Fransada baş verən son hadisələr təkcə küçə iğtişaşları, yandırılan avtomobillər və dağıdılan mağazalarla məhdudlaşmır.
Ölkədə müşahidə olunan mənzərə Emmanuel Makronun prezidentliyi dövründə dərinləşən sosial narazılığın, siyasi parçalanmanın və dövlət institutlarına etimad probleminin növbəti təzahürüdür. İllərdir müxtəlif formalarda üzə çıxan narazılıq bu dəfə yenidən küçələrə daşaraq Fransanın idarəçilik modelinin nə qədər ciddi sınaq qarşısında olduğunu göstərib.
Makronun prezidentliyinin əsas problemlərindən biri iqtisadi və sosial narazılıqların aradan qaldırılması əvəzinə, onların zaman-zaman yeni siyasi qarşıdurmalara çevrilməsidir. Hakimiyyətin qərarları ilə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin gözləntiləri arasında yaranan uçurum getdikcə böyüyür. Nəticədə Fransa kimi Avropanın aparıcı dövlətlərindən birində belə, sosial etirazların genişmiqyaslı iğtişaşlara çevrilməsi üçün münbit zəmin yaranır.
Fransada bugünkü vəziyyəti son günlərin hadisələri ilə izah etmək mümkün deyil. 2018-ci ildə başlayan “Sarı jiletlilər” hərəkatı yanacaq qiymətlərinə, vergi siyasətinə və sosial bərabərsizliyə qarşı geniş narazılığın simvoluna çevrilmişdi. Həmin hadisələr göstərdi ki, ölkənin iqtisadi inkişaf göstəriciləri cəmiyyətin bütün təbəqələrinin özünü sosial baxımdan müdafiə olunmuş hiss etməsi demək deyil.
Daha sonra pensiya islahatları ətrafında yaranan qarşıdurmalar Fransada hökumətlə həmkarlar ittifaqları, işçilər və digər sosial qruplar arasında ciddi fikir ayrılıqlarını üzə çıxardı. Pensiya yaşının artırılmasına qarşı keçirilən nümayişlər milyonlarla insanın həyatına təsir edən qərarların cəmiyyətdə nə qədər həssas qarşılandığını nümayiş etdirdi.
İndi isə bahalaşma, dövlət xidmətlərinin keyfiyyəti və təhsil sahəsindəki problemlər ətrafında yaranan narazılıqlar yenidən genişmiqyaslı etirazlara səbəb olub. Oktyabrın 17-də keçirilən nümayişlərdə Fransa Daxili İşlər Nazirliyinin hesablamalarına görə, təxminən 550 min nəfər iştirak edib. Başlanğıcda sosial tələblərlə bağlı olan aksiyaların bir hissəsi sonradan qarşıdurma, qarət və yanğınlarla müşayiət olunub.
Bu mənzərə Makron hakimiyyətinin qarşısında duran əsas sualı yenidən gündəmə gətirir: əgər ölkədə sosial narazılıq illərlə təkrarlanırsa, deməli, hökumət onun səbəblərini aradan qaldırmaq üçün yetərli nəticələr əldə edə bilməyib.
Son iğtişaşların miqyası Fransanın üzləşdiyi böhranın ağırlığını açıq şəkildə göstərir. Müxtəlif məlumatlarda 2 400-ə yaxın şəxsin saxlanıldığı, polis və jandarmeriyanın yüzlərlə əməkdaşının yaralandığı bildirilir. Bəzi hesabatlarda yaralanan polis əməkdaşlarının sayı 1 000-ə yaxın göstərilir.
Bundan başqa, təxminən 1 500 mağaza və ticarət obyektinin zərər gördüyü, bir sıra müəssisələrin qarət edildiyi və avtomobillərin yandırıldığı barədə məlumatlar yayılıb. Bəzi şəhərlərdə ictimai binalara da ciddi ziyan dəyib.
Bu rəqəmlər yalnız hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyətinə dair hesabat deyil. Onların arxasında iş yerləri, sahibkarların illərlə qurduğu bizneslər, işçilərin dolanışığı və insanların təhlükəsizlik hissi dayanır. Bir mağazanın dağıdılması sahibkarın gəlirini itirməsi ilə yanaşı, həmin müəssisədə çalışan insanların gələcəyini də sual altına qoyur.
Fransa iqtisadiyyatı onsuz da büdcə kəsiri, dövlət borcu və xərclərin azaldılması ətrafında mürəkkəb problemlərlə üzləşir. Belə bir şəraitdə kütləvi dağıntılar, müəssisələrin fəaliyyətinin dayanması, sığorta və təmir xərclərinin artması iqtisadi təzyiqi daha da gücləndirir.
