“Azərbaycanın geosiyasəti”

“Azərbaycanın geosiyasəti”

Yunus Oğuz

"Azərbaycanın geosiyasəti"

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Müəllif qeyd edir ki, Azərbaycanın təhlükəsizlik sahəsində xarici siyasət prioritetləri də onun xarici siyasət konsepsiyasının ümumi vəzifələrinə uyğun şəkildə müəyyən olunur. Xarici siyasət konsepsiyası həm də təhlükəsizlik sahəsində ölkənin qarşısında dayanan uzunmüddətli beynəlxalq starteji vəzifələrin və ölkə xaricində həyata keçiriləcək operativ cari fəaliyyətin planlaşdırılması və təmin olunması metodikasını özündə əks etdirməlidir.

Əli Həsənov yazır: "Təhlükəsizlik sahəsində uzunmüddətli xarici fəaliyyət proqramı dövlətin hərbi gücü, qüdrəti, iqtisadi. siyasi və maliyyə ehtiyatları, dünya siyasətindəki rolu və yerindən asılı olaraq milli təhlükəsizliyinin məqsədləri, beynəlxalq və regiobal vəzifələri üzərində qurulur. Bu vəzifələrin ən vacibi və həyati əhəmiyyət kəsb edənləri sırasına ölkənin müstəqilliyinin qorunmasını, ərazisi və əhalisinin təhlükəsizliyinin, dövlətin suveren hüquqlarının təmin edilməsini, təhlükəsizliklə bağlı beynəlxalq təminatın alınmasını, milli təhlükəsizliyin beynəlxalq təhlükəsizlik sistemi ilə əlaqələndirilməsini, beynəlxalq və regional təhlükəsizlik qurumları ilə tərəfdaşlıq münasibətlərinin yaradılmasını aid edirlər". (Bax. s. 758)

Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan dövlətinin beynəlxalq təhlükəsizliklə bağlı xarici siyasətinin uğurlu və müvəffəqiyyətli həlli onun bu sahədəki mövcud siyasi, iqtisadi və hərbi ehtiyaclarının, milli ehtiyatlarının və maksimum imkanlarının düzgün dəyərləndirməsindən, istək və arzularının bu dəyərləndirməyə uyğun olaraq reallaşdırmağa çalışmasından asılı olmaqla yanaşı, bu xarici siyasətin daxildə aparılan iç siyasətlə də uyğunlaşması əsas şərtlərdən biridir. Belə ki, ölkənin milli təhlükəsizliyi aparılan xarici siyasətlə yanaşı, daxili siyasət paralel aparılmalı, biri o birindən ayrılmalı, hətta deyərdim VƏHDƏT təçkil etməlidir, çünki aparılan xarici siyasət dövlətin milli təhlükəsizliyini, onun inkişafını, əhalisinin rifahının yaxşılaşdırmasını, daxili münaqişələrin qarşısını almağı, korrupsiya və rüşvətxorluğa qarşı mübarizə aparmağı və s. məsələləri özündə ehtiva edir.

Hörmətli professorun fikrincə, milli təhlükəsizlik siyasətinin daxili siyasətini təsnifatlaşdırsaq, əsasən aşağıdakı istiqamətlər üzrə fəaliyyət yönü alınar:

- Azərbaycanın hərbi təhlükəsizlik istiqamətində;
- Azərbaycanın sərhəd təhlükəsizliyi istiqamətində;
- Azərbaycanın milli enerji təminatı və təhlükəsizliyi istiqamətində;
- Azərbaycanın geoiqtisadi müstəqilliyə və təbii ehtiyatların təhlükəsiz istifadəsi istiqamətində;
- Azərbaycanın ictimai-siyasi, sosial, dini, etnik və milli insan ehtiyatlarının təhlükəsiz istifadəsi və idarə olunması istiqamətində;
- Azərbaycanın ərzaq təhlükəsizliyi istiqamətində;
- Azərbaycanın informasiya təhlükəsizliyi istiqamətində;
- Azərbaycanın ekoloji təhlükəsizlik istiqamətində və s.Bütün bunlar haqqında bir qədər sonra aşağıda bəhs edəcəyik.

