Fuad Şabanov üçün aviasiya heç vaxt təkcə hava gəmilərinin satışı ilə məhdudlaşmayıb. Onun karyerası beynəlxalq istehsalçılar, regional operatorlar, dövlət səviyyəsində diqqət mərkəzində olan aviasiya platformaları və mürəkkəb hava gəmilərinin təchizatı proqramlarının kəsişməsində formalaşıb.
Bu kəsişmə 2024-cü ildə Bakıda keçirilən ADEX sərgisində də öz əksini tapdı. Həmin sərgidə "Exclases Group" şirkəti "Leonardo Helicopters" şirkətini təmsil edirdi. Prezidentin rəsmi saytında dərc olunan məlumatda qeyd olunurdu ki, İtaliya sərgidə "Leonardo Helicopters" şirkətinin etibarlı tərəfdaşı kimi təqdim edilən "Exclases Group" vasitəsilə iştirak edib və ekspozisiyada "AgustaWestland 109" helikopteri nümayiş etdirilib.
Fuad Şabanov üçün belə yüksək səviyyəli təqdimatın bir hissəsi olmaq sadəcə yaddaşlarda qalan şəxsi bir an deyildi. Bu, Xəzər regionunda ciddi aviasiya layihələrinin hansı mühitdə formalaşdığını əks etdirirdi: etimad, peşəkar bacarıq, institusional nəzərəçarpanlıq və uzunmüddətli tərəfdaşlıqlar.
Müxbir: ADEX-də Azərbaycan Prezidenti ilə yaxınlıqda çəkilmiş şəkliniz müsahibə üçün çox təsirli girişdir. Həmin an sizin üçün nə ifadə edirdi?
Fuad Şabanov: Belə bir mühitdə olmaq mənim üçün böyük şərəf idi.
Azərbaycan Prezidenti ADEX-də aviasiya platforması ilə tanış olanda bu an sərginin özündən daha böyük məna kəsb edir. Bu, regionumuzda aviasiyanın milli imkanlar, beynəlxalq əməkdaşlıq və uzunmüddətli strateji tərəfdaşlıqlarla sıx bağlı olduğunu göstərirdi.
Şəxsən mənim üçün əsas məsələ bunu şəxsi dəstək kimi təqdim etmək deyildi. Bu, düzgün yanaşma olmazdı. Əsl məna ondan ibarət idi ki, iştirak etdiyim fəaliyyət beynəlxalq istehsalçıların, regional nümayəndələrin, dövlət qurumlarının və qabaqcıl aviasiya texnologiyalarının bir araya gəldiyi ciddi aviasiya mühitinin tərkib hissəsi idi.
ADEX bu aləmin ictimaiyyətə görünən tərəfini nümayiş etdirirdi. Onun arxasında isə illərlə formalaşan etimad, texniki müzakirələr, müştəri münasibətləri və istehsalçıların inamı dayanır. Orada olmaq mənim üçün böyük şərəf idi, eyni zamanda bu səviyyədə aviasiya fəaliyyətinin böyük məsuliyyət tələb etdiyini xatırladırdı.
Müxbir: "Exclases Group" / "Leonardo Helicopters" şirkətlərinin ADEX-də iştirakı peşəkar baxımdan nə üçün vacib idi?
Fuad Şabanov: Çünki bu, "Leonardo Helicopters" və "Exclases Group"un regionda təsadüfi kommersiya iştirakçısı olmadığını nümayiş etdirdi. Onlar rəsmi diqqət və ictimai sənədləşmə ilə müşayiət olunan nüfuzlu aviasiya və müdafiə mühitində təmsil olunurdular.
Kiçik, lakin strateji əhəmiyyətli bazarlarda görünmək böyük rol oynayır. Müştəri istehsalçının bazara ciddi yanaşdığına, nümayəndəlik strukturunun etibarlı olduğuna və hava platformasının uzunmüddətli dəstəyə malik olduğuna əmin olmaq istəyir.
Rəsmi məlumatda " Exclases Group" xüsusi olaraq "Leonardo Helicopters" şirkətinin etibarlı tərəfdaşı kimi təqdim edilmişdi. Aviasiyada etimad sadəcə marketinq ifadəsi deyil. Etimad ciddi operatorların, qurumların və dövlətlə əməkdaşlıq edən tərəflərin müəyyən platformaya maraq göstərib-göstərməməsinə birbaşa təsir edir.
Mənim üçün ADEX aviasiya bazarının inkişafının institusional tərəfini əks etdirirdi. Burada söhbət təkcə helikopter nümayişindən getmirdi. Məqsəd istehsalçı, nümayəndə və bazar arasında yüksək səviyyəli əməkdaşlığın mövcud olduğunu göstərmək idi.
