Bakı. Trend:
Ötən gün Səmərqənddə regionlararası əməkdaşlığın inkişafında yeni səhifə açan ilk “Avropa İttifaqı – Mərkəzi Asiya” zirvə toplantısı keçirildi. Beynəlxalq tədbir Avropa İttifaqı ilə Mərkəzi Asiya arasında siyasi, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş bir sıra önəmli razılaşmaların əldə olunması ilə yekunlaşdı. Avropanın Avrasiyaya marağının artması fonunda, regionlar arasında birləşdirici zəncir olaraq Azərbaycanın mühüm rolu bir daha önə çıxdı.
Sammitin əsas nəticələrindən biri Avropa İttifaqı ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında strateji tərəfdaşlığın bağlanması oldu. Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen tədbirin yekunlarına dair mətbuat konfransında bunları deyib:
“Bu gün Avropa İttifaqı və Mərkəzi Asiya arasındakı münasibətlərin yeni səhifəsini açıb. Biz yeni strateji tərəfdaşlığı işə salırıq. Bu, o anlama gəlir ki, biz daha bir-birimizə etibar edə biləcəyik, bu isə müasir dövrdə olduqca vacib bir amildir”.
Bu tərəfdaşlığın daha da möhkəmləndirilməsinin əsasını qoymaq məqsədilə Avropa İttifaqı “Global Gateway” proqramı çərçivəsində 12 milyard avro məbləğində investisiya paketini təqdim etdi. Qeyd olunan paket dörd prioritet istiqamətin – nəqliyyat, ətraf mühitin mühafizəsi və su resursları, energetika və zəruri xammal və materialların tədarükü – inkişafına hədəflənib.
Proqramın nəqliyyata aid hissəsində nəzər nöqtəsində Avropa İttifaqının 10 milyard avroya yaxın sərmayə yatırmağa çalışdığı Trans-Xəzər Nəqliyyat Dəhlizinin inkişafı məsələsi yer alır. Bu marşrut artıq Avropa İlə Asiya arasında ikinci ən vacib arteriyaya çevrilərək – yükdaşıma müddətlərinin azalmasına və logistika səmərəliliyinin artırılmasına vəsilə olub.
Orta dəhlizin inkişafında Azərbaycan xüsusi önəm daşıyır. Ölkə təkcə tranzit ərazi rolunu oynamır, o, həm də regionun tamdəyərli logistik habıdır. Son 30 il ərzində Azərbaycan nəqliyyat infrastrukturunun, o cümlədən, limanların, dəmiryollarının və maddi-texniki təchizat (logistika) mərkəzlərinin müasirləşdirilməsinə külli miqdarda vəsait sərf edib. Hazırda respublika Xəzər dənizindən 50-dən çox gəmidən ibarət ən iri ticarət donanmasına malikdir. İnvestisiya layihələrinin yekunlaşmasından sonra ölkənin tərsanələri hər il indikindən iki dəfə çox – 10-15-ə qədər tanker və ya yük gəmisi istehsal edə biləcək.
Bu səylər təkcə Mərkəzi Asiyadan Avropaya sabit tranzitin qurulmasını yox, həm də Çinlə Avropa İttifaqı arasında Azərbaycanın ərazisindən keçməklə marşrutun sürətlənməsini mümkün etdi. Bunun hesabına, Bakı Avrasiya məkanında nəqliyyat əlaqəliliyinin təmin olunmasında strateji tərəfdaş qismində çıxış edir.
Əməkdaşlığın ikinci mühüm istiqaməti isə iqlim gündəliyidir. Aİ Mərkəzi Asiyada bərpa olunan enerji və su dayanıqlılığı sahəsində layihələri, o cümlədən su elektrik stansiyalarının tikintisini fəal şəkildə dəstəkləyir. Bu fonda Azərbaycanın, Qazaxıstanın və Özbəkistanın birgə enerji layihəsinin – Xəzər dənizi üzərindən “yaşıl” enerjinin ötürülməsi xəttinin Avropa bazarına çıxışı ilə birgə əhəmiyyəti artır.
Qazaxıstanın energetika nazirinin müavini Sungat Yesimxanov Trend-ə bildirib ki, layihə üzərində iş fəal şəkildə davam edir:
“Müvafiq sazişlər ötən ilin noyabrında Bakıda keçirilmiş COP29 çərçivəsində dövlət başçıları tərəfindən imzalanıb. Hazırda biz aktiv təşkilati iş mərhələsindəyik... Yaxın vaxtlarda kabel üçün texniki tələblər formalaşdırılacaq”.
Aİ artıq bu layihəyə maraq göstərir və onu Mərkəzi Asiyadan təmiz enerjinin davamlı tədarükü üçün perspektivli bir marşrut kimi qiymətləndirir.
Aİ, həmçinin, kritik əhəmiyyətli xammal – uran, litium və nadir torpaq elementlərinin tədarükü məsələlərinə diqqət yetirir. Səmərqənddə Aİ ilə Mərkəzi Asiya arasında niyyət bəyannaməsi və ekoloji cəhətdən təmiz hidrogen və batareya texnologiyalarının işlənib hazırlanması ilə bağlı 2025–2026-cı illəri əhatə edən əməkdaşlıq üzrə yol xəritəsi təsdiq edilib.
Avropa İttifaqı, eyni zamanda, zəruri xammalın – uran, litium, nadir torpaq elementlərinin tədarükünə böyük maraq göstərir. Səmərqənddə Avropa İttifaqı - Mərkəzi Asiya arasında Niyyət Bəyannaməsi, eyni zamanda, ekoloji təmiz hidrogen və batareya texnologiyalarının hazırlanması ilə bağlı 2025-2026-cı illərdə əməkdaşıq üzrə yol xəritəsi təsdiqlənib.
Özbəkistan və Qazaxıstandan Avropaya gedən xammal marşrutları məhz sabit logistika və yüksək nəqliyyat təhlükəsizliyini təmin edən Azərbaycandan keçir. Avropanın nüvə enerjisinə marağının artması fonunda, uran məhsullarının tranzit qovşağı olaraq Azərbaycanın rolu son dərəcə böyük əhəmiyyət kəsb etməyə başlayır.
Səmərqənddəki sammit Avropa İttifaqının Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əlaqələri möhkəmləndirməklə bağlı niyyətinin nə dərəcədə ciddi olduğunu sübuta yetirmiş oldu. Lakin Azərbaycanın iştirakı olmadan nəqliyyat inteqrasiyası, yaşıl keçid və enerji təhlükəsizliyi kimi aspektləri ehtiva edən bu cür ambisiyalı planlarını gerçəkləşdirmək mümkün deyil. Məhz Bakı Mərkəzi Asiyadan olan tərəfdaşları ilə əlaqələrini möhkəmləndirməyə davam edir və təkcə region üçün yox, həm də bütün Avropa üçün əhəmiyyət daşıyan birgə layihələrin hərəkətverici qüvvəsi kimi çıxış edir.
Qlobal keçidlər şəraitində Azərbaycan Şərq və Qərb arasında vacib körpü statusunu qoruyub saxlayır və Avropa İttifaqı, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında dayanıqlı və qarşılıqlı-faydalı əməkdaşlığın təmin olunmasında mərkəzi rol oynamağa davam edir.