Azərbaycanın hansı rayonlarında hansı irsi xəstəliklərə daha çox rast gəlinir?

Azərbaycanın hansı rayonlarında hansı irsi xəstəliklərə daha çox rast gəlinir?

Azərbaycan, Bakı, 13 iyun /Trend, müxbir İ.İsabalayeva

"Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində müxtəlif tezlikdə irsi xəstəliklərə təsadüf edilir. Əfsuslar olsun ki, Şəki, Oğuz, Qəbələ, İsmayıllı, Göycay, Şamaxı, Ağdaş, Ucar, Saatlı, Sabirabad, Salyanda beta-talassemiyanın geninin heteroziqot daşıyıcılığı praktiki sağlam olan insanlarda daha coxdur. Bunun səbəbini isə alimlər müxtəlif cür izah edirlər". Bunu Trend-ə Respublika Müalicə Diaqnostika Mərkəzinin genetik-mütəxəssisi, biologiya elmləri doktoru, tibbi genetika sahəsində uzun müddət tədqiqatlar aparmış Elxan Rəsulov bildirib. O, müsahibəsində genetika ilə bağlı digər məsələlərə də aydınlıq gətirib:

- Təəssüflər ki, Azərbaycan irsi qan xəstəliyi olan talassemiyanın yayılmasına görə dünyada 4-5-ci yeri tutur. Məsələn, İtaliyanin Sardiniya adasında bu xəstəliyin daşıyıçıları 23-30 faiz, Kipr adasının şimal və çənub bölgələrində 17 faiz, Yunanıstan və Türkiyənin bəzi bölgələrində təxminən 10-12 faizə qədər çatır. Azərbaycanda isə əhalinin təxminən 8 faizi talassemiya xəstəliyinin heteroziqot daşıyıcısıdır. Həmin insanlar praktiki sağlamdırlar. Praktiki sağlam olan iki heteroziqot şəxs ailə qurarsa, belə ailədə talassemiyalı xəstə uşağın doğulması riski hər növbəti hamiləlik üçün 25 faizə bərabər olacaq. Lənkəran-Astarada yaşayan əhali arasında anemiyaya gətirib çıxaran Q6FD fermentinin çatmazlığı yüksək tezlikdə (9-36,2%) təsadüf edilir. Abşeron rayonunun Qobu kəndində Elers-Danlos adlı birləşdirici toxumanın xəstəliyi (dərinin həddindən artıq elastik olması) yüksək sıxlıqda təsadüf edilir. Xəzər rayonunun Buzovna qəsəbəsinin əhalisində hemofiliya irsi qan xəstəliyi yüksək sıxlıqda təsadüf edilir. Quba, Qusar, Fizuli rayonlarında insanlarda dəmir çatışmazlığı cox olur ki, bu da qan azlığına gətirib çıxarır.

Xaçmazın yalnız bir kəndində təsadüf olunan xəstəlik

- Azərbaycanın bölgələrində fərqli irsi xəstəliklərin özünü göstərməsi nə ilə bağlıdır? Burada iqlim şəraiti, qida, yoxsa digər amillər mühüm rol oynayır?

- İrsi xəstəliklərin insanlar arasında müxtəlif sıxlıqda yayılmasının səbəblərini bir neçə kəlmə ilə izah etmək mümkün deyil. Lakin qısaça olaraq demək olar ki, irsi xəstəliklərin yaranması insanın genetik aparatında - DNT molekulunda baş vermiş dəyişiklik-mutasiya nəticəsində baş verir. İsri xəstəliklərin insanlar arasında müxtəlif sıxlıqda yayılmasının səbəblərinə gəldikdə, bu məsələyə əhalinin miqrasiyası, qohumlar arasında olan nikahlar və s. öz təsirini göstərib.

- Azərbaycanda ən cox rast gəlinən digər irsi qan xəstəlikləri hansılardır?