Müxbir: Aviasiyadan uzaq insanlar təyyarə və ya helikopter sərgisini sadəcə tanıtım tədbiri kimi görə bilərlər. Onların diqqətindən nə yayınır?
Fuad Şabanov: Onlar ümumi konteksti görmürlər.
Aviasiyada, xüsusilə də regionumuzda sərgi çox zaman daha geniş proseslərin görünən hissəsidir. Bir hava gəmisinin nümayişinin arxasında donanmanın modernləşdirilməsi, əməliyyat tələbləri, təhlükəsizlik standartları, təlim, texniki xidmət, maliyyələşmə, dövlət prioritetləri və uzunmüddətli əməkdaşlıqla bağlı müzakirələr dayanır.
Aviasiyanı digər sahələrdən fərqləndirən cəhət odur ki, burada aktiv sadəcə bahalı deyil, həm də əməliyyat baxımından son dərəcə həssasdır. Hava gəmiləri ilə bağlı qərarlar təhlükəsizliyə, nüfuza, əməliyyatların fasiləsizliyinə və bəzi hallarda milli və institusional imkanlara təsir göstərir.
Bu səbəbdən ADEX kimi platformalarda nümayiş etdirilən hava gəmisi sadəcə sərgilənən məhsul deyil. Bu, bazarın daha yüksək standartlar, yeni imkanlar və beynəlxalq aerokosmik istehsalçılarla daha dərin əməkdaşlıq barədə müzakirələrə hazır olduğunun göstəricisidir.
Müxbir: ADEX görünürlüyü nümayiş etdirdi. 2025-ci ilin dekabrında AW189 layihəsi isə uğurlu şəkildə həyata keçirildi. Sizcə, bu layihə ümumi aviasiya inkişafı kontekstində hansı rolu oynadı?
Fuad Şabanov: AW189 layihəsi bu hekayənin icra mərhələsi idi.
ADEX beynəlxalq aviasiya imkanlarının ciddi milli platformada necə təqdim olunduğunu göstərirdi. "AW189" layihəsi isə həmin imkanların operator və bütövlükdə region üçün necə reallığa çevrilə biləcəyini nümayiş etdirdi.
"ASG Helicopter Services" Azərbaycanda dəniz əməliyyatları üçün konfiqurasiya edilmiş iki "Leonardo AW189" super-orta sinif helikopterini istismara verdi. Açıq mənbələrdə yayılan aviasiya məlumatlarında qeyd olunurdu ki, bu helikopterlər Xəzər dənizində dəniz platformalarına xidmət göstərəcək, ilk hava gəmisi dekabrın 17-də Azərbaycanda rəsmi təqdim olunub, ikinci helikopterin isə daha sonra gətirilməsi planlaşdırılır.
Məhz buna görə layihə mühüm idi. Burada söhbət sadəcə yeni helikopterin ölkəyə gətirilməsindən getmirdi. Bu, Xəzər aviasiya mühitinə müasir, dəniz əməliyyatları üçün nəzərdə tutulmuş platformanın daxil olması demək idi.
Müxbir: AW189 Azərbaycan və Xəzər regionu üçün nə baxımdan əhəmiyyətli idi?
Fuad Şabanov: Xəzər regionu ciddi dəniz enerji infrastrukturu ilə seçilir. Belə şəraitdə helikopterlər simvolik aktivlər deyil. Onlar insanların daşınmasını, logistikanı, əməliyyatların fasiləsizliyini və təhlükəsizliyi təmin edir.
"ASG Helicopter Services" şirkətinin əsas fəaliyyət istiqamətlərindən biri Xəzər dənizindəki neft platformalarına sərnişin və yüklərin daşınmasıdır. Buna görə də müasir dəniz əməliyyatları helikopterinin istismara verilməsi təkcə bir şirkətə deyil, ümumilikdə əməliyyat standartlarına, donanmanın inkişafına və dəniz aviasiyasına olan etimada təsir göstərə bilər.
"AW189" yüksək tələblərin qoyulduğu əməliyyatlar üçün nəzərdə tutulmuş platformadır. O, faydalı yük, uçuş məsafəsi və qabaqcıl texnologiyaları özündə birləşdirir. Leonardo şirkətinin təqdimatına əsasən, bu model mürəkkəb çoxməqsədli missiyalar üçün hazırlanıb və 50 dəqiqə sürtkü materialı olmadan işləmə qabiliyyətinə malik əsas transmissiya sistemi, eləcə də köməkçi güc qurğusu (APU) kimi xüsusiyyətlərə malikdir.
