COVID-19 virusu insan psixologiyasına necə təsir edir?

COVID-19 virusu insan psixologiyasına necə təsir edir?

Bakı. Samir Əli - Trend:

Trend Səhiyyə Nazirliyinin Psixi Sağlamlıq Mərkəzinin rəhbəri Fuad İsmayılovun müsahibəsini təqdim edir:

- COVID-19 virusunun insan psixologiyasına təsiri necədir?

Təbii ki, COVID-19 pandemiyası sağlam insanların psixikasına həddən artıq neqativ təsir göstərib. Pandemiyanın bu neqativ təsiri bəzi hallarda, məsələn COVID-19 xəstəliyini ağır keçirmiş və ya yaxınını itirmiş şəxslərdə bilavasitə müşahidə olunub. Digər hallarda isə dolayı yolla, iqtisadi və sosial problemlərlə, həmçinin çox sayda insanların həyat tərzinin dəyişməsi nəticəsində baş verib. Bu psixoloji nəticələrin bir çoxu pandemiya bitdikdən sonra da uzun müddət davam edir. Məsələn, müəllimlərin çoxu ilə müsahibə zamanı onlar onlayn təhsilə keçdikdən sonra şagirdlərin müvəffəqiyyətinin və dərslərə münasibətinin pisləşdiyini qeyd edirdi. Buraya həmçinin uzunmüddətli psixoloji nəticələri ola biləcək dərnək, kurs, idman seksiyalarının ilyarım müddətinə bağlanması da aid edilə bilər. Prinsipcə, neqativ təsirlər haqqında çox yazılıb. Buna görə də, nə qədər paradoksal səslənsə də, mən bir neçə müsbət aspekti qeyd etmək istərdim. Birincisi, bir çox insanlarda dəyərlər sistemi dəyişib. Xüsusilə, ailə və dost münasibətlərinin əhəmiyyəti artmışdır və eyni zamanda düşünülməmiş istehlak və göstərişlə bağlı davranışların sayı azalıb. İkincisi, insanların psixologiyasında sağlamlıq və təhsillə bağlı məsələlər üstünlük təşkil etməyə başladı. Nəhayət, cəmiyyətin psixoloji resursları və infeksion xəstəliklər, gigiyenik normalara riayət hallarının sayı artdı. Yadınızdadırsa, ilk əvvəldə COVID-19 haqqında çox sayda əsassız fikirlər yaranmışdı, bir çoxu pandemiyaya ümumiyyətlə inanmırdı. İndi isə, praktik olaraq hər kəs bu məsələdə “mütəxəssis” olub.

- COVID-19 pandemiyasının səbəb olduğu hansı psixoloji problemlər daha çox özünü büruzə verib?

- Əhalinin müxtəlif qrupları fərqli psixoloji problemlər yaşayır. Məsələn, COVID-19 səbəbindən həyatını itirmiş şəxslərin qohumlarında çox zaman uzunmüddətli depressiya qeydə alınır. COVID-19 ağır keçirmiş şəxslərdə posttravmatik stress pozuntusu yarana bilər. Koronavirus xəstəxanalarının ağır şərtlərində çalışan bir çox həkim və tibb işçilərində “peşə tükənməsi sindromu” müşahidə edilə bilər. Ağır fiziki xəstəliyi olan və yaşlı şəxslərdə çox halda təşvişli-fobiya pozuntusu qeydə alınır. Psixi pozuntusu olan şəxslərdə simptomların ağırlaşması baş verə bilər. İşsiz qalmış və uzun müddət karantində olan şəxslərdə adaptasiya pozuntusu yaranır. Bir neçə gün öncə mən pandemiya dövründə psixi sağlamlıq problemlərinə həsr olunmuş videokonfransda iştirak etmişəm. Bu konfransda pandemiyanın psixi sağlamlığa təsirinin qarşısının alınması üzrə 2021-2025-ci illər üçün Avropa Fəaliyyət Planı qəbul edilib.

- İnsanların psixoloji vəziyyətinə ən çox təsir edən daha bir məqam da qoxu və dadbilmənin itməsi ilə baş verən panika hallarıdır. Bu zaman nə etmək lazımdır?