- Azərbaycanda talassemiya, hemofiliya və Q6FD fermentinin çatışmazlığından əlavə, hemoqlobin xəstəliyi olan anormal hemoqlobinləri qeyd etmək olar. Anormal hemoqlobinlərdən ən çox təsadüf ediləni oraqvari anemiyadır. Respublikada əsasən Qəbələ, Şəki, İsmayıllı, Şamaxı, Ağdaş rayonlarının əhalisində, Xaçmaz rayonunun isə yalnız Nərəcan kənd sakinlərində bu xəstəliyə təsadüf edilir. Bunun da səbəbi odur ki, keçən əsrin əvvəllərində Qəbələ rayonunun Mıxlıqovaq kəndinin sakinləri - bir neçə ailə Nərəcan kəndinə köçmüş və oraqvari anemiyanın genini özlərilə gətirmişlər. Oraqvari anemiyanın klinikası böyük talassemiyanın klinikasına çox bənzəyir. Onları xüsusi genetik analiz etmədən fərqləndirmək mümkün deyil.

Daun sindromlu uşağın doğulma ehtimalını sıfıra endirmək mümkündür

- Daha çox hansı qohumlar arasında qurulmuş nikahlar nəticəsində xəstə uşaqlar dünyaya gəlir? Bəzən deyirlər ki, xalaqızı ilə xalaoğlu nikah qura bilər, ancaq əmiqızı ilə əmioğlunun nikah qurması daha təhlükəlidir. Bu fikirlərin nə dərəcədə elmi əsası var?

- Qohum nikahların fəsadları insan cəmiyyətinə çoxdan məlumdur. "Qurani-Kərim"də qohumlar arasında olan nikahların yenidoğulmuş uşaqlar üçün fəsadlı olmaları qeyd edilib. İnsest nikahlar - bacı və qardaş, ata və qız, ana və oğul arasında olan nikahlar müasir dövrdə bütün dövlətlərdə qadağan edilib. Bacı uşaqları, qardaş uşaqları və bacı, qardaş uşaqları arasında bağlanan nikahlar ikinci dərəcəli nikahlar adlanır. Onlar gələcək nəsil üçün daha artıq fəsadlaşmalara səbəb olduqlarından arzuedilməzdirlər.

- Adətən, deyirlər ki, 35, 40 yaşından sonra ana olmaq istəyən qadınların uşaqlarında Daun sindromuna rastgəlmə ehtimalı yüksək olur. Ana olmağı arzulayan, ancaq yaşı 40-ı keçmiş qadınlar Daun sindromlu uşaqların doğulma ehtimalını sıfıra endirə, tam sağlam uşaq dünyaya gətirə bilərlərmi?

- Daun sindromu xromosom xəstəliyidir, onun yaranmasının qohumluqla heç bir əlaqəsi yoxdur. İnsan populyasiyasından asılı olmayaraq, hər 750-800 yenidoğulmuş uşaqdan birində bu xəstəliyə təsadüf edir. Bu xəstəlik uşağın cinsi ilə əlaqədar deyil. Xəstəliyə oğlan və qız uşaqlarında eyni dərəcədə təsadüf olunur. Daun sindromlu uşaqların doğulması birbaşa ananın yaşı ilə əlaqədardır. Daun sindromlu uşaqların doğulma riski 35 yaşından sonra doğan qadınlar üçün 10 dəfə, 40 yaşından sonra doğan qadınlar üçün 100 dəfə artır. Daun sindromunun diaqnostikası məqsədilə hamiləliyin 12-13 həftəsində və ya 16-18 həftəsində ananın venasından qan götürülür və müayinə edilir. Nəticədən asılı olaraq, müalicələr aparılır. Beləliklə, Daun sindromlu uşağın doğulma ehtimalı sıfıra endirilir.

İnsanların qidalanması yaxşılaşdıqca boyları da qədim dövrlərlə müqayisədə artıb

- Genetik daşıyıcılıq tamamilə itə bilərmi? Nəsil artıran insanın görkəmindəki və xarakterindəki hər hansı əlamətlər sonrakı nəslə ötürülmədən yox ola bilərmi?

- Xeyr. Avstriya kralları olmuş Habsburqlar sülaləsinin qəsrlərində 250-300 il ərzində davam edən 7 nəslin, yəni 7 kralın hamısının şəkli qalıb. Onların 7-nin də çənəsi uzundur. Şəkillərdən də görünür ki, onların hamısının çənəsi bir-birinə oxşayır. Yəni bu, o deməkdir ki, genetik daşıyıcılıq, genlə ötürülən əlamətlər tamamilə itmir. Ola bilər ki, genetik əlamətlər yeni doğulan uşaqda olmasın, ancaq sonradan inkişafın hansısa mərhələsində o əlamət üzə çıxır. Nəzərə almaq lazımdır ki, insanın genetik aparatında 25000 yaxın unikal gen var. Onların sayı nə azalır, nə də artır. Hər bir gen minlərlə nukleotid ardıcıllığından ibarətdir. Bir nukleotidin çatmazlığı və ya digər nukleotid ilə əvəzi irsi xəstəliyə səbəb olur. Gördüyünüz kimi, genetik aparat stabildir. Dəyişikliyə məruz qaldıqda xəstəlik baş verir.

