deyil, həm də Avrasiya logistikasının şaxələndirilməsi zərurəti ilə bağlıdır.
"2022-ci ildən sonra Orta Dəhlizin yüksəlişi böyük ölçüdə Avrasiya logistikasının tək bir nəqliyyat marşrutundan asılılığını azaltmaq istəyindən irəli gəlib. Azərbaycan və Özbəkistan məhz bu konyunkturanı kapitallaşdırırlar. Lakin marşrutun uzunmüddətli dayanıqlılığı artıq xarici konyunkturadan deyil, onun dəyər, sürət və etibarlılıq baxımından nə dərəcədə rəqabətqabiliyyətli olacağından asılı olacaq", – deyə o bildirib.
Ekspert marşrutun gələcək inkişafı üçün mühüm amil kimi Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan (ÇQÖ) dəmir yolunu göstərib. Onun fikrincə, bu layihə Mərkəzi Asiyanın nəqliyyat konfiqurasiyasını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.
"Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolunun Orta Dəhlizlə inteqrasiyası Özbəkistanı potensial konsolidasiya mərkəzinə çevirir. Çindən gələn yüklər Avropaya daha qısa cənub marşrutu ilə, daha sonra isə Xəzər, Azərbaycan və BTQD-nin digər həlqələri vasitəsilə çatdırıla biləcək. Dənizə ikiqat çıxışı olmayan Özbəkistan üçün bunun strateji əhəmiyyəti var: Azərbaycan onun əvəzolunmaz qərb qapısına çevrilir", – deyə S. Jurayev qeyd edib.
Onun sözlərinə görə, bu sistemin əlavə elementi TRIPP və Zəngəzur istiqaməti çərçivəsində Naxçıvan və Türkiyə üzərindən keçən marşrut ola bilər.
"Naxçıvan vasitəsilə Türkiyəyə nəqliyyat əlaqələrinin blokdan çıxarılması dəhlizin yeganə Gürcüstan istiqamətindən asılılığını azaldır və Avropaya alternativ quru marşrutu yaradır. Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu ilə birlikdə bu, Orta Dəhlizə tamamilə fərqli konfiqurasiya verə və onun dayanıqlığını artıra bilər", – deyə ekspert vurğulayıb.
Onun fikrincə, Orta Dəhlizin inkişafı eyni zamanda Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində daha geniş iqtisadi inteqrasiya üçün əsas yaradır.
"Orta Dəhliz TDT-nin iqtisadi inteqrasiyasının fiziki onurğa sütunudur, "Yaşıl dəhliz" isə onun enerji ölçüsüdür. Beləliklə, Azərbaycan-Özbəkistan tandemi türk inteqrasiyasını bəyanatlarla deyil, infrastrukturla – nəqliyyat, energetika, ticarətin sadələşdirilməsi və perspektivdə gömrük rejimlərinin harmonizasiyası ilə doldurur", – deyə o qeyd edib.
S. Jurayev vurğulayıb ki, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məşvərət Görüşlərində iştirakı da iki regionun iqtisadiyyatlarının uzlaşdırılması üçün yeni imkanlar yaradır.
"Əslində Qərbi Çindən Anadoluyadək daha əlaqəli məkan formalaşır. Bu kontekstdə Azərbaycan və Özbəkistan nəqliyyat və enerji layihələrinin investisiyalar və sənaye kooperasiyası ilə dəstəkləndiyi yeni regional konturun memarları kimi çıxış edə bilərlər", – deyə ekspert bildirib.
O qeyd edib ki, investisiya əməkdaşlığının daha da inkişafı bu prosesi gücləndirə bilər.
"500 milyon dollar kapitalla fəaliyyət göstərən Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Şirkəti və iri investisiya oyunçularının bazara daxil olması özəl kapital üçün riskləri azaldan mexanizm yaradır. Azərbaycanda Özbəkistan investisiyaları ilə fəaliyyət göstərən 130-dan çox şirkət qarşılıqlı hərəkətin artıq başladığını göstərir. İndi investisiyaları, istehsalı və logistikanı birləşdirə biləcək iri sistemyaradıcı layihələrə ehtiyac var", – deyə S. Jurayev vurğulayıb.
Onun fikrincə, məhz belə birləşmə Orta Dəhlizi nəqliyyat marşrutu anlayışından kənara çıxara bilər.
"Əgər nəqliyyat infrastrukturu malların hərəkətini təmin edirsə, sənaye kooperasiyası və investisiyalar həmin malların istehsalını və əlavə dəyərin yaradılmasını təmin edir. Buna görə də Orta Dəhlizin sənaye, enerji və investisiya layihələri ilə uzlaşdırılması artıq sadəcə nəqliyyat marşrutunu deyil, Mərkəzi Asiyanı, Xəzəri, Cənubi Qafqazı, Türkiyəni və Avropa bazarlarını birləşdirən tamhüquqlu iqtisadi ekosistemi formalaşdıra bilər", – deyə ekspert yekunlaşdırıb.