- İybilmə və dadbilmənin itirilməsi KİV-də ən çox adı çəkilən COVID-19 əlamətləridir və buna görə də onların yaranması insanlarda panikaya səbəb olur. Lakin bu məsələyə tənqidi yanaşsaq, müşahidə edə bilərik ki, bir çox halda bu simptomlar keçib gedir və qoxu və dad hissiyyatı tam şəkildə bərpa olunur. Prinsipcə, bu əlamətlər saturasiyanın düşməsi və ya sitokin “hücumu” ilə müqayisədə kifayət qədər “zərərsizdir”. Nəhayət, iybilmə və dadbilmənin pozulması bir çox soyuqdəymə halları üçün xarakterikdir. Həmçinin yadda saxlamaq lazımdır ki, panika vəziyyəti qoxu və dad hissiyyatının bərpasına kömək etmir, lakin COVID-19 əlamətlərini dərinləşdirir. Bu səbəbdən də, təşviş keçirmək əvəzinə, dərhal müayinə olunmaq və ehtiyac olduqda müalicə almaq lazımdır.

- COVID-19 vaksininə qarşı insanlarda bəzən qorxu hissi hiss olunur. Bununla necə mübarizə aparmaq olar?

- Sözün düzü, mən hələ də başa düşə bilmirəm ki, insanlardan vaksinasiyadan niyə qorxur. Birincisi, 3 yaşına qədər hər bir uşaq müxtəlif xəstəliklərlə bağlı ən azı 7 peyvənd olunur. Bunun sayəsində dünyada çiçək, difteriya demək olar ki, itib, vərəm, poliomielit, göyöskürək, qızılca ilə xəstələnmə isə xeyli azalıb. İkincisi, vaksinasiyanın ağırlaşması riski ağır COVID-19 ilə xəstələnmə ehtimalını azaldır. Bundan əlavə, kollektiv immunitet əldə olunması pandemiyanın qarşısını ala bilər. Kollektiv immunitet ya insanların çoxu COVID-19 ilə xəstələnsə, ya da vaksinasiya olunsalar formalaşa bilər. İkinci variant şübhəsiz ki, daha məqsədəuyğundur. Mən məhdudlaşdırıcı tədbirlərin tərəfdarı deyiləm, lakin hesab edirəm ki, bu məsələdə prinsipiallıq göstərilməlidir. Əgər insan normal həyat yaşamaq istəyirsə, normal təhsil almaq və ya işləmək, ictimai tədbirlərdə iştirak etmək, idmanla məşğul olmaq, yığıncaqlarda görüşmək istəyirsə, məsuliyyət nümayiş etdirməli və peyvənd olunmalıdır. Əlbəttə, peyvəndləmə könüllü aparılır, bu hər kəsin sərbəst seçimidir. Lakin peyvəndləmədən imtina etdiyi halda o, evdə qalmalı və özünün və ətrafdakıların yoluxmasından yayınmalıdır.

