Bakı.Trend:
Avropa İttifaqının (Aİ) Orta Dəhlizin inkişafına 12 milyard avroyadək vəsait səfərbər etmək qərarı bu marşrutun Avropanın nəqliyyat və ticarət siyasətində artan əhəmiyyətinin ən əlamətdar göstəricilərindən biri olub. Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayen İttifaqın vəziyyətinə dair illik müraciəti zamanı Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanı Avropa bazarı ilə birbaşa əlaqələndirməli olan yeni beynəlxalq bağlantı layihəsini elan edib.
“Bu gün beynəlxalq bağlantı sahəsində yeni layihə elan edə bilərəm. O, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanı birbaşa Avropa bazarı ilə birləşdirəcək – biz onu Orta Dəhliz adlandırırıq. “Global Gateway” vasitəsilə 12 milyard avroyadək dövlət və özəl investisiya cəlb etməyə çalışırıq. Məqsədimiz marşrutları şaxələndirmək, ticarət həcmini üç dəfə artırmaq və 2030-cu ilədək yüklərin tranzit müddətini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaqdır”, – deyə o bildirib.
Trend-in sorğusuna cavab olaraq Avropa Komissiyasından bildirilib ki, açıqlanan məbləğə həm dövlət, həm də özəl investisiyalar daxildir. Bununla yanaşı, Brüsseldə tərəfdaş ölkələr, beynəlxalq maliyyə institutları və özəl sektorla birgə işin dəhlizə 12 milyard avrodan çox investisiya yatırılmasına imkan verəcəyini gözləyirlər. Beləliklə, söhbət yalnız ayrıca nəqliyyat marşrutunun maliyyələşdirilməsindən getmir. Aİ faktiki olaraq Orta Dəhlizə ticarət əlaqələrinin şaxələndirilməsinin daha geniş sisteminin bir hissəsi kimi yanaşır. Məqsəd Avropa ilə Asiya arasındakı təchizat zəncirlərini daha dayanıqlı, sürətli və proqnozlaşdırıla bilən etməkdir.
Məhz bu kontekstdə Azərbaycanın rolu xüsusi diqqət çəkir. Coğrafi mövqenin özü ölkəni nəqliyyat qovşağına çevirmir. Orta Dəhlizin beynəlxalq biznes üçün cəlbedici olması üçün Azərbaycanın Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə arasındakı mövqeyini işlək multimodal sistemə çevirmək lazım idi.
Son illərdə Azərbaycan dəmir yolu, liman, avtomobil və logistika infrastrukturuna ardıcıl investisiyalar yatırıb. Əsas elementlər sırasında Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Xəzər donanması, logistika mərkəzləri və dəmir yolu şəbəkəsinin modernləşdirilməsi yer alır. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun modernləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Layihənin başa çatdırılmasından sonra xəttin illik ötürücülük qabiliyyəti 5 milyon tona çatdırılıb. Bu, Azərbaycanın bu hissəsinə artıq gələcək marşrutun potensial halqası kimi deyil, artan tranzit axını üçün nəzərdə tutulmuş infrastruktur kimi baxmağa imkan verir.
Paralel olaraq liman infrastrukturu da inkişaf etdirilir. Azərbaycan Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında Ələt limanında konteyner dövriyyəsi illik ifadədə 20 faiz artaraq 72 370 TEU-ya, quru yüklərin aşırılması isə 82 faiz artaraq 1,4 milyon tona çatıb. Bu, Orta Dəhliz üçün prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Çünki marşrutun rəqabət qabiliyyəti ayrıca dəmir yolu xəttinin və ya dəniz keçidinin deyil, bütün zəncirin sinxron fəaliyyət göstərmək imkanının nəticəsidir.
Əsas nəticə təkcə kilometrlər deyil, həm də vaxtdır
Yük göndərən üçün coğrafi baxımdan qısa marşrut hələ onun cəlbedici olması demək deyil. Çatdırılma müddəti, xərc, proqnozlaşdırıla bilənlik və yükün bütün marşrut boyunca izlənilməsi imkanları həlledici əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də Azərbaycanın növbəti istiqamətlərindən biri rəqəmsallaşma olub.
Ölkədə e-TIR, e-CMR, e-Permit, eləcə də e-CIM/SMGS elektron qaimələri də daxil olmaqla elektron nəqliyyat və tranzit alətləri tətbiq edilir. Həmçinin sənəd dövriyyəsini sürətləndirmək və daşınma prosesinin iştirakçıları arasında qarşılıqlı əlaqəni sadələşdirmək məqsədi daşıyan “Bir pəncərə” informasiya sistemi – rəqəmsal logistika platforması yaradılıb.
Dövlət qurumlarının məlumatına görə, infrastruktur və rəqəmsal islahatlar nəticəsində Çin-Avropa marşrutu üzrə yüklərin daşınma müddəti bir neçə il əvvəlki 38-53 gündən orta hesabla 12 günə qədər azalıb.