Qeyd etmək lazımdır ki, xarici təhlükəsizlik siyasətinin prioritetlərinin düzgün müəyyənləşdirilməsi qonşu və regional, əməkdaşlıq etdiyi dövlətlərin imkan və mövqelərinin, onların iqtisadi, siyasi və hərbi gücünün düzgün müəyyənləşdirilməsindən, eyni zamanda dünya siyasəti və beynəlxalq münasibətlərin mahiyyətini və reallıqlarını, dünyanın birgə yaşayış normalarını müəyyən edən böyük dövlətlərin geosiyasi, geoiqtisadi maraqlarını müəyyənləşdirməkdən, beynəlxalq təşkilatların, güc mərkəzlərinin maraq və mənafe çərçivələrini, onlara təsir imkanlarını dəqiq qiymətləndirə bilməsindən asılıdır.

Xarici siyasət sahəsində istifadə olunan resursları Əli Həsənov da daxil olmaqla tədqiqatçılar iki qrupa ayırırlar.

Maddi resurslara:
- coğrafi ehtiyatları- dövlətin ərazisinin həcmini və geoməkan xarakteristikasını, hərbi geostrateji mövqeyini, geoiqtisadi dəyərlərini, nəqliyyat-kommunikasiya marşrutlarının yaxınlığını, bu ərazini əhatə edən xarici aləmin vəziyyətini;
- demoqrafik ehtiyatları- əhalinin sayını, milli etnik tərkibini, artım surətini, dövlətçilik mövqeyini, sosial vəziyyətini və keyfiyyət göstəricilərini, ölkə vətəndaşlarının miqarsiya və urbanizasiya meyllərini;
- iqtisadi ehtiyatları- ölkənin milli istehsal və təsərrüfat sistemlərinin vəziyyətini, başqa ölkələrdəki müvafiq sahələrlə müqayisədə iqtisadi üstünlüyünü, yaxud geriliyini, öz hərbi sənayesini təmin etmək qabiliyyətini, xarici ölkələrin iqtisadiyyatına təsir etmək imkanları və mexanizmlərini;
- hərbi ehtiyatları- ölkənin müdafiə qabiliyyəti və hərbi qüdrətini, sərhədləri xaricində güc tətbiq etmə imkanlarını və s. aid edirlər.

Qeyri-maddi resurslar:
- siyasi ehtiyatlar- dövlətin səmərəli siyasi-idarəçilik fəaliyyətini, xrici ittifaqlarda iştirakını, dünya siyasətinə təsir gücü olan dövlətlərlə mövcud münasibətlərini, beynəlxalq siyasi, hüquq və təhlükəsizlik institutlarında, təşkilatlarında iştirakını, yaxud onlarla əlaqələrini, qlobal və regional siyasətə təsir imkanlarını, səmərəli daxili və xarici siyasət mexanizmlərinə malik olmasını;
- sosial ehtiyatları- vətəndaşların daxili birliyinin vəziyyətini, yürüdülən xarici siyasətə münasibətini, dövlət maraqlarının qorunması naminə nümayiş etdirdiyi milli-vətəndaş iradəsini və əzmini;
- nüfuz ehtiyatları- dövlətin və onun siyasi liderinin beynəlxalq aləmdə təsdiq olunmuş nüfuzunu və onun dünya dövlətlərinin fəaliyyətinə təsir imkanlarını;
- ideoloji-mədəni ehtiyatları- başqa dövlətlərin ictimaiyyətinə göstərə biləcəyi intellektual, ideoloji və dini təsirini;
- informasiya ehtiyatlarını- qlobal informasiya məkanında iştirakını və ona təsir etmək, dünya informasiya axının yöneltmək imkanlarını, mütəqil beynəlxalq informasiya ehtiyatlarına malik olmasını;
- elmi, Elmi-texniki və təhsil ehtiyatlarını- intellektual potensialını və onun inkişaf perspektivlərini, öz iqtisadi, siyasi, hərbi və digər sahələrini ixtisaslı kadrlarla təmin etmək bacarığını və s. aid edirlər.

