Bakı. Trend:
Tramp Marşrutu (Trump Route for International Peace and Prosperity – TRIPP) getdikcə Avrasiya məkanının yeni geoiqtisadi arxitekturasının tərkib elementinə çevrilir. Bu təşəbbüs beynəlxalq yükdaşımalar üçün alternativ marşrut təmin edən əsas nəqliyyat qovşağını nəzərdə tutur və Asiya ilə Avropa arasında strateji əlaqəliliyi gücləndirir.
Azərbaycan üçün Zəngəzur dəhlizi həm daxili bağlantı layihəsi, həm də beynəlxalq nəqliyyat strategiyasının mühüm elementi hesab olunur. Prezident İlham Əliyev yanvarın 5-də yerli televiziya kanallarına müsahibəsində qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan Çindən və Mərkəzi Asiya ölkələrindən gələn yüklərin Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə də daşınacağını gözləyir.
“Təbii ki, biz buna ilk növbədə Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə əlaqə kimi, həm də beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi kimi baxırıq. Bu gün Azərbaycandan Qərbə doğru bir dəmir yolu marşrutu var, onların sayı iki olacaq. İki həmişə birdən yaxşıdır, xüsusilə açıq okeana çıxışınız olmadığı və qonşu ölkələrdən keçməli olduğunuz bir şəraitdə. Həmişə həcm üçün, rəqabətqabiliyyətlilik üçün, tranzit marşrutunun inhisarlaşdırılmasının qarşısını almaq və təbii ki, daha rəqabətli tariflər təmin etmək üçün alternativə sahib olmaq daha yaxşıdır”,-deyə dövlət başçısı vurğulayıb.
Bu mövqe mühüm strateji məqamı göstərir: Zəngəzur dəhlizi mövcud marşrutların təkrarı kimi deyil, alternativin yaradılması kimi dəyərləndirilir. Açıq dənizlərə çıxışı olmayan ölkələr üçün alternativ logistika kateqoriyası tarif rəqabəti, əməliyyat risklərinin azalması, tək marşrutdan asılılığın zəifləməsi və tədarükün proqnozlaşdırıla bilməsinin yaxşılaşması deməkdir ki, bunlar da müasir təchizat zəncirləri üçün kritik parametrlərdir.
Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirən Zəngəzur dəhlizi sadəcə daxili nəqliyyat xətti deyil, Asiya və Avropa bazarları arasında etibarlı əlaqəni təmin edən daha geniş Avrasiya logistika sisteminin – Orta Dəhlizin tərkib hissəsidir. Bu isə təkcə Azərbaycan üçün deyil, Mərkəzi Asiya, İran, Qafqaz ölkələri və Avropa İttifaqı üçün də yeni imkanlar açır.
Son illərdə Orta Dəhliz sabit artım nümayiş etdirərək ehtiyat marşrut statusundan çıxmış və Çin – Mərkəzi Asiya – Xəzər – Türkiyə – Avropa xətti üzrə müstəqil bir geoiqtisadi dəhlizə çevrilmişdir. Bu konfiqurasiyada Zəngəzur dəhlizi əlavə qərb qolu rolunu oynayaraq mövcud xətlərin yüklənməsini azaldır və Bakı–Tbilisi–Qars marşrutunu tamamlayır.
Hazırda fəaliyyət göstərən Bakı–Tbilisi–Qars xəttində yük qatarları Gürcüstan ərazisi boyunca təxminən 250 km məsafə qət etməli olurlar, halbuki Zəngəzur dəhlizi bu məsafəni əhəmiyyətli dərəcədə qısaltmağa imkan verir.
Zəngəzur dəhlizinin istismara verilməsi Bakı–Tbilisi–Qars marşrutunun əhəmiyyətini azaltmır: hər iki istiqamət bir-birini tamamlayaraq tranzitə əlavə çeviklik və dayanıqlılıq qazandıracaq.
Dəhlizin açılması regionun bütün ölkələrinə fayda gətirəcək. Bu, Asiya ölkələrinin quru marşrutları vasitəsilə Avropa bazarına çıxışını asanlaşdırır, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın logistika imkanlarını genişləndirir, tranzit xidmətlərinə xarici tələbatın artımını stimullaşdırır və regionun Asiya ilə Avropa arasında əsas nəqliyyat qovşağı kimi rolunu gücləndirir.