Məhz bu dəyişikliklər Orta Dəhlizi coğrafi alternativdən kommersiya baxımından daha proqnozlaşdırıla bilən marşruta çevirir. Başqa sözlə, Azərbaycan yük göndərənlər üçün əsas risklərdən biri olan qeyri-müəyyənliyin azaldılması istiqamətində fəaliyyət göstərir.
Yük axınının artması tələbatın artıq formalaşdığını göstərir. Qazaxıstanın dəmir yolu şirkətinin məlumatına görə, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (Orta Dəhliz) üzrə 44,2 min TEU yük daşınıb. Bunların arasında Çindən gələn 419 konteyner qatarı olub.
2025-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə konteyner daşımalarının həcmi 58 faiz, konteyner qatarlarının sayı isə 84 faiz artıb. Eyni zamanda marşrut iştirakçıları Çindən konteyner qatarlarının sayının 2026-cı ildə 600-ə, 2027-ci ildə isə 800-1000-ə çatdırılmasını müzakirə edirlər.
Azərbaycan üçün bu, təkcə öz seqmentini deyil, bütün zəncirin – Xəzər limanlarından Qafqazın dəmir yolu xətlərinə və daha sonra Avropa bazarına çıxışadək – əlaqələndirilməsini inkişaf etdirmək zərurəti yaradır. Bu baxımdan “Azərbaycan Dəmir Yolları”nın tariflərlə bağlı fəaliyyəti, yüklərin əks istiqamətində göndərilməsi, limanlar və tərəfdaşlarla koordinasiya, eləcə də birbaşa Avropa yük göndərənləri bazarına daha fəal çıxış cəhdləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu, mühüm mərhələdir. Əgər ilkin mərhələdə əsas diqqət Çin və Mərkəzi Asiya yüklərinin cəlb edilməsinə yönəldilirdisə, indi marşrut iştirakçıları hər iki istiqamətdə daha balanslı yük axını təmin etməyə çalışırlar.
Azərbaycan marşrutun fraqmentləşməsini azaldır
Orta Dəhlizin tarixi problemlərindən biri onun bir neçə ölkədən keçməsi və dəmir yolu, dəniz və avtomobil seqmentlərini əhatə etməsidir. Buna görə də bütün marşrutun səmərəliliyi bir dövlətdən daha çox bütün iştirakçıların fəaliyyətinin uzlaşdırılmasından asılıdır. Azərbaycan burada yalnız tranzit ərazisi kimi deyil, həm də koordinasiya mərkəzlərindən biri kimi çıxış etməyə çalışır.
İnfrastrukturun modernləşdirilməsi tariflər, rəqəmsallaşma, sərhəd prosedurları, məlumat mübadiləsi və nəqliyyat sistemlərinin sinxronlaşdırılması üzrə danışıqlarla müşayiət olunur. Orta Dəhlizin iştirakçısı olan dəmir yolu administrasiyaları, limanlar, gəmiçilik və logistika şirkətlərini birləşdirən Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu İşçi Qrupu artıq yalnız infrastrukturun qurulmasını deyil, onun birgə istismarı ilə bağlı konkret məsələləri də müzakirə edir.
Nə üçün Orta Dəhliz məhz indi Avropa üçün daha əhəmiyyətlidir
Aİ-nin marşruta marağının artmasını qlobal ticarətdəki dəyişikliklərdən ayrı nəzərdən keçirmək mümkün deyil. Ukraynada müharibə başlayandan sonra Avropa şirkətləri və institutları Avropa ilə Asiya arasındakı nəqliyyat marşrutlarını şaxələndirmək zərurəti ilə üzləşiblər. Qırmızı dənizdəki vəziyyət də daxil olmaqla ənənəvi dəniz təchizat zəncirlərində yaranan pozuntular əlavə təzyiq yaradıb. Nəticədə təchizat zəncirlərinin dayanıqlılığı məsələsi yalnız nəqliyyat siyasətinin çərçivəsindən çıxıb. Avropa üçün bir neçə alternativ marşrutun mövcudluğu iqtisadi dayanıqlılığın bir hissəsinə çevrilib.
Orta Dəhlizin əsas üstünlüklərindən biri isə Çini və Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarı ilə birləşdirmək imkanının olmasıdır. Buna görə də onun inkişafı Aİ-nin bir sıra məqsədlərinə – marşrutların şaxələndirilməsinə, Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazla ticarət əlaqələrinin gücləndirilməsinə və ayrı-ayrı nəqliyyat istiqamətlərindən asılılığın azaldılmasına xidmət edir. Avropa Komissiyası yeni təşəbbüsü marşrutların şaxələndirilməsi, 2030-cu ilədək ticarət axınlarının üç dəfə artırılması və tranzit müddətinin azaldılması zərurəti ilə birbaşa əlaqələndirir.