***
SSRİ dağıldıqdan sonra planetar səviyyədə olduğu kimi, regional, konkret olaraq Azərbaycanın daxil olduğu Xəzər-Qara dəniz hövzəsində, o cümlədən Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik mühiti dəyişdi. Belə ki, müstəqil dövlətlərin yaranması ilə bağlı yeni geosiyasi, geoiqtisadi və hərbi-geostrateji şərait yarandı. Bu şərait yeni yaranmış dövlətlərə imkan verdi ki, özünün yerli, regional təhlükəsizlik sistemini yaratsın, doktrinalar qəbul etsin və bu sahədə beynəlxalq qurumlarla fəal əməkdaşlıq etsin. Bu baxımdan regionda hər dövlətin maraq dairəsinə daxil olan münasibətlər formalaşmağa başladı. Təbiidir ki, SSRİ-dən qalma mübahisəli məsələləri ilk növbədə həll etmək ən vacib problemlərdən birinə çevrilmişdi, çünki bu problemləri həll etmədən dövlətin təhlükəsizlik doktrinasını qəbul etmək özü müşkülə dönəcəkdi. Əslində, bəzi maraqlı dairələr SSRİ-dən qalma mübahisəli məsələləri (məsələn, Xəzər dənizinin bölünməsi, Qarabağ, Abxaziya və s.) dondurulmuş vəziyyətdə saxlamağa maraqlı idilər ki, müstəqil dövlətlər milli təhlükəsizlik sistemini təkmilləşdirib qurtara bilməsinlər.

Bu barədə Əli Həsənov yazır: "Əsas həlledici mübahisələr: region ölkələrinin ərazi bütövlüyü və bəzi dövlətlərin ərazi iddiaları, Xəzər hövzəsinin enerji resursları, neft-qaz ixrac marşrutları və təhlükəsizlik mexanizmlərinə sahib olmaq, Şərq-Qərb nəqliyyat-kommunikasiya və tranzit infrastrukturlarına, region ölkələrinin transmilli siyasi, iqtisadi və hərbi bloklarla münasibətinə təsir etmək istəyi və s. məsələlər ətrafında cərəyan edirdi. Bölgənin ayrı-ayrı ərazilərində, məsələn, Qara dəniz, yaxud Xəzər dənizi hövzəsində mübarizə daha çox nəqliyyat-kommunikasiya xətləri, ixrac marşrutları, yerli ölkələrin və transmilli infrastrukturların təhlükəsizliyi üzərində qurulmuşdusa, Orta Asiya və Xəzər ətrafında, əksinə enerji resursları, hərbi-geostrateji yüklü məsələlər, Cənubi Qafqazda yerli ölkələri təsir dairəsində saxlamaq və onların ərazi bütövlüyü ilə manevr etməyə yönəlmişdi". (Bax.s. 769-770)
Ardı var

