Türkiyədə investisiya fondları ətrafında yaranan qalmaqal ölkənin maliyyə bazarlarında şəffaflıqvə investorların hüquqlarının qorunması məsələlərini yenidən gündəmə gətirib. Söhbət yalnız milyardlarla lirənin dövriyyədə olduğu maliyyə əməliyyatlarından getmir. Əsas problem yüz minlərlə insanın əmanət və investisiyalarının təhlükə altına düşməsi, maliyyə sisteminin nə dərəcədə etibarlı olması və dövlət nəzarətinin bu prosesdə hansı rolu oynamasıdır.
Mətbuatda 188 milyard lirəlik qalmaqal kimi təqdim edilən hadisələr fonunda diqqət çəkən məqamlardan biri zərər çəkmiş investorların sayıdır. Türkiyənin Kapital Bazarları Şurasının məlumatlarına əsaslanan xəbərlərə görə, ləğvetmə prosesinə daxil edilən 131 investisiya fondunda 455 758 fərdi investorun payı olub. Fondların fəaliyyətinin dayandırılması və ləğvetmə qərarları yüz minlərlə insanın maliyyə maraqlarına toxunan problemin miqyasını göstərir. Bu rəqəm ailə üzvləri ilə birlikdə daha geniş sosial təbəqənin narahatlığı deməkdir.
Belə bir vəziyyətdə əsas sual təkcə vəsaitlərin nə qədərinin geri qaytarılacağı deyil. Sual həm də budur: maliyyə bazarlarında risklər niyə vaxtında müəyyən edilmədi, nəzarət mexanizmləri hansı mərhələdə yetərsiz qaldı və adi investorlar niyə belə böyük qeyri-müəyyənliklə üzləşdi?
Sağlam iqtisadiyyatın əsas şərtlərindən biri bazarda bütün iştirakçılar üçün bərabər qaydaların mövcud olmasıdır. Kiçik investor öz məhdud vəsaitini investisiya alətinə yönəldərkən bazardakı məlumatların etibarlılığına, tənzimləyici qurumların fəaliyyətinə və qanunların hamıya eyni tətbiq olunmasına güvənməlidir. Əgər bazarda bəzi iştirakçıların daha üstün məlumata, əlaqələrə və ya imkanlara malik olduğu barədə əsaslı şübhələr yaranırsa, bu, sərbəst rəqabətin özünə zərbə vurur.
Türkiyədə fond qalmaqalının siyasi müstəviyə keçməsi də məhz bu narahatlıqlarla bağlıdır. İstintaq çərçivəsində keçmiş nazir və hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) keçmiş sədr müavini Fatma Betül Sayan Kaya ilə həyat yoldaşı İlyas Kaya şübhəli qismində ifadə veriblər. Onlar səhm əməliyyatlarında hər hansı yönləndirmə və ya xüsusi məlumat əldə etmədiklərini bildiriblər. Sayan Kaya sentyabrda partiyadakı vəzifələrindən istefa verib. Bu hallar özlüyündə təqsirin sübutu deyil, lakin siyasi əlaqələri olan şəxslərin adlarının maliyyə istintaqında hallanması şəffaflıq və hesabatlılıq tələblərini gücləndirir.
İstintaqın nəticələri bütün faktları ortaya qoymalıdır. Bununla belə, siyasi nüfuzun maliyyə bazarlarında üstünlük əldə etmək vasitəsinə çevrilməsi ehtimalı belə ciddi araşdırılmalıdır. Əks halda, bazarda uğurun bilik, zəhmət və risklərin düzgün qiymətləndirilməsi ilə deyil, əlaqələr və imtiyazlarla müəyyənləşdiyi təsəvvürü möhkəmlənəcək.
Maliyyə bazarlarını tənzimləyən qurumların əsas vəzifəsi yalnız böhran baş verdikdən sonra tədbir görmək deyil. Onlar riskləri əvvəlcədən müəyyənləşdirməli, bazar manipulyasiyasının qarşısını almalı, investorların hüquqlarını qorumalı və maliyyə əməliyyatlarının şəffaflığını təmin etməlidirlər.
Türkiyədə fond böhranı ilə bağlı tənqidlərin əsas istiqamətlərindən biri də budur. Kapital Bazarları Şurası 2025-ci ilin dekabrında məsələni müzakirəyə çıxarıb, sonrakı mərhələdə işçi qrupu yaradılıb və 2026-cı ildə müxtəlif tənzimləyici addımlar atılıb. Bununla yanaşı, fondlara müdaxilə, əməliyyatların dayandırılması və ləğvetmə qərarları böhran geniş ictimai diqqət çəkdikdən sonra həyata keçirilib. Bu ardıcıllıq nəzarət mexanizmlərinin vaxtında işləyib-işləmədiyi barədə suallar yaradır.
Dövlət qurumlarının fəaliyyəti yalnız qəbul edilən qərarların sayı ilə ölçülməməlidir. Əsas meyar bu qərarların riskləri nə qədər tez müəyyən etməsi və vətəndaşların itkilərini nə dərəcədə önləməsidir. Nəzarət mexanizmləri yalnız böhrandan sonra işə düşürsə, onların qabaqlayıcı funksiyası barədə ciddi müzakirəyə ehtiyac yaranır.
Türkiyənin iqtisadi siyasəti ilə bağlı müzakirələr uzun müddətdir inflyasiya, əhalinin alıcılıq qabiliyyəti, maliyyə sabitliyi və investisiya mühiti ətrafında cərəyan edir. Belə şəraitdə böyük fond böhranı vətəndaşların iqtisadi idarəetməyə olan etimadını daha da zəiflədə bilər.