2026-cı ilin yanvarında Aİ və Azərbaycan “Global Gateway” çərçivəsində nəqliyyat, rəqəmsal, enerji və ticarət bağlantısı da daxil olmaqla əməkdaşlığın gücləndirilməsi barədə razılığa gəliblər. Həmin vaxt AİB-nin iştirakı ilə Naxçıvan dəmir yolunun daha geniş Transxəzər nəqliyyat bağlantısının bir hissəsi kimi texniki-iqtisadi əsaslandırmasının hazırlanmasına başlanılıb. Beləliklə, 12 milyard avroyadək vəsaitin səfərbər edilməsi barədə hazırkı qərar təcrid olunmuş addım deyil, Avropanın regional bağlantıya getdikcə artan marağının davamı kimi görünür.
TRIPP Orta Dəhlizə daha bir bağlantı səviyyəsi əlavə edə bilər
Digər amil Cənubi Qafqazda yeni nəqliyyat əlaqələrinin formalaşmasıdır.
Bu kontekstdə "Trump Route for International Peace and Prosperity" (Tramp marşrutu / TRIPP) ayrıca diqqət çəkir. Sənəddə TRIPP regional inteqrasiyaya və ticarətin inkişafına töhfə verməli olan marşrut kimi nəzərdən keçirilir. Orta Dəhliz üçün TRIPP-in əhəmiyyəti ilk növbədə Cənubi Qafqazın nəqliyyat şəbəkəsinin potensial genişləndirilməsi ilə bağlıdır.
Məhz belə şəbəkə effekti Aİ üçün xüsusilə vacibdir: dəhlizin dəyəri onun vahid, sabit zəncir olmaqdan çıxaraq qarşılıqlı əlaqəli marşrutlar sisteminə çevrilməsi ilə artır.
Son illərdə Azərbaycan infrastruktur imkanlarını ardıcıl şəkildə genişləndirib, dəmir yolu və liman obyektlərini modernləşdirib, Xəzər donanmasını inkişaf etdirib, tranzit prosedurlarını rəqəmsallaşdırıb və marşrut iştirakçılarının fəaliyyətinin əlaqələndirilməsində iştirak edib.
Nəticədə Avropa biznesi üçün xüsusilə vacib olan bir sıra amillər – daha qısa müddət, artan ötürücülük qabiliyyəti, rəqəmsallaşma, multimodal imkanların genişlənməsi və daşımaların proqnozlaşdırıla bilənliyinin tədricən artması – bir araya gəlib.
Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycan ərazisindən tranzit daşımaların ümumi həcmi 9,1 milyon tonu keçərək son beş ilin maksimum səviyyəsinə çatıb. Şərq-Qərb dəhlizi üzrə daşımalar isə illik ifadədə 16,5 faiz artıb.
Bu, mühüm keçiddən xəbər verir: Azərbaycan artıq Aİ-yə təkcə coğrafi baxımdan əlverişli mövqe təklif etmir. Ölkə həmin mövqenin beynəlxalq yük axınlarının maraqlarına uyğun fəaliyyət göstərməsinə imkan verən infrastruktur və institusional baza formalaşdırır.
Məhz buna görə Avropanın 12 milyard avroyadək vəsait nəzərdə tutan təşəbbüsü növbəti məntiqli mərhələyə çevrilir.
Brüssel faktiki olaraq nəqliyyat bağlantısının ayrı-ayrı elementlərinə dəstəkdən Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi və Cənubi Qafqaz vasitəsilə Avropa bazarına qədər bütün sistemin miqyasının genişləndirilməsinə keçid edir.
Azərbaycan üçün bu həm görülən işlərin tanınması, həm də yeni çağırış deməkdir. Marşruta Avropa və Asiyadan nə qədər çox yük daxil olarsa, onun sürətinə, qiymətinə və etibarlılığına dair tələblər də bir o qədər artacaq.
Beləliklə, Orta Dəhlizin inkişafının növbəti mərhələsini artıq yalnız infrastrukturun tikintisi müəyyən etməyəcək. Marşrutun rəqabət qabiliyyəti maraqlı ölkələrin tarifləri, rəqəmsal sistemləri, sərhəd prosedurlarını, dəniz və dəmir yolu daşımalarını nə dərəcədə uğurla sinxronlaşdıra bilməsindən, həmçinin hər iki istiqamətdə yüklənməni təmin etməsindən asılı olacaq.
Məhz ayrıca tranzit marşrutundan vahid, proqnozlaşdırıla bilən və qarşılıqlı əlaqəli sistemə keçid Orta Dəhlizin hazırda Avropanın bağlantı siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrilməsinin əsas səbəblərindən biridir.