Ermənistanın ədliyyə naziri də istefaya göndərildi
Ermənistanın ədliyyə naziri də istefaya göndərildi
Rusiyada müdafiə sənayesi zavodunda partlayış baş verib - Ölən var
Rusiyada müdafiə sənayesi zavodunda partlayış baş verib - Ölən var
Braziliyada koronavirusdan ölənlərin sayı 170 minə yaxınlaşır
Braziliyada koronavirusdan ölənlərin sayı 170 minə yaxınlaşır
Loading Bars
Xəbər lenti
Prezident İlham Əliyev: Dəfələrlə səngərlərdə olarkən, fikirləşirdim ki, gün gələcək biz qayıdacağıq
Hazırda süni tənəffüs aparatına qoşulan xəstələrin sayı həddindən çoxdur - TƏBİB
Ermənistanın ədliyyə naziri də istefaya göndərildi
Azərbaycan Prezidenti: Paşinyan bütün müxalifəti tutdurur, qərb də susur, ağzına su alıb
Prezident İlham Əliyev: Paşinyan kimdir, Koçaryan, Sarkisyan, siz diz çökdünüz bizim qabağımızda
Azərbaycan Prezidenti: Dedim, Paşinyan, sən özün bizə tarix verməlisən, özün deməlisən və buna nail oldum
Prezident İlham Əliyev Ağdamın niyə daha tez azad olunmamasının səbəblərini açıqladı
Azərbaycanda koronavirusdan ölüm hallarının çoxalmasının səbəbləri açıqlanıb
Rusiyada müdafiə sənayesi zavodunda partlayış baş verib - Ölən var
Azərbaycan Prezidenti: Meşələrdən, dağlardan keçərək əlbəyaxa döyüşdə düşməni məhv etdik, Şuşanı azad etdik
Prezident İlham Əliyev: Bu gün bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə bizim təcrübəmiz öyrənilir
Azərbaycan Prezidenti: Biz heç kimdən asılı deyilik
BQXK Dağlıq Qarabağda missiyasının tərkibini genişləndirəcək
Prezident İlham Əliyev: Lazımi beynəlxalq dəstəyi ala bildik
Prezident İlham Əliyev: Bəzi beynəlxalq təşkilatlar işğalçını öz adı ilə çağırmaq istəmirdilər
Azərbaycan Prezidenti: Münaqişənin həlli üçün lazımi hüquqi baza yaratmasaydıq, bu gün problemlərlə üzləşə bilərdik
Antimikrob dərmanlardan uzunmüddətli istifadə ictimai səhiyyə üçün təhdid yaradır - ÜST
Bakı Dövlət Universitetinin işçi heyətinə də smart Təhsil kartı təqdim edilib
Prezident İlham Əliyev: Əldə edilən qələbə imkan verdi ki, Ağdam rayonu bir güllə atmadan işğaldan azad edilsin
Sabirabadda COVİD-19 xəstəsi karantin postunda saxlanıldı
Braziliyada koronavirusdan ölənlərin sayı 170 minə yaxınlaşır
ABŞ jurnalı Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin hüquqi aspektləri barədə məqalə dərc edib
JOCAP "Abşeron" yatağının işlənməsi ilə bağlı son işlər barədə
Ya qalib, ya qazi, ya da şəhid olmalıyıq - Şəhid polkovnik Babək Səmidli (VİDEO)
Anama Şuşanı söz vermişdim - Şəhid hərbçi ilə olmayan müsahibə
Türkiyədə qeydiyyata alınmış Azərbaycan şirkətlərinin ümumi kapitalı açıqlanıb
Deputatlar bu gün 6 məsələnin müzakirəsinə toplaşır
Noyabrın 24-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri
İngiltərə Premyer Liqasında daha 8 nəfər koronavirusa yoluxub
Ağdamdan olan məcburi köçkünlərin say tərkibi dəqiqləşdirilir (ÖZƏL)
Zaqatalada ferma və yük avtomobili yanıb
Qazaxıstanda koronavirusa daha 678 nəfər yoluxub
Yoluxma daha çox iş yerləri və yas mərasimlərində olur - Hande Harmancı
Dünyada koronavirusa yoluxanların sayı 59 milyon nəfəri ötüb
Britaniyada bir gündə koronavirusa 15 450 yoluxma qeydə alınıb
Avropa İttifaqı ölkələrinin liderləri Baydenlə Aİ-ABŞ münasibətlərini müzakirə ediblər
Nikaraquada yük maşını dərəyə aşıb, çox sayda ölən və yaralanan var
Tramp hakimiyyətin Baydenə təhvil verilməsi prosesinin başlanılmasına icazə verib
Fransada ötn sutka koronavirusdan 500 nəfər ölüb
İspaniya Kralı koronavirusa yoluxmuş şəxslə təmasdan sonra karantinə gedir
Zaqatalada yaşayış binasında yanğın olub
Moskvada koronavirusdan daha 76 nəfər ölüb
Türkiyədə koronavirusdan sağalanların sayı 377 mini keçib
ANAMA 31 ədəd mina və partlamamış hərbi sursatı zərərsizləşdirib (FOTO)
BMT Dağlıq Qarabağda minaların təmizlənməsi üzrə missiya yerləşdirəcək
Mətbuat Şurası “WarGonzo” layihəsinin müəllifi ilə bağlı Rusiyanın media ictimaiyyətinə müraciət edib
Fransız deputat: “Bu cür qətnamələr erməni icmasını xoşhal etməkdən o tərəfə keçməyəcək”
