...

Azərbaycanın işğal dövrü: "sovet" dönəminin müstəmləkə istibdadı

Siyasət Analytics 29 Avqust 2025 12:10 (UTC +04:00)
Azərbaycanın işğal dövrü: "sovet" dönəminin müstəmləkə istibdadı
Elçin Alıoğlu
Elçin Alıoğlu
Bütün xəbərlər

Bakı. Trend:

Tarix, ciddi elm kimi, heç vaxt gerçəyə üzr qazandırmır. Keçmişin həqiqi səhifələrini üzə çıxaran hər bir bəyanat köhnəlmiş miflərə və dogmalara çağırışa çevrilir. Prezident İlham Əliyevin Azərbaycan Demokratik Respublikasının faciəli taleyi və 1920-ci ilin aprelində Qızıl Ordu tərəfindən işğalı barədə bəyanatı da məhz belə bir çağırışdır.

... 1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə elan olunan Azərbaycan Demokratik Respublikası müsəlman Şərqində ilk dünyəvi demokratik dövlət idi. Onun dövlətçilik təcrübəsi yalnız 25 il sonra dünyanı bürüyəcək qlobal dekolonizasiya proseslərinin müjdəçisi oldu. ADR-in legitimliyi diplomatik yazışmalarda, beynəlxalq müqavilələrdə və həmin dövrün rəsmi sənədlərində təsbit olunub, onun simvolik əhəmiyyəti isə regional tarixin hüdudlarından çox-çox uzaqlara gedib çıxır.

1920-ci ilin yanvarında Parisdə keçirilən iclasda Antanta Ali Şurası Azərbaycanın müstəqilliyini de-fakto tanıdı. Bu faktı Versal konfransının sənədləri təsdiqləyir, həmin konfransda Əli Mərdan bəy Topçubaşovun rəhbərlik etdiyi ADR nümayəndə heyəti danışıqlarda və böyük dövlətlərin təmsilçiləri ilə görüşlərdə iştirak etmişdi. Bu tanınma Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sisteminə daxil edilməsi demək idi: Gürcüstan və Ermənistanla yanaşı, o da beynəlxalq hüququn subyekti kimi qəbul edilirdi. 1918-ci ildə türk qoşunlarının çıxarılmasından sonra Bakını işğal edən Britaniya rəsmi şəkildə ADR hökuməti ilə əlaqələr qurmuşdu. Britaniya xarici işlər naziri Corc Kerzon parlament çıxışlarında Azərbaycanı açıq şəkildə müstəqil respublika adlandırırdı.

ADR bir sıra dövlətlərlə diplomatik münasibətlər yaratmışdı. Osmanlı imperiyası hələ 1918-ci ilin yayında Azərbaycanı tanımış və Bakıya Nuru paşanın başçılığı ilə missiya göndərmişdi. Bakıda ABŞ, İtaliya, Belçika, Yunanıstan, Gürcüstan, Ukrayna və digər ölkələrin missiyaları fəaliyyət göstərirdi. ABŞ Dövlət Departamentinin arxivində həmin dövrdə (1919–1920) Bakıda çalışan Amerika missiyasının fəaliyyəti ilə bağlı diplomatik sənədlər bu faktı təsdiqləyir.

1918-ci ilin dekabrında müsəlman dünyasında ilk çoxpartiyalı parlament yaradıldı. Burada müxtəlif etnik və dini icmaların nümayəndələri - azərbaycanlılar, ermənilər, ruslar, yəhudilər, polyaklar, almanlar təmsil olunurdu. Hərbi qüvvələr təşkil olunmuş, onları sabiq çar ordusunun generalları Səməd bəy Mehmandarov və Əliağa Şıxlinski idarə edirdi. 1920-ci ilin yazına qədər ADR ordusunun sayı 30 mindən çox idi. Təhsil və mədəniyyət sahəsində 1919-cu ildə müsəlman Şərqində ilk universitet - Bakı Dövlət Universiteti təsis olundu. İqtisadiyyatda isə 1919-cu ildə təsdiqlənmiş milli valyuta - Azərbaycan manatı dövriyyəyə buraxıldı.

Beləliklə, beynəlxalq hüquqda dövlətçiliyin əsas meyarlarını müəyyən edən 1933-cü il Montevideo konvensiyasının klassik kriteriyalarına görə - daimi əhali, müəyyən olunmuş ərazi, hökumət və beynəlxalq münasibətlər qurmaq bacarığı - ADR bütün dövlətlik əlamətlərinə sahib idi.

