Bakı. Trend:
Müharibədən sonra Qarabağ və ona bitişik ərazilərimiz genişmiqyaslı bərpa mərhələsinə daxil olub. Bu proses təkcə yenidənqurma kimi deyil, eyni zamanda region üçün yeni iqtisadi və infrastruktur modelinin formalaşdırılması kimi qiymətləndirilir. Proses Prezident İlham Əliyev tərəfindən siyasi və strateji səviyyədə nəzarətdə saxlanılır və azad edilmiş ərazilərin bərpası uzunmüddətli dövlət inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyən edilir. Analitiklərin və ekspertlərin qiymətləndirmələrinə görə, regionun bərpasına orta və uzunmüddətli dövrdə ümumilikdə təxminən 25–30 milyard ABŞ dolları həcmində investisiya yönəldilə bilər ki, bu da nəqliyyat infrastrukturu, enerji sektoru, yaşayış tikintisi və rəqəmsallaşma layihələrini əhatə edir.
Bərpa prosesinin əsas istiqamətlərindən biri nəqliyyat şəbəkəsinin inkişafıdır. Əhmədbəyli–Füzuli–Şuşa avtomobil yolu regionun yeni inkişaf mərkəzlərini birləşdirən ilk iri infrastruktur layihələrindən biri kimi çıxış edir. Bu yol həm tikinti-logistika proseslərini təmin edir, həm də gələcək nəqliyyat sisteminin əsasını formalaşdırır, eyni zamanda turizm axınının artmasına şərait yaradır. Perspektivdə bu magistral, Azərbaycanın daha geniş regional nəqliyyat şəbəkəsinin tərkib hissəsinə çevrilərək iqtisadi inteqrasiyanı gücləndirəcək.
Füzuli şəhəri bu prosesdə xüsusi yer tutur və faktiki olaraq sıfırdan inşa olunur. Burada köhnə şəhər strukturunun bərpası deyil, tamamilə yeni urban model yaradılır. Planlara əsasən, şəhərin əhalisi uzunmüddətli perspektivdə 50–80 min nəfərə çata bilər. Füzuli müasir standartlara uyğun şəkildə layihələndirilir: enerji-səmərəli binalar, rəqəmsal idarəetmə sistemləri və avtomatlaşdırılmış kommunal infrastrukturu burada əsas istiqamətlərdəndir. Şəhər müasir urbanizasiyanın nümunəsi kimi formalaşaraq, şəhər mühitinin texnoloji sistem kimi idarə olunmasını hədəfləyir.
Şuşanın inkişafı isə fərqli model üzrə həyata keçirilir. Burada tarixi irsin bərpası ilə yanaşı, müasir infrastrukturun yenilənməsi paralel şəkildə aparılır. Şəhər kommunikasiya, enerji və nəqliyyat sistemlərinin modernləşdirilməsi ilə yanaşı, mühüm turizm mərkəzi kimi formalaşdırılır. Gələcəkdə Şuşaya illik turist axınının 1–2 milyon nəfərə çatması potensialı mövcuddur ki, bu da onu regionun əsas mədəni turizm mərkəzlərindən birinə çevirir.
Energetika sahəsi də bərpa prosesinin əsas istiqamətlərindən biridir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur rəsmi olaraq “yaşıl enerji zonası” elan edilib. Regionda kiçik su elektrik stansiyaları tikilir, günəş enerjisi sistemləri quraşdırılır və bəzi yaşayış məntəqələrində avtonom enerji həlləri tətbiq olunur. Bu yanaşma həm enerji təhlükəsizliyini gücləndirir, həm də bərpa olunan enerji potensialının artırılmasına xidmət edir.
Eyni zamanda “ağıllı kənd” konsepsiyası da inkişaf etdirilir. Bu model su təchizatı, suvarma və elektrik enerjisinin paylanmasının rəqəmsal idarə olunmasını nəzərdə tutur və resurslardan daha səmərəli istifadəni təmin etməklə yanaşı, xidmət xərclərini 20–40% aralığında azalda bilər.
Bərpa prosesinin iqtisadi təsirləri artıq müşahidə olunmaqdadır. Tikinti, mühəndislik, memarlıq və informasiya texnologiyaları sahələrində işçi qüvvəsinə tələbat artır, eyni zamanda kiçik və orta biznes, kənd təsərrüfatı və xidmət sektorunun inkişafı üçün yeni imkanlar yaranır. Uzunmüddətli perspektivdə regionun həm tikinti, həm turizm, həm də enerji sahəsində mühüm iqtisadi mərkəzə çevrilməsi gözlənilir.
Bununla belə, proses ciddi çağırışlarla da müşayiət olunur. Dağlıq relyefi, genişmiqyaslı dağıntılar və mühəndis kommunikasiya sistemlərinin tamamilə yenilənməsi, layihələrin icrasını çətinləşdirir. Ekspertlər hesab edirlər ki, infrastrukturun qurulması yalnız ilkin mərhələdir və dayanıqlı inkişaf üçün sosial infrastrukturun formalaşdırılması və yeni iş yerlərinin yaradılması paralel şəkildə aparılmalıdır.
Ümumilikdə Qarabağ tədricən inteqrasiya olunmuş yeni inkişaf modelinə çevrilir, burada infrastruktur, enerji və rəqəmsal texnologiyalar eyni vaxtda inkişaf etdirilir. Mövcud dinamika davam edərsə, əsas infrastrukturun 2027–2028-ci illərdə, əsas şəhərlərin 2030–2035-ci illərdə formalaşması, tam iqtisadi sabitliyin isə 10–15 il ərzində əldə olunması gözlənilir.
Qeyd olunmalıdır ki, məhz bu günlərdə Prezident İlham Əliyev Zəngilan şəhərində yerləşən yaşayış kompleksinin açılışında iştirak edib. Son illər ərzində Prezident İlham Əliyev və Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva azad edilmiş ərazilərdə məktəblərin, məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin, avtomobil yollarının və digər infrastruktur obyektlərinin açılış mərasimlərində mütəmadi şəkildə iştirak edirlər ki, bu da regionun bərpası və hərtərəfli inkişafına dövlət səviyyəsində göstərilən ardıcıl diqqəti əks etdirir.
Bu prosesdə önəmli qayə təbiət tərəfindən insanlarımıza bəxş olunan lütfdür. Qurmaq və yaratmaq — budur torpağın həqiqi sahiblərini yadlardan fərqləndirən amil.