ÜST: Dünyada koronavirusa yoluxanların sayı 542 mindən çox artıb
Teymur Rəcəbov "Skilling Open" turnirində Levon Aronyana qalib gəlib
Kanadada 4,8 bal gücüdə zəlzələ olub
Bakıda yük avtomobili yanıb
Prezident İlham Əliyev Ağdamda Azərbaycan bayrağını qaldırdı (FOTO)
Lavrov İordaniyanın XİN rəhbəri ilə Dağlıq Qarabağı müzakirə edib
Qələbə münasibətilə Prezident İlham Əliyevə təbrik məktubları gəlməkdə davam edir
“Neonatologiyada yeniliklər-2020” beynəlxalq konqresi keçirilib (FOTO)
Azərbaycan əhalisi pullarını hansı məhsullara xərcləyir?
Azərbaycanda mobil rabitə operatorlarının gəlirləri açıqlanıb
Ermənistanda daha bir nazir vəzifəsindən azad edilib
Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva işğaldan azad edilmiş Ağdam şəhərində olublar (FOTO/VİDEO) (YENİLƏNİB-1)
Azərbaycanda istehsal olunan minik avtomobillərinin sayı açıqlanıb
Ağdamın Gülablı kəndindəki keçmiş orta məktəbdə Azərbaycan bayrağı qaldırılıb (FOTO/VİDEO)
Füzuli şəhərinin yenidən qurulmasının, canlandırılmasının vaxtı gəlib çatıb - Əlcəzair səfiri (FOTO)
Azərbaycanın Rus İcması Prezident İlham Əliyevə müraciət edib
Seyran Ohanyana qarşı daha bir maddə ilə ittiham irəli sürülüb
Rusiyalı zabit Qarabağda mina partlaması nəticəsində yaralanıb
Paşinyanın istefasını tələb edən siyasətçi aclıq aksiyasına başlayıb
İctimai iaşə müəssisələrində karantin tələblərinin tətbiqi üzrə əlaqələndirici şəxs olacaq
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva: Azərbaycan bayrağına, Azərbaycan əsgərinə, Azərbaycan xalqına eşq olsun (VİDEO)
İşğaldan azad olunan ərazilərdə aparılan ilkin monitorinqin nəticələri UNESCO və ISESCO-ya təqdim olunub
İnformasiya əldə etmək hüququnun təmin edilməsi istiqamətində Ombudsmanın fəaliyyəti inkişaf etdirilib
Prezidentə yazırlar: Sizin müdrik rəhbərliyiniz sayəsində ölkəmiz öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdi
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın rəsmi "İnstagram" səhifəsində Ağdamdan görüntülər paylaşılıb (VİDEO)
Paytaxtın küçə və prospektlərində sıxlıq müşahidə edilir - BNA (FOTO)
Abşeronda COVID-19 infeksiyası ilə bağlı genişmiqyaslı reydlər bu gün də davam etdirilib (FOTO)
Fransada Nikolya Sarkozinin məhkəmə prosesi başlayıb
“Virtual təhsilə dəstək” layihəsinə start verilib
Azərbaycanda benzin istehsalı artıb
İran Qız Qalası su anbarından istifadəyə hazırlaşır
Noyabrın 24-də manatın dollara qarşı məzənnəsi
Bizə güclü ordu barədə nağıl danışırdılar - Erməni biznesmen (VİDEO)
Azərbaycan əhalisinin gəlirləri açıqlanıb
Dillər Universiteti Fransa səfirliyi ilə birgə keçirəcəyi konfransı təxirə salıb
Minsk qrupu uzunmüddətli və dayanıqlı həll üzrə danışıqlara kömək göstərməlidir - Almaniya səfiri (MÜSAHİBƏ)
Müharibə bitsə də, Ermənistan hərbçiləri acınacaqlı vəziyyətdədir (VİDEO)
"Azəriqaz" Vətən müharibəsində şəhid olan və yaralanan hərbçilərin qaz borcuna güzəşt edəcək
"Zəfər tariximiz" onlayn respublika intellektual yarışmasına start verilib
“Azərbaycan Sənaye Korporasiyası” ASC və “Deloitte & Touche” Məhdud Məsuliyyətli Auditor Cəmiyyəti arasında müqavilə imzalanıb
Mərkəzi Elmi Kitabxanaya yeni direktor təyin edildi
“Elektron ipoteka və kredit zəmanət” sistemi haqqında Əsasnamə”də dəyişiklik edilib
Azərbaycanda 2187 nəfər COVID-19-a yoluxdu, 634 nəfər sağaldı, 29 nəfər vəfat etdi
Seyran Ohanyanla bağlı cinayət işi Hərbi Prokurorluqda istintaq edilir
Unibank hər kəs üçün 0% komissiyalı onlayn kredit kampaniyası keçirir
Vergi Məcəlləsində dəyişiklik edilib
Mədəniyyət Nazirliyi Fransanın mədəniyyət xadimlərini dürüst və qərəzsiz olmağa çağırıb
AQTA sahibkarlara və istehlakçılara müraciət etdi
İşğaldan azad edilən rayonlarda turizm necə təşkil olunacaq? - Agentlik açıqladı (ÖZƏL)
Azərbaycanlı alimlər dünyanın ən nüfuzlu elm adamları siyahısına daxil edilib
Yağıntılı hava pambıq yığımına ciddi təsir etməyib - Nazirlik
Səhiyyə işçilərinin əməyinin ödənilməsi Qaydasına dəyişiklik edilib
KOBİA-nın səlahiyyəti artırılıb
Bütün xəbərlər