1920-ci il aprelin 27-dən 28-nə keçən gecə RSFSR-in 11-ci Qırmızı ordusu müharibə elan etmədən Azərbaycan sərhədini keçdi. 11-ci ordunun komandanı Sergey Kasyanın məruzəsinə və hadisələrin iştirakçılarının xatirələrinə görə, qoşunların yeridilməsi barədə qərar hələ 1920-ci ilin martında, sovet qoşunlarının Şimali Qafqazı ələ keçirməsindən sonra Moskvada qəbul olunmuşdu.

1907-ci il Haaqa konvensiyasına əsasən, suveren dövlətin ərazisinə onun razılığı olmadan qoşun yeridilməsi təcavüz və işğal hesab olunur. Azərbaycana təqdim edilən ultimatum hakimiyyətin birbaşa bolşeviklərə verilməsini tələb edirdi. Bakı üzərinə hücum və əhalinin kütləvi məhvi təhlükəsi altında ADR hökuməti kapitulyasiya sənədini imzalamağa məcbur edildi.

Beynəlxalq hüquq doktrinasına əsasən, hərbi təhdid altında hakimiyyətin zorla dəyişdirilməsi legitim sayıla bilməz. Deməli, 1920-ci ilin aprelində Azərbaycanın sovetləşdirilməsi sadəcə işğal idi. Bu faktı həmin dövrün beynəlxalq sənədləri də, müasir tədqiqatlar da (Tadeuş Sventkovski, Audronas Zubkaus və b.) təsdiq edir.

ADR-in taleyi bir çox baxımdan 1939–1940-cı illərdə Sovet İttifaqı tərəfindən işğal olunan Şərqi Avropa dövlətlərinin - Litvanın, Latviyanın, Estoniyanın taleyini xatırladır. Həmin ölkələr də müharibələrarası dövrdə beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən tanınmış, öz parlamentləri, orduları və valyutaları olmuşdu. Onların zorakı sovetləşdirilməsi də işğal aktı kimi qiymətləndirildi və bu, sonradan beynəlxalq hüquqi praktikada öz təsdiqini tapdı.

ADR beynəlxalq hüququn tamhüquqlu subyekti idi və RSFSR-in təcavüzü nəticəsində müstəqillikdən məhrum edildi. Bu fakt yalnız tarixi retrospektivdə deyil, həm də müasir beynəlxalq siyasət kontekstində - varislik və xalqların tarixi yaddaşı məsələlərində nəzərə alınmalıdır.

Daha sonra işğal başlandı.

Müstəmləkəçilik nəzəriyyəsi Con A. Hobson, Vladimir Lenin və Edvard Said kimi mütəfəkkirlər tərəfindən işlənib hazırlanaraq eyni fundamental prinsipi vurğulayırdı: metropoliyaya görə, müstəmləkə müstəqil inkişaf subyekti deyil, yalnız resurs bazasıdır və burada formalaşan sahələr də sırf mərkəzin maraqlarına xidmət edir. Azərbaycan SSR bu yanaşmanın klassik nümunəsi idi: respublikanın iqtisadiyyatı Sovet İttifaqının xammal əlavəsi kimi qurulmuşdu.

Azərbaycan, xüsusilə də Baku, əvvəlcə Rusiya imperiyasının, sonra isə SSRİ-nin neft ürəyinə çevrildi. Artıq 1901-ci ilə qədər Bakı yataqları dünyanın neft hasilatının 50 faizindən çoxunu verirdi. Lakin bu istismar açıq şəkildə talançı, ekstensiv xarakter daşıyırdı. Məqsəd Azərbaycanın texnoloji potensialını inkişaf etdirmək deyildi, əsas hədəf əvvəlcə Peterburq və Moskvanı, sonradan isə Sovet İttifaqının müdafiə sənayesini təmin etmək idi.

Alman tarixçisi Viktor Denninghausun məlumatına görə, 1941-ci ilə gəldikdə Bakı yataqlarının ehtiyatları məhz məcburi sürətlə hasilat və avadanlıqların modernləşdirilməsinə, yeni texnologiyaların tətbiqinə qoyulan sərmayələrin olmaması ucbatından ciddi şəkildə tükənmişdi. Neftçıxarma texniki bazası XX əsrin əvvəlki səviyyəsində qalırdı, halbuki dünya sənayesi yeni qazma, nəqliyyat və emal üsullarını aktiv şəkildə tətbiq edirdi.

