Bakı. Trend:
Müasir dünyada dövlətlərin gücü yalnız iqtisadi və hərbi imkanları ilə deyil, cəmiyyətin birliyi, milli kimliyə bağlılığı, müstəqil siyasət yürütmək bacarığı və beynəlxalq münasibətlərə verdiyi töhfələrlə ölçülür. Prezident İlham Əliyevin Bakıda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun açılışındakı çıxışı Azərbaycanın tarixi təcrübəsini, suverenlik prinsipinə münasibətini və münaqişələrin həlli ilə bağlı yanaşmasını məhz bu kontekstdə nəzərdən keçirmək üçün mühüm əsas yaradır.
Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında milli birliyin əsas dayaqlarından biri Ümummilli Lider Heydər Əliyevin əsaslarını formalaşdırdığı azərbaycançılıq ideologiyasıdır. Bu ideologiya müxtəlif etnik mənsubiyyətləri və dini inancları qarşıdurma mənbəyinə deyil, ortaq dövlətçilik və vətən anlayışının tərkib hissəsinə çevirir. Azərbaycanın tarixi təcrübəsi də bu müxtəlifliyin harmonik birgəyaşayışla uzlaşdığını göstərir. Qafqaz Albaniyası dövründən başlayaraq ölkənin mədəni və dini müxtəlifliklə səciyyələnən tarixi, Şirvanşahlar, Ağqoyunlular, Səfəvilər və Əfşarlar dövrlərinin dövlətçilik irsi, eləcə də xanlıqlar zamanında milli dövlətçiliyin formalaşdırılması istiqamətindəki cəhdlər bu tarixin mühüm mərhələləridir. Ayrı-ayrı dövrlərin siyasi xüsusiyyətləri fərqlənsə də, onların öyrənilməsi Azərbaycan dövlətçilik ənənələrinin tarixi dərinliyini anlamağa imkan verir.
Azərbaycançılığın birləşdirici gücü müstəqilliyin ən ağır sınaqları zamanı da özünü göstərib. Ermənistanın hərbi təcavüzü və işğalı, həmçinin 2020-ci ildəki İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı müxtəlif etnik və dini qrupların nümayəndələrinin ölkənin ərazi bütövlüyü uğrunda birgə mübarizəsi milli həmrəyliyin praktik təzahürü oldu. Bu təcrübə göstərdi ki, cəmiyyət daxilində qarşılıqlı hörmət, bərabər hüquqlar və ortaq məqsədlər möhkəm olduqda, müxtəliflik dövlətin zəifliyi deyil, onun birliyini gücləndirən amilə çevrilir.
Müstəqilliyin bərpasından ötən 35 il ərzində Azərbaycan mürəkkəb siyasi və iqtisadi mərhələlərdən keçərək öz inkişaf yolunu müəyyənləşdirib. Ulu öndər Heydər Əliyevin dövlət quruculuğu istiqamətindəki fəaliyyəti və Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə davam etdirilən siyasət ölkənin beynəlxalq mövqelərinin güclənməsi ilə müşayiət olunub. Azərbaycanın mövqeyinə görə, ölkə daxilində milli birliyi zəiflədə biləcək risklərin mövcudluğu ilə bağlı deyilənlərdən daha çox, xaricdən qaynaqlanan təhdidlərə, xüsusilə ideoloji müdaxilələrə diqqət yetirilməlidir. Çünki müasir dövrdə dövlətin müstəqilliyinə təhlükə yalnız fiziki güc tətbiqi ilə yaranmır; ideoloji təzyiq də milli kimliyi, dövlətçilik düşüncəsini və cəmiyyətin daxili həmrəyliyini hədəfə ala bilər.
Bu baxımdan, dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Başqa ölkələrə necə yaşamaq, hansı qərarları qəbul etmək və hansı yolu seçmək barədə göstəriş verməyə çalışanlar ilk növbədə öz cəmiyyətlərindəki vəziyyəti qiymətləndirməlidirlər. Güzgüyə baxmaq çağırışının siyasi mahiyyəti də budur: heç bir dövlət özünü digərlərindən üstün tutaraq müstəqil ölkələrin suveren seçimlərinə müdaxilə etmək hüququna malik deyil. Qarşılıqlı hörmətə əsaslanan beynəlxalq münasibətlər yalnız bu prinsipə əməl olunarsa möhkəmlənə bilər.