İtkilərin yekun məbləği tam müəyyənləşdirilməsə də, baş verənlərin iqtisadi nəticələri təkcə dağıdılmış vitrinlərin bərpası ilə bitməyəcək. Müəssisələrin bağlanması, işçilərin müvəqqəti işsiz qalması və investorların risklərə daha ehtiyatla yanaşması böhranın uzunmüddətli nəticələrini ağırlaşdıra bilər.
Bununla belə, zorakılıq və qarət sosial narazılığın əsaslandırılmış tələblərini də kölgədə qoyur. Dinc etirazçıların problemləri ilə dağıntı törədənlərin hərəkətlərini eyniləşdirmək olmaz. Eyni zamanda, hökumət zorakılığa qarşı mübarizəni cəmiyyətin sosial problemlərini görməzdən gəlmək üçün bəhanəyə çevirməməlidir.
Emmanuel Makronun prezidentliyinin əsas ziddiyyətlərindən biri Fransa cəmiyyətinin müxtəlif təbəqələri arasında uzlaşma yaratmaq əvəzinə, qarşıdurmaların dəfələrlə yenidən alovlanmasıdır. Ölkədə varlılarla aztəminatlılar, iri şəhərlərlə regionlar, yerli sakinlərlə miqrant icmaları arasında sosial və siyasi gərginliklər mövcuddur.
Bunlara ideoloji parçalanma da əlavə olunur. Solçu və sağçı siyasi qüvvələr arasındakı qarşıdurma, dünyəvilik və dini kimlik ətrafındakı mübahisələr, ənənəvi ailə modelini müdafiə edənlərlə fərqli ailə formalarını dəstəkləyənlər arasındakı fikir ayrılıqları Fransa cəmiyyətinin vahid siyasi gündəm ətrafında birləşməsini çətinləşdirir.
Fransanın müstəmləkəçilik tarixindən irəli gələn mübahisələr və xarici siyasətin istiqaməti ilə bağlı fikir ayrılıqları da daxili siyasi müzakirələrə təsir göstərir. Bir tərəf ölkənin beynəlxalq nüfuzunu və təhlükəsizlik maraqlarını önə çəkir, digər tərəf isə keçmiş müstəmləkələrlə münasibətlərdə yeni yanaşma tələb edir.
Multikultural cəmiyyət quruculuğunun özü bu ziddiyyətlərin avtomatik həlli deyil. Müxtəlif etnik, dini və mədəni qrupların bir ölkədə yaşaması üçün bərabər hüquqlar, sosial imkanlar, qarşılıqlı etimad və ortaq vətəndaşlıq hissi vacibdir. Bu sahələrdə problemlər həll edilmədikdə, fərqliliklər siyasi manipulyasiya və qarşılıqlı ittihamlar üçün vasitəyə çevrilə bilər.
Makronun siyasi məsuliyyəti də məhz burada üzə çıxır: iki prezidentlik dövrü ərzində ölkədəki fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmaq, dövlət institutlarına etimadı gücləndirmək və müxtəlif sosial qrupların ortaq maraqlarını uzlaşdırmaq istiqamətində heç bir nəticə əldə olunmayıb, situasiya daha da nəzaərtdən çıxıb.
Fransanın üzləşdiyi problemlər yalnız küçə etirazlarından ibarət deyil. Son illərdə hökumət rəhbərlərinin tez-tez dəyişməsi, parlamentdə siyasi qüvvələr arasında razılaşmanın çətinləşməsi və büdcə məsələləri ətrafında yaranan qarşıdurmalar ölkənin idarəçilik sistemindəki zəiflikləri üzə çıxarıb.
Hökumətlərin qısa müddət ərzində dəyişməsi və əsas siyasi qərarların davamlı mübahisə predmetinə çevrilməsi dövlət siyasətinin ardıcıllığına mənfi təsir göstərir. İqtisadiyyat, təhsil, pensiya sistemi və sosial müdafiə kimi sahələrdə uzunmüddətli həllər tələb olunduğu halda, siyasi gündəmin daim böhranlarla müəyyənləşməsi islahatların həyata keçirilməsini çətinləşdirir.
Makronun prezidentliyi dövründə yaranan siyasi parçalanma hakimiyyətin qərarlarını qəbul etdirmək imkanlarını da məhdudlaşdırıb. Cəmiyyətin əhəmiyyətli hissəsi hökumətin siyasətini öz maraqlarına uyğun hesab etmədikdə, hətta hüquqi prosedurlarla qəbul edilən qərarlar belə ciddi legitimlik mübahisələri yarada bilir.