Azərbaycan neftinin əlavə dəyərinin böyük hissəsi birbaşa respublikada deyil, RSFSR-də yaradılırdı. Əgər hasilat əsasən Bakıda cəmləşirdisə, emal, neft-kimya və son istehsal SSRİ-nin mərkəzi bölgələrində yerləşirdi. Bu isə iqtisadi disbalans yaradırdı: Azərbaycan SSR “çıxarıcı periferiyanın” rolunu oynayır, Moskva, Kuybışev, Qroznı kimi mərkəzlər isə emal və bölgü hesabına gəlirləri mənimsəyirdi.

Qosplan arxivlərində saxlanılan məlumatlara görə, 1930-cu illərdə Azərbaycan SSR-in neft sektorunda əldə edilən hər rublun 20 qəpikdən də azı respublikada qalır, qalanı isə ittifaq büdcəsinə yönləndirilirdi. Bu, yalnız birbaşa iqtisadi itki deyil, həm də yerli səviyyədə sənayeləşməyə və iqtisadi diversifikasiyaya stimulun olmaması demək idi.

Bu təcrübə tam şəkildə Hobsonun 1902-ci ildə yazdığı "Imperialism: A Study" əsərində təsvir etdiyi klassik kolonial modelə və daha sonra Leninin 1916-cı ildə qələmə aldığı "İmperializm, kapitalizmin ən yüksək mərhələsi" nəzəriyyəsinə uyğun gəlir. Necə ki, Britaniya Hindistanında yalnız pambıq və taxılın daşınması üçün dəmiryolları salınır, Konqoda belçikalılar yalnız kauçuk hasilatına diqqət yetirirdilərsə, Azərbaycanda da sovet hakimiyyəti bütün infrastrukturu neft hasilatı və onun daşınmasına yönəldir, yerli iqtisadiyyatın ehtiyaclarını görməzdən gəlirdi.

Azərbaycan neftinin əhəmiyyəti xüsusilə İkinci Dünya müharibəsi illərində üzə çıxdı. Marşal Georgi Jukovun xatirələrinə görə, Qırmızı Ordunun yanacaq təminatının 80 faizi məhz Bakının hesabına idi. 1942-ci ildə Hitlerin “Edelveys” əməliyyatında əsas strateji hədəf də Qafqaz neftini ələ keçirmək olmuşdu. Bu mənzərədə Azərbaycan heç bir zaman subyekt yox, yalnız obyekt kimi görülürdü - dəyəri yalnız resurslarına görə qiymətləndirilən ərazi.

Beləliklə, sovet dövrünün sonuna yaxın Azərbaycan “boğulmuş modernləşmə” vəziyyətində qalmışdı. Nəhəng təbii sərvətlər mövcud olsa da, bu, tammiqyaslı iqtisadi inkişafa çevrilməmişdi. Respublika sənaye emalı, texnologiya, infrastruktur və gəlir bölgüsü məsələlərində mərkəzdən asılı olaraq qalırdı. Bu isə Edvard Saidin Orientalism (1978) əsərində irəli sürdüyü tezisi təsdiqləyir: müstəmləkə formal bərabərlik çərçivəsində belə həmişə asimmetrik asılılıq və itaət sisteminə daxil edilir.

1980-ci illərdə Azərbaycan unikal və bir çox baxımdan paradoksal vəziyyətdə idi: SSRİ üçün əsas karbohidrogen xammalı təchizatçısı olsa da, respublika yaşayış səviyyəsi və adambaşına gəlirlər üzrə ən kasıb bölgələrdən biri sayılırdı. Bu fenomeni anlamaq mümkün deyil, əgər sovet iqtisadi modelinin sistemli qanunauyğunluqlarına nəzər salmasaq. Həmin model ittifaq respublikalarında klassik kolonial asılılığın elementlərini təkrar istehsal edirdi.

1980-ci illərin əvvəllərində SSRİ-də hasil edilən bütün neftin təxminən 70 faizi Azərbaycanın payına düşürdü. Qosplanın məlumatlarına görə, təkcə Bakı neft hasilat rayonu 1970-ci illərdə ildə 14 milyon tondan artıq istehsal edirdi. Yaxın mədənlər də nəzərə alınanda respublika hələ də İttifaqın enerji mərkəzi idi. Bu faktın tarixi yaddaşı azərbaycanlı neftçilərin əsərlərində də qorunub saxlanılıb: akademik Əziz Əliyev və ya mühəndis Kərim Kərimovun xatirələrində respublikanın onilliklər boyu Moskvanın “yanacaq donoru” kimi necə fəaliyyət göstərdiyi ətraflı qeyd olunub.

