Bakı. Trend:
Ermənistanın sabiq prezidenti Robert Koçaryanın son müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər regionun yaxın tarixini yenidən gündəmə gətirib. O, hakimiyyətdə olduqları təqdirdə, 2020-ci ildə müharibənin baş verməyəcəyini iddia edib və həmin dövrdə guya sülh mühitinin mövcud olduğunu vurğulayıb.
Lakin bu yanaşma həm tarixi faktlarla, həm də uzun illər formalaşmış siyasi reallıqlarla ziddiyyət təşkil edir. Əsas məqam ondan ibarətdir ki, baş verənlər təsadüfi qərarların deyil, uzun müddət formalaşdırılmış və ardıcıl şəkildə həyata keçirilən siyasi yanaşmanın nəticəsi idi.
Müharibənin memarları: məsuliyyət kimə düşür?
Koçaryanın özünü məsuliyyətdən kənar göstərmək cəhdləri onun siyasi keçmişi ilə uzlaşmır. O, uzun illər davam edən münaqişənin əsas ideoloqlarından biri kimi tanınır və bu prosesdə minlərlə insanın həyatına son qoyulmasına səbəb olan qərarların müəlliflərindən sayılır. Onun siyasi davamçısı Serj Sarkisyan da eyni xətti davam etdirərək regionda gərginliyin dərinləşməsində mühüm rol oynayıb. Bu baxımdan, baş verən faciələrin məsuliyyəti təkcə bir şəxsin deyil, həmin siyasi tandemə aid edilir.
Digər tərəfdən, Koçaryanın arxasında dayanan qüvvələr və onun aldığı dəstək mənbələri də uzun illərdir, müzakirə mövzusudur. Bu faktorlar Ermənistanın daxili və xarici siyasət kursunun formalaşmasına ciddi təsir göstərib və regionda sabitliyin pozulmasına xidmət edib.
İrticaçı sistemin qurulması və nəticələri
Koçaryan-Sarkisyan tandemi tərəfindən yaradılmış idarəetmə modeli diktatura elementləri, işğalçılıq siyasəti və radikal yanaşmalar üzərində qurulmuşdu. Bu sistem hərbi xunta xarakteri daşıyaraq yalnız işğal edilmiş ərazilərin saxlanılması ilə kifayətlənmirdi, eyni zamanda daha geniş ekspansionist planları hədəfləyirdi.
Nəticədə yüz minlərlə azərbaycanlı doğma torpaqlarından didərgin düşdü, on minlərlə mülki şəxs həyatını itirdi. Lakin bu siyasət təkcə Azərbaycana qarşı deyil, Ermənistan cəmiyyətinə də ağır zərbə vurdu. İqtisadi gerilik, siyasi təcrid və sosial problemlər bu sistemin birbaşa nəticəsi oldu.
44 günlük müharibə: sistemə qarşı mübarizə
2020-ci ildə baş verən 44 günlük müharibə yalnız konkret siyasi rəhbərliyə qarşı deyil, bütövlükdə həmin irticaçı və işğalçı sistemə yönəlmişdi. Bu müharibə regionda uzun illər davam edən qeyri-sabitliyin aradan qaldırılması və yeni təhlükəsizlik arxitekturasının qurulması məqsədi daşıyırdı.
Prezident İlham Əliyev dəfələrlə çıxışlarında məhz Koçaryan-Sarkisyan modelinin məğlub edildiyini vurğulayıb. Bu yanaşma göstərir ki, əldə olunan nəticə təkcə hərbi qələbə deyil, həm də regionda köhnə və destruktiv siyasi yanaşmanın iflasıdır.
“Sülh” anlayışının təhrif edilməsi
Koçaryanın “sülh” kimi təqdim etməyə çalışdığı dövr əslində işğal reallığı ilə müşayiət olunurdu. Başqa bir dövlətin ərazisinin 20 faizinin nəzarətdə saxlanılması və yeni işğal planlarının qurulması heç bir halda sülh kimi qiymətləndirilə bilməz. Belə yanaşma yalnız reallıqdan uzaq və qeyri-obyektiv təsəvvürlərin məhsulu kimi dəyərləndirilir.
Revanşizm təhlükəsi və regional təhlükəsizlik
Mövcud şəraitdə ən ciddi risklərdən biri revanşist qüvvələrin yenidən fəallaşması ehtimalıdır. Koçaryan, Sarkisyan və Samvel Karapetyan kimi şəxslərin yenidən hakimiyyətə qayıtmaq cəhdləri regionda əldə olunmuş sabitliyi təhlükə altına ala bilər. Lakin bu cür ssenarinin reallaşmasına imkan verilməyəcəyi açıq şəkildə bəyan olunub.
Azərbaycan bu məsələdə prinsipial mövqe sərgiləyərək, regional təhlükəsizliyin qorunması və sülh prosesinin davam etdirilməsi üçün bütün vasitələrə malik olduğunu bildirir. Əgər belə bir təhlükə yaranarsa, preventiv addımların atılması hüququnun saxlanıldığı da ən yüksək səviyyədə qeyd edilib. Bu, həm siyasi iradənin, həm də hərbi potensialın kifayət qədər olduğunu göstərir.
Hüquqi məsuliyyət və mümkün ssenarilər
Eyni zamanda, keçmişdə törədilmiş cinayətlərə görə hüquqi məsuliyyət məsələsi də gündəmdə qalır. Zərurət yaranarsa, Koçaryanın da digər məsul şəxslər kimi məhkəmə qarşısına çıxarılması və layiqli cəza alması ehtimalı istisna edilmir. Bu yanaşma beynəlxalq hüquq və ədalət prinsiplərinə uyğun olaraq qiymətləndirilir.
Ermənistan cəmiyyətinə çağırış
Mövcud vəziyyət Ermənistan cəmiyyəti üçün də ciddi düşünmək imkanı yaradır. Uzun illər davam edən münaqişənin nəticələri göstərdi ki, aqressiv siyasət heç bir xalqa fayda gətirmir. Bu baxımdan, sülh, sabitlik, təhlükəsizlik, ticarət və inkişaf imkanlarının dəyərinin düzgün qiymətləndirilməsi vacibdir.
Keçmişin təkrarlanmasına yol yoxdur
Tarixi təcrübə sübut edir ki, 1988–1990-cı illərin reallıqlarının yenidən təkrarlanması nə mümkün, nə də məqbul ssenaridir. Azərbaycan bu cür proseslərin qarşısını almaqda qətiyyətlidir və regionda destruktiv qüvvələrin güclənməsinə imkan verməyəcəyini açıq şəkildə bəyan edir.
Nəticə etibarilə, Koçaryanın səsləndirdiyi fikirlər reallıqdan daha çox siyasi manipulyasiya təsiri bağışlayır. Regionda davamlı sülhün təmin olunması isə yalnız keçmiş səhvlərdən nəticə çıxarmaq və yeni, konstruktiv yanaşmalar formalaşdırmaqla mümkündür.