Beləliklə, layihənin əhəmiyyəti yalnız kommersiya aspekti ilə məhdudlaşmırdı. O, aviasiya təhlükəsizliyi, dəniz logistikası və regionun əməliyyat imkanları baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Müxbir: Sizdə həm müqavilənin imzalanması mərasimindən, həm də helikopterlərin təhvil verilməsindən fotolar var. Aviasiyada bu iki məqam arasında əsas fərq nədir?
Fuad Şabanov: İmzalanma mərasimi niyyəti göstərir. Təhvil-təslim isə nəticəni.
Aviasiyada bir çox layihə başlanğıc mərhələdə çox perspektivli görünür. Görüşlər keçirilir, təqdimatlar edilir, texniki müzakirələr aparılır və yüksək səviyyədə maraq nümayiş olunur. Lakin hər layihə nəticədə real hava gəmisinin istismara verilməsi ilə yekunlaşmır.
Təhvil-təslim o deməkdir ki, layihə real sınaqlardan uğurla keçib. Bu, müştərinin etimadının, istehsalçı ilə koordinasiyanın, əməliyyat məsələlərinin, texniki və kommersiya uyğunluğunun, eləcə də daxili qərarvermə proseslərinin hava gəmisinin faktiki olaraq təhvil verilməsinə qədər irəlilədiyini göstərir.
Məhz buna görə "AW189"un təhvil verilməsi mənim üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Bu hekayənin ən güclü tərəfi hansısa mərasimdə şəkil çəkdirmək deyildi. Ən vacib məqam layihənin Xəzər regionunda real aviasiya imkanına çevrilməsini görmək idi.
Müxbir: İctimaiyyət adətən belə bir helikopter tədarükü layihəsinin pərdəarxasında baş verən hansı prosesləri görmür?
Fuad Şabanov: İctimaiyyət yalnız helikopteri və təqdimat mərasimini görür. Lakin həmin nəticəyə gətirib çıxaran uyğunlaşdırma və koordinasiya prosesini görmür.
Ciddi bir helikopter tədarükü zamanı operatorun verdiyi sual sadəcə "Bu hava gəmisini ala bilərikmi?" olmur. Əsas suallar daha dərindir: Bu platforma bizim əməliyyat tələblərimizə uyğundurmu? Dənizdə (offşor) əməliyyatları effektiv şəkildə yerinə yetirə biləcəkmi? Texniki və logistik dəstək sistemi necə qurulacaq? Mövcud aviasiya parkımıza necə inteqrasiya olunacaq? Texniki mütəxəssislər onu necə qiymətləndirəcəklər? Rəhbərlik bu investisiyanın uzunmüddətli dəyərini necə başa düşəcək?
Mənim rolum layihənin kommersiya və koordinasiya hissəsini əhatə edirdi — müştəri tərəfi, istehsalçının (OEM) nümayəndəliyi, texniki-kommersiya məlumatları və layihədə iştirak edən tərəflər arasında sonrakı əlaqələndirmənin təmin olunmasına dəstək verirdim.
Mən nə hava gəmisini sertifikatlaşdıran mühəndis idim, nə də onu idarə edən pilot. Mənim töhfəm layihənin aviasiyanın insan amili, kommersiya və institusional tərəfləri üzrə irəliləməsinə kömək etmək idi. Məhz bu mərhələdə bir çox perspektivli layihələr ya uğurla inkişaf edir, ya da dayanır.
Müxbir: Offşor helikopter aviasiyasını adi kommersiya aviasiyasından fərqləndirən əsas xüsusiyyət nədir?
Fuad Şabanov: Offşor helikopter aviasiyası konkret missiyaların icrasına yönəlib və təhlükəsizlik baxımından son dərəcə həssas sahədir.
Belə helikopterlər imic naminə alınmır. Onlar çətin əməliyyat şəraitində etibarlı fəaliyyət göstərmək üçün əldə edilir. Operatorlar təhlükəsizlik sistemlərini, istismara hazırlıq səviyyəsini, ekipaj və sərnişin daşımalarını, texniki xidmət imkanlarını, uçuş məsafəsini, avadanlıqları və ciddi normativ tələblərə uyğunluğu qiymətləndirirlər.
"Business Air News" nəşri dəniz əməliyyatları üçün konfiqurasiya edilmiş "AW189" modelini 16 sərnişin və 2 ekipaj üzvü daşımaq imkanına malik, uzaqmənzilli daşımalar, axtarış-xilasetmə (SAR) missiyaları və enerji sektorundakı əməliyyatlar üçün genişləndirilmiş imkanlar təqdim edən platforma kimi xarakterizə edib.