Lakin bu nəhəng hasilat həcmləri əhalinin yaşayış səviyyəsinin yaxşılaşmasına çevrilmirdi. SSRİ-nin 1985-ci il statistik illiyində göstərilir ki, Azərbaycanda adambaşına illik gəlir cəmi 1500 rubl idi. Halbuki “metropoliyalar”da - Moskvada, Leninqradda, Baltikyanı respublikalarda bu göstərici 1,5–2 dəfə yüksək idi.

Sovet hakimiyyəti milli respublikalarda məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət evləri tikilməsini mərkəzin “qayğısı” kimi təqdim etməyi sevirdi. Amma real rəqəmlər tam başqa mənzərə göstərir. Belə ki, Azərbaycanda hər 10 min nəfərə düşən həkimlərin sayı RSFSR ilə müqayisədə 2,5 dəfə az idi.

Orta məktəb şəbəkəsi əsasən şəhərlərdə inkişaf edirdi, kəndlərdə isə əhalinin əhəmiyyətli hissəsi hələ də 30–35 şagirdin bir müəllimin üzərinə düşdüyü sıx siniflərdə oxuyurdu.

Mənzil tikintisində disproporsiyalar daha da qabarıq idi: Bakıda mənzil almaq növbəsi 15–20 ilə qədər uzanırdı, bunu da RQASPI fondlarında saxlanılan məktublar sübut edir.

Bu faktlar göstərir ki, sosial sahəyə yatırılan vəsaitlər insan kapitalının strateji inkişafı üçün deyil, yalnız minimum səviyyədə “sadiqliyi qorumaq” üçün nəzərdə tutulurdu.

İqtisadçılar bu tip münasibətləri “ekstraktiv model” adlandırır: xammalın çıxarılması - extraction of raw materials - və uzunmüddətli sosial proqramlara minimal sərmayə. XIX əsrin Britaniya Hindistanında və ya Fransız Əlcəzairində olduğu kimi, metropoliya resursları sistemli şəkildə mənimsəyir, lakin yerli əhalinin rifahını artıracaq sabit strukturlar yaratmırdı.

Sovet sistemi Azərbaycanda eyni prinsiplə işləyirdi: neft və qaz mərkəzə daşınır, valyuta gəlirləri ittifaq orqanları tərəfindən bölüşdürülürdü. Respublika isə daimi mal qıtlığı, aşağı maaşlar və zəif maliyyələşən infrastrukturla baş-başa qalırdı.

1980-ci illərin sonlarında Bakı mətbuatında dərc olunan köhnə məktəb neftçilərinin xatirələrində də bu acı tez-tez səslənirdi: “Biz İttifaqa işıq və istilik verirdik, özümüz isə qəpik-quruş maaşla, boş dükan rəfləri qarşısında qalırdıq”. Azərbaycan emal olunmuş neftin dəyərinin cəmi 3–4 faizini birbaşa büdcə ayırmaları şəklində alırdı.

Məhz budur mustəmləkəçiliyin iqtisadi mahiyyəti: metropoliya hər şeyi götürür, geri qaytardığı isə yalnız ən minimal paydır - sadəcə əsas sosial sabitliyi qorumağa kifayət edən qədər.

Əgər 1980-ci illərin Azərbaycanın vəziyyətini Qazaxıstan və ya Türkmənistanla müqayisə etsək, mənzərə oxşar görünür: bu respublikalar da xammal və karbohidrogen təchizatçısı rolunu oynayır, lakin özləri kasıb və asılı qalırdılar. Amma Azərbaycanın xüsusi mövqeyi vardı - çünki məhz Baku tarixi baxımdan “sovet neftinin beşiyi” idi. Əgər hətta bu “beşikdə” də yaşayış səviyyəsi hasilat həcmlərinə uyğun gəlmirdisə, bu, sistemli ədalətsizliyin və istismarın bariz göstəricisi idi.

Postmustəmləkəçilik üzrə elmi ədəbiyyatda (məsələn, Səmir Amin və İmmanuil Vallerstaynın əsərlərində) bu model “neokolonial mərkəz-periferiya mübadiləsi” adlandırılır. Bu modeldə periferiyadan xammal alınır, amma cavabında simmetrik fayda verilmir. SSRİ-nin Azərbaycana münasibəti də məhz bu prinsiplə formalaşmışdı.