"Bahar" yatağından qaz hasilatı və tədarükün həcmi açıqlanıb
"Bahar" yatağından qaz hasilatı və tədarükün həcmi açıqlanıb
"Qum Dəniz" yatağından neft hasilatı və satışının həcmi açıqlanıb
"Qum Dəniz" yatağından neft hasilatı və satışının həcmi açıqlanıb
SOCAR Gürcüstanda bir qəsəbəni qazlaşdırıb
SOCAR Gürcüstanda bir qəsəbəni qazlaşdırıb
Loading Bars
Xəbər lenti
2010-2020-ci illərdə Azərbaycan iqtisadiyyatı böyük inkişaf yolu keçib - Deputat
Dövlət büdcəsinin gəlirləri artır
Azərbaycanda probasiya qeydiyyatına götürülən şəxslərin sayı açıqlanıb
Bakıda güclü külək bir sıra fəsadlara yol açıb - FHN (VİDEO)
Bu il ölkəyə gələn əcnəbilərin sayı ötən illə müqayisədə azalıb
Mingəçevir Dövlət Universitetində “Yay Təcrübə Proqramı”na start verilir (FOTO)
Siyəzəndə yük maşını yanıb
Azərbaycan və İsrail arasında dostluq əlaqələrimizin inkişafı üçün möhkəm zəmin yaradır - Nazir (FOTO)
“YAŞAT” düşərgəsinin ikinci həftəsi davam edir (FOTO)
Ceyhun Bayramov YUNİSEF-in Azərbaycandakı Nümayəndəliyinin rəhbəri ilə görüşüb (FOTO)
Unibank müştəriləri üçün yeni bir xidmət təqdim edir
Xəzərdə dalğanın hündürlüyü 6 metrə çatıb - FAKTİKİ HAVA
Putin Təhlükəsizlik Şurasının iclasında Ermənistan-Azərbaycan sərhədindəki vəziyyəti müzakirə edib
Bu il 257 nəfər Azərbaycan vətəndaşlığına qəbul edilib
Daha bir qrup qazi yüksək texnologiyalı protezlərlə təmin olunub (FOTO)
ABŞ-ın Stirlinq Fondunun baş icraçı direktoru QMİ-də olub
İşğaldan azad olunmuş rayonlarda fəaliyyət göstərəcək süni mayalanma mütəxəssislərinə avadanlıq təqdim edilib
Azərbaycanda COVID-19 əleyhinə peyvənd olunanların sayı açıqlanıb
Mustafa Şentopun ortaq türk ordusu ilə bağlı suala cavabı təhrif olunub, yayılan iddialar həqiqətə uyğun deyil (VİDEO)
Azərbaycanda koronavirusa yoluxanların sayı 700-ü keçdi
Təyyarə ilə Azərbaycana giriş-çıxışına icazə verilən şəxslər müəyyənləşib
İçməli sudan qanunsuz istifadə halları aşkarlanıb (FOTO)
ƏƏSMN-də Moldova nümayəndə heyəti ilə görüş olub (FOTO)
Bu gün keçirilən I və IV qrup imtahanlarının test tapşırıqlarının düzgün cavabları AÇIQLANDI
Ölkədə qanuni əsaslarla olan və yaşayan əcnəbilərin sayı açıqlanıb
İyulun 29-na USD/AZN rəsmi məzənnəsi
“AZAL” IATA Travel Pass tətbiqini ən çox tələbat olan istiqamətlərdə sınaqdan keçirməyə başlayır (VİDEO)
"Yeni Klinika"nın işçiləri məhkəmə zalında həbs edilib
Real-Trend həftəlik iqtisadi layihəsinin növbəti buraxılışı yayımlanıb (VİDEO)
Azərbaycan karateçiləri Tokioya Yay Olimpiya Oyunlarına yollanıblar (FOTO)
Yelo Bank-dan 10 milyondan artıq mənfəət
Kaspersky fövqəladə halların təhlili üçün nəzərdə tutulan intellektual sistemi sınaqdan keçirir
Qobustanda transformator və elektrik dirəkləri yanıb
“Ehtiyat zabit hazırlığı kursu”na növbəti qəbul başlayır
Şənlik təşkil olunan məkanların işçi heyətinin 700 nəfərdən çoxu tələblərə əməl etməyib - Nazirlik
Şəhriyar Məmmədyarov “AccessBank”ın depozit kampaniyasının simasıdır
Rektor Şahin Bayramovun COVİD-19 infeksiyasına qarşı mübarizə ilə əlaqədar müraciəti
"Qaraciyər Transplantasiyası Günləri" adlı elmi tədbir keçirilir (FOTO)
Son 3 ildə sosial ödənişlər 60 faizdən çox artıb
Bu il qeyri-neft sektorunun artım tempi proqnozları üstələyib
Xaçınçay su anbarının ətraf əraziləri minalardan belə təmizlənir - Trend TV (FOTO)
Prokuror azərbaycanlı əsirlərə işgəncə verən ermənilərə 20 il cəza istəyib (ƏLAVƏ OLUNUB)
Bakıda 3 saylı "ASAN Kommunal" mərkəzinin açılışı olub
Azərbaycanın regionda yaratdığı yeni şərtlər geosiyasi və geoiqtisadi baxımdan cəlbedici modeldir - Deputat
Təhsil tələbə kreditlərinin verilməsi qaydası açıqlandı
Sumqayıtda kəsilmiş ağacların yerinə yeniləri əkilib
Tovuzda 44 adda istifadə müddəti bitmiş məhsul satan mağaza aşkarlanıb
Azərbaycan məhsulları “Russia Halal Expo” sərgisində (FOTO)
Müdafiə naziri ABŞ-ın Oklahoma ştatının nümayəndə heyəti ilə görüşüb (FOTO)