Azərbaycanın Ermənistanla münaqişə təcrübəsi isə beynəlxalq hüququn tətbiqindəki problemləri aydın göstərir. BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə Ermənistan qoşunlarının Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasını tələb edən dörd qətnamə qəbul etsə də, bu sənədlər təxminən 30 il icra olunmadı. Ermənistana qarşı sanksiyaların tətbiq edilməməsi, digər münaqişələrə münasibətdə isə sanksiya mexanizmlərindən istifadə olunması Bakının ikili standartlar kimi qiymətləndirdiyi yanaşmanın əsas nümunələrindəndir. İşğal nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin təxminən 20 faizi nəzarətdən çıxmış, bir milyon azərbaycanlı öz tarixi torpaqlarından didərgin düşmüş, Qarabağda 65 məscid də daxil olmaqla dini və tarixi abidələr dağıdılmışdı. Bu faktlar beynəlxalq qərarların icrasını təmin edən təsirli mexanizmlərin vacibliyini gündəmə gətirir.
2020-ci il müharibəsi və 2023-cü ildə keçirilmiş antiterror əməliyyatı nəticəsində Azərbaycan ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdiyini bəyan edib. Prezident İlham Əliyevin yanaşmasına görə, bu təcrübənin beynəlxalq əhəmiyyəti yalnız hərbi nəticə ilə məhdudlaşmır: əsas məsələ müharibəni davamlı qarşıdurmaya çevirməmək, əldə edilmiş nəticədən sonra sülhə üstünlük verməkdir. Təcavüz, üstünlük iddiası, həddindən artıq ambisiyalar və cəzasızlıq düşüncəsi münaqişələrin uzanmasına səbəb olan amillərdir. Azərbaycan öz təcrübəsinin bu səbəblərlə üzləşən digər tərəflər üçün öyrənilməyə layiq olduğunu hesab edir. Prezidentin BMT Baş katibi Antonio Quterreşin iştirakı ilə keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının tədbirində beynəlxalq qərarların icrası məsələsini yenidən gündəmə gətirməsi də həmin problemin aktuallığını əks etdirir.
Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzu milli inkişafla yanaşı, əməkdaşlıq və dialoq platformalarına verdiyi töhfələrlə də bağlıdır. Ölkə Avropa ilə Asiya arasında mədəniyyətlərarası əlaqələrin inkişafına, müxtəlif sivilizasiyaların yaxınlaşmasına və beynəlxalq məsələlərin müzakirəsinə şərait yaradır. Azərbaycanın 2027-ci ildə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünə ev sahibliyi etməsi, 2028-ci ildə isə Avropa Siyasi Birliyinin Zirvə Görüşünü qəbul etməsinin nəzərdə tutulması onun beynəlxalq əlaqələrinin genişliyini göstərir. Bu tədbirlərin təşkili üçün ölkədə mövcud olan siyasi zəmin, infrastruktur və diplomatik təcrübə Azərbaycanın orta güc kimi beynəlxalq proseslərdə artan rolunu nümayiş etdirir.
Beləliklə, Azərbaycanın təqdim etdiyi yanaşma üç əsas prinsip üzərində qurulur: milli müxtəlifliyi birliyə çevirən azərbaycançılıq, suverenliyə və daxili işlərə qarışmamaq prinsipinə hörmət, eləcə də beynəlxalq hüququn selektiv deyil, bərabər tətbiqi. Müharibələrin dayandırılması və davamlı sülhün qurulması üçün bu prinsiplər yalnız bəyanatlarda deyil, real siyasi qərarlarda da əksini tapmalıdır. Azərbaycanın tarixi təcrübəsi milli birliyin, müstəqil siyasətin və beynəlxalq dialoqun dövlətin inkişafında bir-birini tamamlayan amillər olduğunu göstərir.