Məhz buna görə belə layihələr adi satış əməliyyatlarından daha mürəkkəbdir. Burada yalnız helikopteri deyil, onun yerinə yetirəcəyi missiyanı da dərindən başa düşmək lazımdır.
Müxbir: Bəzi nəşrlər "AW189"un istismara verilməsini region üçün mühüm mərhələ kimi qiymətləndiriblər. Siz bu barədə nə düşünürsünüz?
Fuad Şabanov: Bu, mühüm mərhələ idi, çünki regionda offşor helikopter əməliyyatları üzrə yeni standart müəyyənləşdirdi.
"RotorHub" xəbər vermişdi ki, "ASG Helicopter Services" dəniz əməliyyatları üçün konfiqurasiya edilmiş iki "AW189" super-orta sinif helikopterindən birincisini təhvil alıb və bu modeli Mərkəzi Asiya və Qafqaz regionunda istismara verilən ilk "AW189" kimi xarakterizə edib.
Belə hadisələr böyük əhəmiyyət daşıyır, çünki aviasiya bazarları uğurlu nümunələr hesabına inkişaf edir. Ciddi operator müasir platformanı istismara daxil etdikdə, digər bazar iştirakçıları da mümkün imkanları görürlər. Bu isə təhlükəsizlik standartları, uçuş məsafəsi, missiya imkanları və texniki dəstək barədə gözləntilərin formalaşmasına təsir göstərə bilər.
Azərbaycan üçün isə bu layihə ölkənin enerji sektoru, infrastruktur və beynəlxalq aerokosmik əməkdaşlıqla sıx bağlı, ciddi aviasiya bazarı mövqeyini bir daha möhkəmləndirdi.
Müxbir: Karyeranız həm "Gulfstream" biznes aviasiyasını, həm də "Leonardo" helikopterlərini əhatə edir. Bu iki fərqli istiqaməti birləşdirən nədir?
Fuad Şabanov: İlk baxışdan bunlar tamamilə fərqli sahələr təsiri bağışlayır. Biri uzaqmənzilli biznes aviasiyasıdır, digəri isə fırlanan qanadlı və konkret missiyalara yönəlmiş helikopter əməliyyatları.
Lakin peşəkar baxımdan onların təməli eynidir. Hər iki sahədə beynəlxalq istehsalçılarla regional qərarvericilər arasında etimadın formalaşdırılması vacibdir. Müştərinin real ehtiyaclarını düzgün anlamaq, hava gəmisinin texnoloji üstünlüklərini izah etmək və ciddi layihələrin maraq mərhələsindən uğurlu icraya keçməsinə kömək etmək əsas vəzifələrdəndir.
"Gulfstream" ilə işləyərkən diqqət institusional səviyyədə uzaqmənzilli biznes təyyarələrinin imkanlarına yönəlmişdi. Leonardo ilə isə əsas diqqət helikopter əməliyyatlarına, dəniz missiyalarına və konkret əməliyyat tələblərinə verilirdi. Hava gəmiləri fərqli olsa da, fəaliyyət mühiti eyni idi — münasibətlərin, etibarlılığın, texniki biliklərin və peşəkar icranın həlledici rol oynadığı mürəkkəb regional bazarlar.
Müxbir: Aviasiya sahəsində fəaliyyətinizi bir cümlə ilə ifadə etməli olsaydınız, bunu necə edərdiniz?
Fuad Şabanov: Mən fəaliyyətimi qabaqcıl Qərb aviasiya texnologiyalarının mürəkkəb regional bazarlara çıxışına töhfə verməyimlə xarakterizə edərdim.
Burada söhbət yalnız hava gəmilərindən getmir. Söhbət həmin hava gəmilərini əhatə edən bütöv ekosistemdən gedir — operatorlardan, istehsalçılardan, qərarvericilərdən, əməliyyat missiyalarından, ictimai görünürlükdən və müzakirələrin real təhvillə nəticələnməsi üçün zəruri olan etimaddan.
Mənim üçün ən dəyərli layihələr kağız üzərində qalmayan, gerçəyə çevrilən layihələrdir: hava gəmilərinin təhvil verilməsi, yeni imkanların yaradılması, standartların yüksəldilməsi və uzunmüddətli tərəfdaşlıqların möhkəmləndirilməsi.
Məhz bu, mənim ən yaxşı bildiyim aviasiya fəaliyyətidir.
