Bakı. Trend:
ABŞ və İran arasında elan edilmiş sülh memorandumu qlobal enerji bazarlarında kəskin dəyişikliyə səbəb olub. Yaxın Şərqdə geosiyasi risklərin azalması və əmtəə tədarükünün artması gözləntiləri fonunda neft qiymətləri əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşüb.
İsveçrədə rəsmi imzalanması planlaşdırılan müqavilə Hörmüz boğazının rüsumsuz gəmiçiliyə açılmasını və ABŞ-nin dəniz blokadasının ləğvini nəzərdə tutur. Əgər razılaşma tətbiq olunarsa, bu tədbirlər son illərdə qlobal enerji axınlarında ən əhəmiyyətli dəyişikliklərdən biri ola bilər.
Eyni zamanda, müqavilə siyasi cəhətdən kövrək olaraq qalır. Əsas regional oyunçular kəskin şəkildə fərqli mövqelər nümayiş etdirirlər və onun icra ardıcıllığı və monitorinq mexanizmləri ilə bağlı qeyri-müəyyənlik qalmaqdadır.
ABŞ, İran və İsrailin ziddiyyətli mövqeləri
ABŞ müqaviləni mahiyyətcə yekun razılaşma kimi təqdim edir. ABŞ prezidenti Donald Tramp "Truth Social"da İran müqaviləsinin tamamlandığını bildirib və əlavə edib ki, o, Hörmüz boğazının rüsumsuz açılmasına razılıq verib və ABŞ-nin dəniz blokadasının dərhal ləğvi əmrini verib.
İran isə öz növbəsində daha ehtiyatlı mövqe tutub. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi, Tehranın İsrailin Livana qarşı hərbi əməliyyatına son qoyulmasında israr edərkən, müqavilənin düzgün icrası üçün məsuliyyətin ABŞ-nin üzərinə düşdüyünü vurğulayıb.
İsrail müqaviləni öz təhlükəsizlik siyasəti üçün öhdəlik kimi tanımayıb. İsrailin milli təhlükəsizlik naziri İtamar Ben-Qvir ölkənin öz milli təhlükəsizlik tədbirlərini müəyyən etmək suveren hüququnu vurğulayaraq, müqavilənin İsrail üzərinə öhdəlik qoymadığını bəyan edib.
Neft Bazarının Reaksiyası
Mümkün bir razılaşmanın açıqlanması neft bazarlarında kəskin dalğalanmalara səbəb oldu. ICE-də avqust ayı üçün Brent fyuçersləri 4,09 dollar (4,68%) düşərək bir barel üçün 83,24 dollar təşkil edib. Onlar əvvəl 3,05 dollar (3,37%) düşərək 87,33 dollara çatmışdılar. WTI də enib, NYMEX müqavilələri əvvəlki 2,83 dollar (3,23%) düşüşdən sonra 4,27 dollar (5,03%) düşərək bir barel üçün 80,61 dollar təşkil edib.
Analitiklər qeyd edirlər ki, azalma İran neftinin qlobal bazara qayıtması gözləntilərini və Hörmüz boğazı vasitəsilə tədarükün pozulması risklərinin azalmasını əks etdirir.
Rystad Energy: "Ən real ssenaridir, lakin razılaşma kövrək olaraq qalır"
Rystad Energy qeyd edib ki, razılaşma bütün tərəflər üçün nadir hallarda maraqların uyğunlaşmasını yaradır və əvvəlki diplomatik səylərlə müqayisədə onun mümkünlüyünü artırır.
Rystad Energy-nin baş iqtisadçısı Klaudio Qalimberti ABŞ-nin benzin qiymətlərinin artmasının qarşısını almaqda, İranın sanksiyaların aradan qaldırılmasında və ixrac gəlirlərinin artırılmasında, qlobal bazarların isə Hörmüz boğazı vasitəsilə sabit tədarükdə maraqlı olduğunu bildirib.
Lakin o, maraqların struktur uyğunlaşmasının praktiki həyata keçirilməsini təmin etmədiyini vurğulayıb.
"İmzalanmış razılaşma mütləq işlək razılaşma demək deyil", - deyə o, öhdəliklərin ardıcıllığı ilə bağlı fikir ayrılıqlarına işarə edərək qeyd edib ki, hər iki tərəf digərinin ilk addımları atmasını gözləyir.
Qalimberti həmçinin Livanı potensial qeyri-sabitləşdirici amil kimi müəyyən edib və diplomatik proses irəlilədikcə belə razılaşmanın dinamikayaa təsir göstərə biləcəyini vurğulayıb.
Onun sözlərinə görə, bazarlar dəfələrlə oxşar ssenari nümayiş etdiriblər. Xəbərlərə kəskin reaksiya və ardınca tətbiqlə bağlı şübhələr fonunda qismən korreksiya baş verib.
Makroiqtisadi Təsir və Risklər
Rystad Energy hesab edir ki, Hörmüz boğazının mümkün açılması, xüsusən də inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda davamlı inflyasiya təzyiqləri nəzərə alınmaqla, mövcud dövrdə əsas makroiqtisadi amil olacaq.
Qeyd olunur ki, ABŞ-da inflyasiya 4%-dən yuxarı olaraq qalır, real gəlirlər təzyiq altındadır və Avropa pul siyasəti enerjiyə həssas iqtisadiyyatlar arasında sərtləşməyə davam edir. Lakin, hətta nikbin ssenaridə belə, neft bazarının normallaşması tədricən olacaq. Təchizatın, logistikanın yenidən qurulması və qiymətlərdə risk mükafatlarının azaldılması üçün vaxt lazım olacaq.
Ehtiyatlı Bazar Optimizmi
Müsbət diplomatik siqnala və kəskin bazar reaksiyasına baxmayaraq, analitiklər gözləntilərin təklifdəki faktiki dəyişikliklərə bərabər olmadığını vurğulayırlar. Neft qiymətləri əvvəllər Yaxın Şərqdə artan gərginlik fonunda yüksəlmişdi, lakin sonra Vaşinqton və Tehran arasında intensivləşdirilmiş diplomatik dialoq fonunda aşağı düşmüşdü.
Buna baxmayaraq, razılaşmanın icrası ilə bağlı qeyri-müəyyənlik, regional qeyri-sabitlik və həll olunmamış siyasi məsələlər yüksək səviyyədə risk yaratmağa davam edir.