Çindən tranzit baxımından məntiq sadədir: quru keçidlərinin sayı nə qədər çox olsa, logistikanın çevikliyi bir o qədər yüksələr və ayrı-ayrı dar boğazların bloklanması riskləri azalır. Mərkəzi Asiya dövlətləri — Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Türkmənistan — Türkiyə və Avropaya çıxışların genişləndirilməsində maraqlıdırlar və Naxçıvan üzərindən alternativ quru kanalının mövcudluğu Qafqazın yüklənmiş sahələrini yan keçən yeni logistika vektorunu formalaşdırır.
Diqqətəlayiqdir ki, Zəngəzur dəhlizinə beynəlxalq maraq regional coğrafiya çərçivəsindən kənara çıxmışdır. ABŞ tərəfindən layihəyə TRIPP adlı yeni siyasi-iqtisadi çərçivə verilməsi ilə əlavə maraq konturu formalaşmışdır.
TRIPP artıq yalnız bir ölkəyə yönəlmiş təşəbbüs kimi deyil, Avrasiya logistikasında ABŞ-nin iştirakını gücləndirmək potensialına malik regional platforma kimi müzakirə olunur. Əvvəllər ABŞ-nin regiondakı layihələrdə iştirakı əsasən energetika — neft, qaz və boru kəmərləri ilə əlaqələndirilirdi. İndi isə diqqət nəqliyyat arxitekturasına yönəlib.
TRIPP-in əsas fərqi ondan ibarətdir ki, o, yalnız infrastruktur tikintisi ilə məhdudlaşmır. Konsepsiya çərçivəsində normativ əlaqələndirmə, investisiya mexanizmləri və özəl sektorun iştirakı məsələləri nəzərdən keçirilir ki, bu da layihəni ənənəvi “tik və təhvil ver” məntiqindən kənara çıxarır.
Zəngəzur dəhlizi Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya, İran və Türkiyə arasında iqtisadi əlaqələri möhkəmləndirərək regional inteqrasiyanın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilmək potensialına malikdir. Saf logistika funksiyası ilə yanaşı, marşrut alternativ ticarət arteriyalarının formalaşmasına xidmət edir, təkəlçilik risklərini minimuma endirir və rəqabətli tarif şəraitini təmin edir.
TRIPP-in Orta Dəhlizə inteqrasiyası region ölkələrinə birgə gömrük məntəqələri, “bir pəncərə” platformaları və logistikanın rəqəmsallaşdırılması daxil olmaqla çoxtərəfli infrastruktur layihələrini inkişaf etdirməyə imkan verir ki, bu da tranzitin proqnozlaşdırıla bilməsini və səmərəliliyini artırır.
Paralel olaraq dəhlizin türk amili güclənir. Türkiyə üçün Zəngəzur dəhlizi digər türk məkanı ilə birbaşa dəmir yolu əlaqəsi və dolama marşrutlara ehtiyacın aradan qalxması deməkdir. Azərbaycan üçün — Türkiyəyə birbaşa çıxışdır. Mərkəzi Asiya ölkələri üçün isə Avropa bazarlarına məsafənin qısalmasıdır ki, bu da tranzit istiqamətləri arasında artan rəqabət şəraitində mühüm amildir.
Beləcə, dəhliz türk dövlətləri arasında enerji, ticarət və logistika bağlılığını gücləndirir — bu istiqamət son iyirmi il ərzində ardıcıl şəkildə inkişaf etdirilmiş və artıq Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində institusional forma almışdır.
Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın daxili və beynəlxalq maraqlarını Mərkəzi Asiya ölkələrinin ambisiyaları və ABŞ kimi qlobal tərəfdaşların iştirakı ilə birləşdirən strateji təşəbbüsdür. Onun istifadəyə verilməsi Azərbaycanın regional nəqliyyat habı kimi rolunu gücləndirir, çatdırılma müddətlərinin azalmasına, tranzitin etibarlılığının artmasına və Avrasiyada iqtisadi inkişafın stimullaşdırılmasına xidmət edir. TRIPP-in həyata keçirilməsi və Mərkəzi Asiya ilə Çindən yük axınlarının artması fonunda dəhliz ənənəvi marşrutlara əsaslı alternativə və uzunmüddətli regional inteqrasiyanın alətinə çevrilə bilər.