Kolonial iqtisadi modelin Azərbaycanda ən açıq nəticələrindən biri demoqrafik deformasiyalar idi. 1920–1930-cu illərdə Cənubi Qafqazın urbanizasiya mərkəzlərindən biri olan respublika 1980-ci illərdə paradoksla üzləşdi: əhali sürətlə artırdı (təbii artım göstəricisi 20‰-dən yuxarı idi), amma iqtisadiyyat bu artımı işlə təmin edə bilmirdi. 1979-cu ildə Azərbaycanın əhalisi 6,0 milyon nəfər idisə, 1989-cu ildə artıq 7,0 milyona çatmışdı (ümumittifaq siyahıyaalmanın məlumatları).

İşsizlik, rəsmi statistikalarda “tam olmayan məşğulluq” kimi göstərilsə də, SSRİ-də ən yüksək göstəricilərdən birinə sahib idi: gənclərin böyük hissəsi ixtisası üzrə işləmirdi, formal olaraq aşağı ixtisaslı iş yerlərində görünürdü.

Kənd yerlərində işçi qüvvəsi artıqlığı açıq şəkildə hiss olunurdu: Qosplanın hesabatlarına görə, gənc mütəxəssislərin 30 faizdən çoxu kolxoz və sovxozlarda öz ixtisasına uyğun iş tapa bilmirdi.

Siyasi iqtisadçılar bunu “əmək bazarında demoqrafik təzyiq” adlandırırdılar. Mərkəz respublikada yeni sənaye istehsal sahələrinə sərmayə yatırmırdı ki, onun iqtisadi muxtariyyəti güclənməsin. Bu isə sosial narazılıq yaradır və 1980-ci illərin sonundakı milli hərəkat üçün münbit zəmin formalaşdırırdı.

Daha dramatik bir proses də vardı ki, sovet arxivlərində bunu ehtiyatla “kadrların yenidən bölgüsü” adlandırırdılar, amma mahiyyətcə bu, beyin axını idi.

Hər il minlərlə Bakı Dövlət Universiteti, Azərbaycan Politexnik İnstitutu və Azərbaycan Tibb İnstitutunun məzunları işləmək üçün Moskva, Leninqrad, Novosibirskə gedirdi.

SSRİ Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, təkcə 1986-cı ildə Bakının texniki fakültələrinin məzunlarının təxminən 42 faizi respublika hüdudlarından kənara göndərilmişdi.

Xüsusən həkimlər və mühəndislər ittifaqın elmi mərkəzlərinə “cəlb olunurdu” və bu, Azərbaycanın öz ixtisaslı kadrlarından məhrum qalmasına səbəb olurdu.

Bu proses klassik müstəmləkə praktikasının eynisi idi: metropoliya yalnız xammal deyil, həm də insan kapitalını mənimsəyir, periferiyanı kadr asılılığında saxlayırdı. Uzunmüddətli perspektivdə bu, intellektual asimmetriya yaradırdı: elmi mərkəzlər, laboratoriyalar, innovasiya layihələri mərkəzdə cəmlənirdi, Baku isə İttifaqın “yanacaq sexi”nə çevrilirdi.

SSRİ-nin Azərbaycana münasibətdə yürüdüyü iqtisadi məntiq onu daxili tipli resurs müstəmləkəsi kimi müəyyənləşdirirdi. 1980-ci illərin ortalarında dünya neft qiymətləri enməyə başlayanda, üstəlik, köhnə Bakı yataqlarında hasilatın səmərəliliyi aşağı düşəndə, bu vəziyyət dərhal respublika üçün böhran halına çevrildi.

1975-ci ildə Azərbaycanda hasil edilən neftin həcmi 14,4 milyon ton idisə, 1989-cu ilə gəldikdə bu göstərici 11,9 milyon tona qədər azalmışdı.

Yeni texnologiyalara (dərin dəniz qazması, Xəzərin şelfində işlər) investisiyalar minimum səviyyədə idi, “yaxşı zamanlara” təxirə salınırdı.

Sosial infrastruktur isə dağılma həddində idi: məsələn, SSRİ Səhiyyə Nazirliyinin hesabatlarında Kürdəmir və Masallı rayonlarında hər 100 min nəfərə cəmi 3–4 həkim düşdüyü göstərilirdi.