İqtisadi çətinliklər zamanı hakimiyyətin siyasi mesajları, milli birlik və mənəvi dəyərlərlə bağlı çağırışları ictimai gündəmdə mühüm yer tuta bilər. Ancaq heç bir siyasi və ya dini ritorika maliyyə sisteminin işləməməsi, investorların hüquqlarının pozulması ehtimalı və ya nəzarətdəki boşluqlar barədə sualları əvəz edə bilməz. Cəmiyyət üçün əsas məsələ hansı şüarların səsləndirilməsi deyil, gündəlik həyatın yaxşılaşıb-yaxşılaşmaması, əmanətlərin qorunması və qanunun hamıya bərabər tətbiq olunmasıdır.
Dini dəyərlərin siyasi diskursda önə çəkilməsi də iqtisadi siyasətin nəticələrinə görə hesabatlılığı aradan qaldırmır. İqtisadi uğursuzluqları ideoloji qarşıdurmalarla izah etmək və ya cəmiyyətin diqqətini başqa mövzulara yönəltmək cəhdi uzunmüddətli həll yolu ola bilməz. İnflyasiyanın azaldılması, rəqabətin qorunması, maliyyə nəzarətinin gücləndirilməsi və investorların hüquqlarının təmin edilməsi konkret qərarlar və ölçülə bilən nəticələr tələb edir.
Fond böhranı Türkiyədə yalnız iqtisadi deyil, həm də siyasi müzakirə mövzusuna çevrilib. Müxalifət nümayəndələri maliyyə əməliyyatları ilə hakimiyyətə yaxın şəxslər arasında mümkün əlaqələri gündəmə gətirir, hakimiyyət nümayəndələri isə müxtəlif ittihamlara cavab verirlər. Belə vəziyyətdə ictimai müzakirənin konkret maliyyə faktlarından uzaqlaşması riski də mövcuddur.
İstanbulda Azərbaycan konsulluğu qarşısında keçirilən aksiyalar əslində fond böhranı ilə birbaşa bağlı olan hadisədir. Oktay Saral və Müfit Aydın kimi siyasi manipulyatorlar ictimai diqqəti ciddi maliyyə qalmaqalından çəkmək üçün Azərbaycanın diplomatik nümayəndəliyi qarşısında "şou" xarakterli aksiya təşkil etmişdi. Əslində bu ölkə cəmiyyətinin diqqətini yatyındırmaq üçün maraqlı qüvvələrin hər avantüraya baş tura biləcəklərinə dəlalət edir. Onlar bunun üçün hətta strateji Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinə də zərbə vurmaq istəyirlər.
Lakin ümumi prinsip dəyişmir: xarici siyasət provokasiyaları və ideoloji təzyiqləri ölkənin maliyyə sistemindəki problemləri ört-basdır edə bilməyəcək. Əgər yüz minlərlə investorun maraqlarına toxunan böhran yaşanırsa, ictimai diqqətin əsas istiqaməti hadisənin səbəbləri, məsul şəxslər və itkilərin necə kompensasiya olunacağı olmalıdır.
Maliyyə böhranının siyasi rəqabət vasitəsinə çevrilməsi də problemin həllinə kömək etmir. Həm hakimiyyət, həm də müxalifət konkret suallara cavab verməlidir: investorların vəsaitləri hansı mexanizmlərlə qorunacaq, mümkün manipulyasiyalara görə kimlər məsuliyyət daşıyacaq və oxşar halların təkrarlanmaması üçün hansı dəyişikliklər ediləcək?
Türkiyənin fond böhranından çıxarmalı olduğu əsas nəticə maliyyə bazarlarında etimadın yalnız siyasi bəyanatlarla bərpa edilməməsidir. Bunun üçün araşdırmaların şəffaf aparılması, qanun pozuntularının sübuta yetirildiyi halda məsul şəxslərin kimliyindən asılı olmayaraq cavab verməsi, nəzarət qurumlarının fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi və investorların hüquqlarının real şəkildə qorunması vacibdir.
Fondların ləğvi və istintaq tədbirləri problemin müəyyən hissəsinə cavab verə bilər. Lakin uzunmüddətli həll üçün maliyyə bazarlarında şəffaflıq artırılmalı, maraqlar toqquşmasının qarşısı alınmalı, bazar manipulyasiyasına qarşı nəzarət gücləndirilməli və kiçik investorların müdafiəsi prioritetə çevrilməlidir.
Türkiyə iqtisadiyyatının qarşısında duran əsas sınaq təkcə itirilmiş vəsaitlərin qaytarılması deyil. Əsas sınaq vətəndaşların bazara, dövlət institutlarına və iqtisadi qərarların ədalətli olduğuna inamını bərpa etməkdir. Əgər bu böhranın səbəbləri tam araşdırılmasa, siyasi əlaqələrin maliyyə imkanlarına təsiri ilə bağlı suallar cavabsız qalsa və nəzarət mexanizmlərinin effektivliyi artırılmasa, nəticələr bir fondun hüdudlarını aşaraq ölkənin ümumi investisiya mühitinə təsir göstərə bilər.
İqtisadi sabitlik siyasi şüarlardan deyil, etibarlı institutlardan, şəffaf qaydalardan və hesabatlı idarəetmədən başlayır. Fond qalmaqalı isə Türkiyə üçün bu prinsiplərin nə qədər vacib olduğunu bir daha göstərir.