- Modifikasiya olunmuş ərzaq məhsullarının genetik fonda ciddi zərbə vurduğu deyilir. Genetik fonda hansı digər amillər təsir edir?

- İnsanın genetik aparatı daima xarici mühitin mənfi təsirlərinə məruz qalır. İnsanın ana bətnində inkişafda olan rüşeymi xarici mühitin mənfi təsirlərinə daha həssas olur. Xarici mühitin mənfi təsirləri dedikdə, kimyəvi (dərman maddələri), fiziki (radiasiya, temperatur dəyişikliyi) və bioloji amillər, yəni infeksion xəstəliklər (qrip, məxmərək və s.) nəzərdə tutulur. Modifikasiya olunmuş ərzaq məhsullarına gəldikdə, demək istərdim ki, respublikada əkilib becərilmiş məhsullar bizim orqanizmimiz üçün daha faydalıdır.

- İnsanların boy və çəkisində genetikanın rolu nə qədərdir?

- İnsan orqanizminin bütün göstəriciləri; boy, çəki, dərinin, saçın, gözün rəngi və s. həmin şəxsin genomunda genetik kodlaşdırılıb. Tarix göstərir ki, insanların qidalanması, rifah halı yaxşılaşdıqca boyları da qədim dövrlərlə müqayisədə nisbətən artıb, ömürləri uzanıb.