Beləliklə, SSRİ sistem böhranına girdiyi vaxt Azərbaycan da imperiyaların dağılma anında müstəmləkələrə xas vəziyyətə düşmüşdü: tükənmiş resurs bazası, kasıb əhali, yüksək sosial gərginlik və müstəqil innovasiya potensialının olmaması.

Azərbaycanın 1980-ci illərdəki mənzərəsi digər resurs müstəmləkələrinin təcrübəsini təkrarlayırdı. Belə ki, 1970-ci illərdə Nigeriya - Qərbin ən böyük neft təchizatçısı, amma əhalisi kasıb, korrupsiya və infrastruktur çatışmazlığı içində idi. 1962-ci ilə qədər Əlcəzair - neft və qaz Fransaya gedirdi, ölkənin özü isə sosial cəhətdən asılı və kasıb qalırdı.

XX əsrin əvvəllərində Boliviya - qalay və gümüş ixrac edirdi, amma əhalisi yoxsulluqdan xilas ola bilmirdi.

Bu tarixi paralellər təsdiq edir ki, Azərbaycanın gec-sovet dövründəki vəziyyəti qlobal kolonial xammal mübadiləsinin bir hissəsi idi, sadəcə “internasionalizm” və “qardaşcasına yardım” şüarları ilə ört-basdır olunmuşdu.

SSRİ-də Azərbaycandakı sənayeləşmə təcrübəsi isə göstərir ki, komandalı iqtisadiyyat şəraitində aparılan mobilizasiya dayanıqlı inkişaf yox, daha çox dağıntılar qoyub gedirdi. Sümqayıt bunun ən bariz nümunəsi idi. 1960–1980-ci illərdə şəhər SSRİ-nin ən iri sənaye mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi: burada 40-dan artıq kimya və metallurgiya müəssisəsi fəaliyyət göstərirdi, alüminium, xlor, plastik, sintetik liflər, pestisidlər istehsal olunurdu. 1980-ci illərin sonlarında aparılan araşdırmalara görə, Sümqayıtda atmosferə atılan tullantıların həcmi sanitar normaları 10–15 dəfə, bəzi ərazilərdə isə 20 dəfə aşırdı. Torpaq və suda ağır metalların yüksək konsentrasiyası şəhəri ekoloji fəlakət simvoluna çevirmişdi: 1989-cu ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı buradakı onkoloji xəstəliklərin səviyyəsini SSRİ üzrə ən yüksək göstəricilərdən biri kimi qeydə almışdı.

Eyni vəziyyət Abşeronda da müşahidə olunurdu. XIX əsrdən işlənən neft yataqları sovet dövründə hər hansı ekoloji tədbir görülmədən kütləvi istismara məruz qaldı. Qosplanın arxivlərində qeyd olunur ki, 1970-ci illərə gəldikdə artıq Bakı ətrafı və Salyan istiqamətindəki Xəzər sahil zolağının böyük hissəsi tamamilə deqradasiyaya uğramışdı - neft və neft məhsulları qrunt sularına sızır, flora və faunanı məhv edirdi. SSRİ Elmlər Akademiyasının Okeanologiya İnstitutunun 1983-cü il hesabatında qeyd edilirdi ki, Abşeron ətrafında Xəzər dənizində karbohidrogenlərin miqdarı icazə verilən normadan 5–7 dəfə çoxdur.

Yataqların tükənməsi də sovet modelinin mahiyyətini əks etdirirdi. Müasir rasional təbii sərvətlərdən istifadə prinsiplərindən fərqli olaraq, SSRİ “resursların maksimum sıxılması” məntiqi ilə hərəkət edirdi. 1950–1970-ci illərdə Azərbaycanda hasilat o qədər sürətlə gedirdi ki, bir çox köhnə yataqlar 1980-ci illərin əvvəlində faktiki olaraq öz potensialını itirmişdi. SSRİ Neft Sənayesi Nazirliyinin məlumatına görə, 1985-ci ilə qədər Azərbaycanda hasilat 1965-ci illə müqayisədə üçdəbir azalmışdı, halbuki Sibir və Qərbi Sibirdə yeni layihələrə böyük maliyyə yatırılırdı. Deməli, Azərbaycan uzunmüddətli bərpa və modernizasiya strategiyası olmadan sadəcə resurs meydançası kimi istifadə olunurdu.