Kəlbəcər və Laçında yol infrastrukturunun tikintisinə 10 milyon manat ayrıldı - SƏRƏNCAM
Yevlaxda şadlıq sarayında pandemiyanın tələbləri kobud şəkildə pozulub (FOTO)
Ceyhun Bayramov Pakistan Milli Assambleyasının sədri ilə görüşüb (FOTO)
Unicapital İnvestisiya Şirkətinin yerli və xarici kapital bazarları haqda təhlili
Bu gün bəzi qüvvələr cəmiyyətdə ƏƏSMN-ə qarşı fikir formalaşdırmağa çalışır - Anar Əliyev (VİDEO)
"Neftçi" bu gün "Olimpiakos"la cavab oyunu oynayacaq
I və IV ixtisas qrupları üzrə ali təhsil müəssisələrinə qəbul imtahanları keçirilib
Jurnalistlər Quba və Qusarda yeni nəsil dağ kombaynları və digər innovativ texnologiyalar ilə tanış olub (FOTO)
“TikTok”da narkotik vasitələri təbliğ edən daha 6 nəfər saxlanılıb (FOTO/VİDEO)
AŞPA-dan olan nümayəndə heyəti Ermənistanın hərbi təcavüzü barədə məlumatlandırılıb
“Karabakh.Center” layihəsi əsasında fotosərgi keçirilib (FOTO)
İranda ötən sutka 303 nəfər koronavirusdan ölüb
Ev kirayəsi ilə bağlı vergi dərəcələri aşağı salınmalıdır - Millət vəkili
Casusluqda ittiham olunan ermənilərin hər biri 15 il azadlıqdan məhrum edilib (ƏLAVƏ OLUNUB)
Qısamüddətli notların yerləşdirilməsi üzrə növbəti hərrac keçirilib
Tərtərdə 5 yaşayış məntəqəsinin yolu əsaslı şəkildə yenidən qurulur (FOTO)
Astarada restoran sahibi barəsində cinayət işi açılıb
Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun “Din araşdırmaları” jurnalının növbəti sayı nəşr olunub
Ombudsman sərhəddə baş verən gərginliklə bağlı bəyanat verib
Qanunsuz ov edən şəxslər cəzalandırılıb
Şimal və qərb rayonlarında leysan olacaq, dolu düşəcək
Gəncədə narkotik satmaqda və saxlamaqda şübhəli bilinən şəxslər saxlanılıb (FOTO)
Şəhid ailələri və qazilərin sosial müdafiəsi üçün bütün imkanlar səfərbər edilib - Nazir müavini (FOTO/VİDEO)
Özünüməşğulluq proqramına yeni iqtisadi fəaliyyət sahələri əlavə olunub
Göyçayda toy sahibləri inzibati məsuliyyətə cəlb edilib (FOTO)
Xaricdə aksiyalarda nümayiş etdirilən iriölçülü Azərbaycan bayrağı Cıdır düzündə (FOTO)
Lənkəran Dövlət Universitetinin professoru vəfat edib
Binəqədidə narkotacir və avtomobillərdən oğurluq edən şəxslər ələ keçdi (FOTO/VİDEO)
Şabranda narkotik tərkibli maddələri saxlayan dəstə saxlanılıb
Hazırda yağlanma ilə bağlı hepatitlərə daha çox rast gəlinir - Nuru Bayramov
Qərbi Kaspi Universiteti bakalavr pilləsinə qəbul elan edir (VİDEO)
Şəhidin bank kartından pul oğurlayan şəxs tutulub
Sutka ərzində ölkədə 94 yanğın hadisəsi baş verib
Bu gün ingilis dili və musiqi müəllimi olmaq istəyənlər imtahan verir
Azərbaycan Əfqanıstana yeni səfir təyin edib
Sabirabadda vətəndaşların pozulmuş hüquqlarının bərpası təmin edilib (VİDEO)
Bakı Bəyannaməsi əlaqələrin inkişafına böyük töhfə verəcək - Ceyhun Bayramov
Bakının bu prospektində sürücülərin təhlükəsizliyi üçün ayırıcı bordür inşa edilib (VİDEO)
Güclü külək Bakıda 46 ağaca zərər vurub - AÇIQLAMA
Sumqayıtda qaydaları pozan şadlıq sarayı aşkarlanıb
Ermənistan tərəfi atəşkəs rejiminin tələblərinə əməl etmir - MN
Ağdaş sakinindən "patı" və tramadol götürülüb (FOTO)
Mustafa Şentopla Ceyhun Bayramov görüş keçirib (FOTO) (ƏLAVƏ OLUNUB)
Lənkəranda “COVID-19” pasportu olmayan 378 nəfər toylara buraxılmayıb
GDU-nun məzunu MİQ imtahanında alman dili fənni üzrə ən yüksək bal toplayıb
Türkiyə ilə Azərbaycan arasında Sərbəst Ticarət Sazişi üzərində iş aparılır
Ərazi bütövlüyümüzə qarşı atılacaq hər hansı addımlar qətiyyətlə cavablandırılacaq - XİN
Elmar Qasımov xaricdə təhsillərini davam etdirəcək məzunlarla görüşüb (FOTO)
Şuşa bəyannaməsi Türkiyə ilə Azərbaycan arasında əlaqələri yeni bir zirvəyə çıxaracaq - Mustafa Şentop
Xızıda "patı" gəzdirən şəxs saxlanılıb (FOTO)
Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə bağlı hər kəs öz sözünü tutmalıdır - Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri
Bütün xəbərlər