Çempionlar Liqası: "Mançester Siti" "Borussiya"nı, "Real" "Atalanta"nı məğlub etdi
Çempionlar Liqası: "Mançester Siti" "Borussiya"nı, "Real" "Atalanta"nı məğlub etdi
UEFA bu çempionatların 2020/2021-ci il mövsümünü ləğv edib
UEFA bu çempionatların 2020/2021-ci il mövsümünü ləğv edib
Çempionlar Liqası: "Bavariya" və "Çelsi" qələbə qazanıb
Çempionlar Liqası: "Bavariya" və "Çelsi" qələbə qazanıb
Loading Bars
Xəbər lenti
Dələduzluğa görə axtarışda olan qadın 6 il sonra saxlanıldı
Şamaxıda qanunsuz ov edən şəxslər saxlanılıb
Xocalı soyqırımının 29-cu ildönümünə həsr edilən virtual elmi konfrans keçirilib (FOTO)
Paşinyan Baş qərargah rəisini vəziəsindən azad etdi (ƏLAVƏ OLUNUB)
Ağdamda qardaş qardaşı bıçaqlayıb (FOTO)
Ermənistanda hərbi çevrilişə cəhd - Paşinyan tərəfdarlarını meydanlara çağırdı
Azərbaycan XİN-dən Lüksemburq xarici işlər nazirinə cavab
Son 3 gündə 8 kimsəsiz şəxs sığınacağa yerləşdirilib (FOTO)
Bank VTB-nin (Azərbaycan) Visa Platinum kart istifadəçiləri üçün xüsusi yaz təklifi
Sabahdan havanın temperaturu yüksələcək
BANM Stokholm Universiteti ilə kibertəhlükəsizlik sahəsi üzrə mütəxəsis hazırlığına başlayır
Gəncədə qarın təmizlənməsinə başlanıb (FOTO)
1915-ci il hadisələri və Xocalı soyqırımını anlamaq - Gerçək tarixin müzakirəsi
Moskvada Azərbaycan restoranına hücum edən ermənilərə hökm oxunub
Azad olunmuş ərazilərə keçməyə cəhd göstərən daha 3 nəfər saxlanıldı (FOTO)
GUAM Katibliyi Xocalı soyqırımının qurbanlarının xatirəsini anıb
Xaçmazın kəndlərində internet avadanlıqlarının modernləşdirilməsi davam edir - Nazirlik
Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzi səmərəli fəaliyyəti ilə Azərbaycanın haqq işinə dəstəkdir - Naqif Həmzəyev
London və Edinburqda "Xocalıya ədalət!" lövhələri quraşdırılıb (FOTO)
Türkiyə bundan sonra da azərbaycanlı qardaşlarının yanında olacaq - Mustafa Şentop
Xocalı soyqırımı XX əsrin ən ağır cinayətidir - Türkiyə parlamentinin sədri
Kiyevdə Xocalı soyqırımı barədə sənədli film təqdim edilib (FOTO)
Ombudsman Avropa Şurası Yerli və Regional Hakimiyyətlər Konqresinin üzvləri ilə görüş keçirib (FOTO)
Bakıda keçmiş məhkum avtomatla yaxalandı (FOTO/VİDEO)
Yerevanda etirazçılar yolları bağladı (VİDEO)
Qubadlı rayonunun Yusifbəyli kəndi (FOTO/VİDEO)
BirBank vasitəsilə ölkədə ilk dəfə Mastercard kartları ilə NFC ödənişlər etmək mümkün oldu
Bu partiyalar illik maliyyə hesabatını təqdim edib
Ötən sutka ərzində köməksiz qalan 16 nəfər xilas edilib - FHN (VİDEO)
Mingəçevir Dövlət Universitetində növbəti dəfə tibbi-profilaktik və dezinfeksiya işləri aparılıb (FOTO)
Azərbaycan nefti bahalaşıb
Bərdədə əməliyyat keçirilib, vəzifəli şəxs həbs edilib
Ölkə ərazisində müşahidə edilən faktiki hava açıqlanıb
"Facebook" və "Instagram" sosial şəbəkələrinin işində qüsurlar yaranıb
Pakistanla Azərbaycan arasında yeni aviareys açılır
İsveçrə azərbaycanlıları Cenevrə parlamentinin üzvlərinə müraciət edib
Los Ancelesdə Xocalı soyqırımı barədə ingilis dilində qısa film hazırlanıb
Bakıda ən çox yol qəzaları bu ərazilərdə olub - RƏSMİ
Bakıda qar daha bir qəzaya səbəb oldu (VİDEO)
Ölkədə ən aşağı temperatur olan ərazilər açıqlandı
Bakı yolları səhərə kimi qardan təmizlənib - İcra hakimiyyəti (FOTO/VİDEO)
Son iki gündə Bakıda 200-dən artıq nəqliyyat vasitəsinə ziyan dəyib
Bu yolda güclü buzlaşma var - Magistrallarda son vəziyyət (SİYAHI)
Qarlı havada ölkədə 12 yol qəzası olub, 1 nəfər ölüb
40 min manatlıq silsilə oğurluqlar edən dəstə üzvləri saxlanılıb (FOTO)
Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri hazırda özünün ən yüksək səviyyəsindədir
Prezident İlham Əliyev Rəcəb Tayyib Ərdoğanı təbrik edib
Bakıda 64 nəfər qarda yıxılaraq xəsarət alıb
Qazaxıstanda koronavirusdan son sutka 696 nəfər sağalıb, 795 nəfər yoluxub
Fevralın 25-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri
Bu gün Aİ liderləri pandemiya və təhlükəsizlik məsələlərini müzakirə edəcəklər
Hərbi təyinatı olmayan Azərbaycan torpaqlarının minalanmasına təsadüfi əməl kimi baxılmamalıdır - Politoloq
Myanmada 5.1 bal gücündə zəlzələ baş verib
Kolumbiya mətbuatında erməni təcavüzü, Xocalı soyqırımı və bu faciələrin fonunda Azərbaycanın keçdiyi inkişaf yolu haqda məqalə işıq üzü görüb
ABŞ Dövlət Departamentində müxtəliflik və inklyuzivlik məsələləri üzrə direktor vəzifəsi yaradılıb
İndoneziyada torpaq sürüşməsi nəticəsində beş nəfər ölüb, onlarla insan itkin düşüb
Conson ÜTT rəhbərini G7 zirvəsinə dəvət edib
ABŞ-da fövqəladə vəziyyət rejiminin vaxtı uzadılır
Çempionlar Liqası: "Mançester Siti" "Borussiya"nı, "Real" "Atalanta"nı məğlub etdi
ÜST: Dünyada ötən sutka koronavirusa 326 mindən çox yoluxma qeydə alınıb
Venesuela XİN İspaniya, Hollandiya, Fransa və Almaniyaya nota verib
Türkiyədə son sutkada koronavirusdan 5 297 nəfər sağalıb
Qarabağın ekoloji faktorları imkan verəcək ki, uzunömürlülərin sayı çoxalsın - Direktor
La Sapienza Roma Universitetinin məzunu Mingəçevir Dövlət Universitetində fəaliyyətə başlayıb (FOTO)
Londonda Xocalı həqiqətləri barədə məlumatlandırma aksiyası keçirilib (FOTO)
Bakıda qarın təmizlənməsi davam edir - BŞİH (FOTO/VİDEO)
Nazirlikdən hava ilə bağlı XƏBƏRDARLIQ
ABŞ-ın Finiks şəhərində erməni terrorunu əks etdirən sərgi təşkil olunub (FOTO)
Xocalı soyqırımı insanlığa, bəşəriyyətə qarşı yönəlmiş cinayət əməlidir - Pərvin Kərimzadə
Müəllimlərin işə qəbulu müsabiqəsi üzrə onlayn müsahibələrin nəticələri açıqlanıb
Bu rayonlara qar yağır, külək isə mülayimləşib - FAKTİKİ HAVA
UEFA bu çempionatların 2020/2021-ci il mövsümünü ləğv edib
Bişkek ictimaiyyəti dünya birliyini Xocalı soyqırımına obyektiv qiymət verməyə çağırıb (FOTO)
İtaliyanın daha bir şəhəri Xocalı soyqırımını pisləyən sənəd qəbul edib
Ceyhun Bayramovla Aİ komissarı arasında telefon danışığı olub
Sabah məktəblərdə dərs olacaq? - Nazirlikdən AÇIQLAMA
Ceyhun Bayramov Ukrayna xarici işlər nazirinin müavini ilə görüşüb (FOTO)
Pandemiya ən çox avtomobil nəqliyyatı üzrə yükdaşımalara ziyan vurub - Tədqiqat
Ermənistanda Azərbaycana qarşı 3 dəfə "İsgəndər" raketindən istifadənin etirafı, əslində hərbi cinayətlərin etirafıdır - Deputat
Əfv komissiyasının iclası başa çatıb, 150-dən artıq müraciətə baxılıb
FHN yollarda xilasetmə əməliyyatları həyata keçirir (VİDEO)
Polis yollarda köməksiz qalan vətəndaşlara kömək edib (FOTO/VİDEO)
Hazırda Bakıda 6 dərəcə şaxta var - FAKTİKİ HAVA
Belarusun bir sıra şəhərlərində Xocalı soyqırımının ildönümü münasibətilə anım tədbirləri keçirilib (FOTO)
Bazel şəhərində Xocalı soyqırımına həsr edilmiş ədəbi-bədii gecə təşkil edilib
Bakıda və Ağdaşda ev yanıb
Ermənilər törətdikləri vandalizm aktlarına görə beynəlxalq məhkəmələrdə hökmən layiqli cəzalarını almalıdırlar - Vüqar Rəhimzadə
Mingəçevir Dövlət Universitetində Xocalı soyqırımının 29-cu ildönümünə həsr olunmuş konfrans keçirilib (FOTO)
Qarlı havada yıxılaraq xəsarət alanların sayı 39-a çatdı (ƏLAVƏ OLUNUB)
Hikmət Hacıyev Ukrayna XİN başçısının müavini ilə görüşüb (FOTO)
Beynəlxalq sərgidə Azərbaycan məhsullarına böyük maraq var (FOTO)
Qusar polisi yollarda qalmış vətəndaşlara köməklik göstərir
Diaspor təşkilatı Norveç hökumətini Xocalı soyqırımını tanımağa çağırıb
Bakıda isinməyə ehtiyacı olan şəxslər bu sığınacaqlara üz tutur (FOTO)
Azərbaycanın avtomobil yollarındakı son vəziyyət açıqlandı
“Azəriqaz” abonentlərə müraciət edib
Ermənistan cəmiyyətində qatı anti-Rusiya ovqatı formalaşıb - Politoloq
KOB-ların dövlət satınalmalarında daha geniş iştirakı təşviq olunacaq - Mikayıl Cabbarov
Stokholm şəhərində "Xocalıya ədalət!" plakatları yerləşdirilib (FOTO)
Vətəndaşın hüquqlarını pozan daha bir şəxsin qanunsuz əməlləri ifşa edildi
Bütün xəbərlər