Sovet təhlükəsizlik sistemi, tez-tez nostalji xatirələrdə tərənnüm olunan bu konstruksiya, əslində işğalın və məcburi inteqrasiyanın məhsulu idi. Müstəqillik ləğv edildikdən sonra Moskva yeni imperiya sistemi çərçivəsində guya “təhlükəsizlik” təqdim edirdi. Klassik sxem belə idi: əvvəlcə suverenliyi dağıtmaq, hakimiyyət institutlarını ləğv etmək, sonra isə həmin dağıntılar üzərində “müdafiə mexanizmi” qurmaq. Bənzər analogiyalar Avstriya-Macarıstan monarxiyasının Xorvatiyadakı siyasətində və ya Britaniya Hindistanında aydın görünür: əvvəl zorakı tabeçilik, sonra isə “qoruyucu funksiyaların” nümayişi.

Amma SSRİ-nin ən təhlükəli mirası milli siyasət idi. Sərhədlərin özbaşına dəyişdirilməsi, süni muxtariyyət və anklavların yaradılması - bu, klassik “parçala və hökm sür” strategiyası idi. 1923-cü ildə Azərbaycan SSR tərkibində Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradıldı. Bu qərara qarşı azərbaycanlı partiya və ictimai xadimlər etiraz edirdi: RKP(b) MK arxivlərində saxlanılan məktublarında Nəriman Nərimanov belə bir addımın gələcək üçün “minalanmış meydan” yaradacağını xəbərdarlıq edirdi. Amma mərkəzin siyasəti üstün gəldi: muxtariyyət yuxarıdan zorla qəbul etdirildi, sərhədlər isə elə çəkildi ki, erməni əhalisi “imtiyazlı azlıq” statusunda olsun və birbaşa Moskvaya bağlı qalsın.

Tarix bu narahatlıqları təsdiqlədi. 1980-ci illərin sonunda məhz həmin quruluş münaqişənin katalizatoruna çevrildi. Sovet dövründə qoyulan “milli muxtariyyət” ideyası separatizmin və müharibənin alətinə çevrildi. Faktiki olaraq, SSRİ-nin Cənubi Qafqazdakı milli siyasəti inteqrasiya mexanizmi deyil, gələcək destabilizasiyanın planlaşdırılmış vasitəsi idi.

Sovet hakimiyyəti həm də tarixi elmi sərt nəzarət altında saxlayırdı. “Doğru” marksist-leninçi xətdən kənara çıxan hər bir mövqe cəzalandırılırdı. 1930-cu illərin Azərbaycan tarixi dərsliklərində Azərbaycan Demokratik Respublikası (1918–1920) haqqında bütün mövzular çıxarılmış, dövlətçilik tarixi yalnız “rus xalqı ilə dostluq” kontekstində təqdim olunmuşdu.

Bütün bu proseslər sosial deformasiyaya gətirib çıxardı. Azərbaycan kənd təsərrüfatı əhalisinin yüksək səviyyəsini qoruyub saxlayırdı: 1959-cu il siyahıyaalmasına görə, əhalinin 60 faizdən çoxu kəndlərdə yaşayırdı. Eyni zamanda, Azərbaycan SSR-də yaşayış səviyyəsi ittifaq standartlarından xeyli geri qalırdı. Məsələn, 1958-ci il statistikasına görə, Bakıda adambaşına düşən mənzil sahəsi 4,6 m² idi, Moskvada isə 6,9 m².

Sosial bərabərsizlik əməkhaqqı səviyyəsində də möhkəmlənirdi. Neftçilər nisbətən yüksək maaş alsalar da, qəzalı və köhnəlmiş quyularda işləyirdilər. Digər sahələrdə maaşlar minimal idi, sosial imtiyazlara çıxış isə nomenklatura tərəfindən sərt şəkildə tənzimlənirdi.

1960-cı illərin ortalarından Azərbaycan SSR tam şəkildə SSRİ-nin resurs periferiyasına çevrildi. Neft hasilatının əsas mərkəzi Qərbi Sibirə (Tümen, Surqut, Nijnevartovsk) köçürüldükdən sonra Azərbaycan özünün “SSRİ-nin neft ürəyi” rolunu itirdi. 1975-ci ilə gəldikdə respublikanın ümumittifaq neft hasilatındakı payı cəmi 7,6 faizə enmişdi, halbuki müharibədən əvvəl bu göstərici 70 faizi aşırdı.