Bu şəraitdə Fransa dövlətçiliyinin qarşısında duran təhlükə dövlətin dərhal süqutu deyil, onun institutlarına etimadın tədricən zəifləməsi, siyasi qərarların qəbulunun çətinləşməsi və cəmiyyətin ümumi məqsədlər ətrafında birləşmək qabiliyyətinin azalmasıdır. Belə tendensiyalar uzun müddət davam edərsə, ölkənin daxili sabitliyinə və beynəlxalq mövqeyinə ciddi təsir göstərə bilər.
Makron son hadisələrdən sonra zorakılıq törədənlərin cəzalandırılacağını və təhlükəsizlik tədbirlərinin gücləndiriləcəyini bildirib. Lakin baş verən proseslərdə Fransa xüsusi xidmət orqanlarının da katalizator rolu oynadığı, etirazçı kütlənin arasına sızaraq aksiyalara dağıdıcı yön verdiyi məlumdur. Xarici ölkələrdə geniş destabilizasiya təcrübəsinə malik Fransa agentura və xüsusi xidmət orqanları şəbəkəsi bununla aksiyaların legitimliyinə də zərbə vurur.
Fransada xüsusi xidmət orqanlarının iğtişaşları məqsədli şəkildə təşkil etməsi və ya hakimiyyətin siyasi maraqlar naminə xaos yaratması barədə iddialar həm ölkə cəmiyyətində, həm də sosial mediada geniş əks-səda doğurub.
Fransa uzun müddət Avropada demokratik institutların, insan hüquqlarının və siyasi azadlıqların mühüm nümunələrindən biri kimi təqdim olunub. Buna görə də ölkədə baş verən hadisələr təkcə Parisin daxili məsələsi deyil, Avropanın öz demokratik prinsiplərini necə tətbiq etməsi barədə də suallar yaradır.
Avropa qurumları başqa ölkələrdə insan hüquqları ilə bağlı problemlərə münasibət bildirərkən, Fransada baş verənləri də eyni hüquqi və siyasi meyarlarla qiymətləndirməlidirlər. Bununla belə, nümayişçilərin kütləvi tutulması, zorakılığa məruz qalması və ya polisin sistematik müdaxiləsi nədənsə insan hüquqları pozuntusu prizmasından baxılmır.
Fransada baş verənlər Makronun prezidentliyinin ən ciddi sınaqlarından biridi. İqtisadi bərabərsizlik, miqrasiya, sosial təminat, büdcə məhdudiyyətləri və siyasi parçalanma uzun illər ərzində formalaşmış mürəkkəb məsələlərdir və ölkə rəhbəri bu ziddiyyətləri çözülmzə halıa salıb. Odur ki, o, dövlətin başçısı kimi mövcud problemlərin həllinə görə siyasi məsuliyyətdən kənarda qala bilməz.
İki prezidentlik dövründən sonra Fransa cəmiyyətindəki narazılıqların yenidən kütləvi etirazlara çevrilməsi hakimiyyətin sosial uzlaşma və etimad yaratmaq qabiliyyətinə dair ciddi suallar doğurur. Küçələrdəki dağıntılar, saxlanılan minlərlə insan, yaralanan polis əməkdaşları və zərər çəkən sahibkarlar böhranın real bədəlini göstərir.
Fransanın dövlətçiliyini təhdid edən əsas risk təkcə yanğınlar və qarətlər deyil. Daha dərin təhlükə cəmiyyətin müxtəlif hissələrinin bir-birinə və dövlət institutlarına inamını itirməsi, siyasi sistemin isə ortaq problemlərə cavab vermək qabiliyyətinin zəifləməsidir.
Makronun hakimiyyəti qarşıdurmanı yalnız təhlükəsizlik məsələsi kimi təqdim etməklə kifayətlənsə, sosial narazılığın səbəbləri həll olunmamış qalacaq. Əgər hökumət real dialoqa, sosial siyasətin yenidən qiymətləndirilməsinə və dövlət institutlarının etibarlılığının bərpasına nail ola bilməsə, Fransa növbəti siyasi və sosial sarsıntılarla üzləşə bilər.
Bu böhran bir daha göstərir ki, dövlətin gücü təkcə polis qüvvələrinin və inzibati səlahiyyətlərin genişliyi ilə ölçülmür. Əsl güc cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin öz dövlətində ədalət, təhlükəsizlik və gələcəyə ümid görməsidir. Makronun prezidentliyinin əsas uğursuzluqlarından biri də məhz bu etimadı möhkəmləndirmək məsələsində üzə çıxan dərin çatlar oldu.