Lakin respublikanın iqtisadiyyatı yenə də monoistiqamətli qaldı: sənaye istehsalının demək olar yarısı neft-kimya ilə bağlı idi, alternativ sahələr isə olduqca zəif inkişaf edirdi. SSRİ Qosplanının 1980-ci il məlumatına görə, Azərbaycan SSR sənaye strukturunda maşınqayırma və metal emalı cəmi 12,4 faiz təşkil edirdi. Halbuki sənayecə daha inkişaf etmiş ittifaq respublikalarında bu göstərici 30 faizdən çox idi.

Diversifikasiya əvəzinə Azərbaycanın iqtisadiyyatı “neft vertikalına” daxil edilmişdi - qiymətlər, hasilat həcmləri, investisiyalar barədə əsas qərarlar Moskvada qəbul olunurdu. Respublika artıq “ikinci dərəcəli periferiyaya” çevrilirdi: xammal bölgəsi, amma əvvəlki kimi unikal yox, mərkəzdən asılı və SSRİ-nin digər neft rayonları ilə rəqabət aparan bir ərazi.

1960–1980-ci illərdə intensiv urbanizasiya müşahidə olunurdu: Bakının əhalisi 1959-cu ildə 1,1 milyondan 1989-cu ildə 1,8 milyona çatmışdı. Amma bu urbanizasiya deformasiyalı idi. Yeni sənaye rayonları yaradılmır, əhali artımı mənzil böhranı fonunda gedirdi. 1980-ci ilin rəsmi məlumatına görə, Bakıda bir nəfərə düşən mənzil sahəsi cəmi 8,1 m² idi ki, bu da ittifaq respublikalarının paytaxtları arasında ən aşağı göstəricilərdən biri idi.

Moskvanın miqrasiya siyasəti də qüvvədə qalırdı. Bakı və Sumqayıt kimi böyük şəhərlərdə rusdilli əhalinin, xüsusilə mühəndis və idarəçi kadrların mövqeyi güclənirdi. 1979-cu il siyahıyaalmasına görə, Bakıda ruslar 17 faiz təşkil edirdi, azərbaycanlıların idarəetmə strukturlarında təmsilçiliyi isə məhdud idi.

Bu sosial assimetriya nəticəsində azərbaycanlılar əsasən istehsalın aşağı pillələrində və kənd təsərrüfatında təmsil olunurdular, sənaye və elm sahələrinin açar mövqeləri isə “göndərilmiş kadrların” əlində idi.

Azərbaycan Demokratik Respublikasının tarixi epizod yox, təməl idi. Moskvanın onu xalqın yaddaşından silmək, “iki illik səhv” kimi təqdim etmək cəhdi imperiya praktikasının davamı idi - müstəmləkəçi xalqın şüurundan müstəqil dövlətçilik ideyasını məhv etməyə çalışırdı. Amma paradoks bundadır ki, imperiya nə qədər güclü şəkildə yaddaşı basdırmaq istədikcə, o, bir o qədər davamlı olurdu.

Prezident İlham Əliyevin bəyanatı məhz o nöqtə oldu ki, tarixi həqiqət onilliklərin yalan və susdurma divarını yarıb keçdi. Rus təbliğatının əsəbi, aqressiv, isterik reaksiyası isə yalnız bir həqiqəti təsdiqlədi: çoxdan sağalmaz yara yenidən açıldı və onu “Qırmızı ordunun azadlıq missiyası” barədə miflərlə sağaltmaq mümkün deyil.

Azərbaycan özünə yalnız torpaqları deyil, həm də tarixini qaytarır. O, öz narrativinə sahib olmaq hüququnu, 28 may 1918-ci ildə başlanan dövlətçilik xəttinin davamı olduğunu xatırlamaq haqqını qaytarır. Elə buna görə də bu gün ADR haqqında danışmaq arxeologiya yox, siyasətdir. Bu, Qafqaz xalqlarının keçmişini və gələcəyini hələ də diktə etməyə çalışan imperiya təfəkkürünə meydan oxumaqdır.

Məsələ ondadır ki, Azərbaycan artıq sübut edib: nə işğal, nə yalan, nə də təbliğat maşını həqiqəti silə bilməz. Azərbaycanın dövlətçiliyi nə hədiyyədir, nə də təsadüf. Bu, zamanla, mübarizə və qanla təsdiqlənmiş tarixi qanunauyğunluqdur.

Və hər dəfə ADR barədə həqiqət səslənəndə, müstəqil Azərbaycanın həmişə və hər zaman imperiya üçün əsas təhlükə olduğunu göstərən köhnə imperiya konstruksiyasının daha bir sütunu uçur.

Xəbər lenti

Xəbər lenti