Qarğıdalı bitkisinə ziyan vuran əsas xəstəliklər

Qarğıdalı bitkisinə ziyan vuran əsas xəstəliklər

Bakı. Trend:

Qarğıdalı (Zea mays L.) taxıllar (Graminea) fəsiləsinə aid olan birillik dənli bitkidir. Qarğıdalı bitkisi əsasən Meksikada məşhur olsa da, onun vətəni Mərkəzi və Cənubi Amerika hesab edilir. Əvvəllər ondan bəzək bitkisi kimi istifadə edilsə də, çox keçmədən qiymətli ərzaq və yem bitkisi olaraq geniş becərilməyə başlanılıb.

Qarğıdalı istiliksevən bitki kimi dünyanın əksər ölkələrində becərilir. Dünyada dənli bitkilər arasında buğdadan sonra ən çox yetişdirilən ikinci bitki hesab olunur. Bu bitki çoxşaxəli istifadəyə və yüksək məhsuldarlığa malik olmaqla, mühüm dən və yem bitkisidir. Dünya ölkələrində qarğıdalının 20 %-i ərzaqlıq, 15-20 %-i texniki məqsədlər üçün, təxminən 60-65 %-i isə yem kimi istifadə edilir. Aparılan tədqiqatlara görə, 2025-ci il üçün qarğıdalı dünya üzrə ən yüksək məhsuldarlığa malik dənli bitkilərdən olacaqdır. Həmçinin 2050-ci ilədək inkişaf etməkdə olan ölkələrdə qarğıdalıya tələbat ikiqat artacaqdır. Lakin yüksək məhsul əldə etmək üçün qarğıdalı bitkisinin əkini və becərilməsi zamanı bir sıra diqqət edilməli məqamlar var. Xüsusilə də düzgün aqrotexniki qulluq tədbirlərinin və zərərli orqanizmlərə qarşı mütərəqqi mübarizə metodlarının tətbiq olunması ilə hektardan 80-90 sentnerə yaxın məhsul əldə etmək mümkündür.

Ölkəmiz qarğıdalı bitkisinin becərilməsi üçün əlverişli torpaq-iqlim şəraitinə malikdir. Xüsusilə də günəş-enerji balansı bir ildə eyni sahədən iki dəfə məhsul alınmasına imkan verir. Bu baxımdan qarğıdalı təkrar əkin üçün mühüm bitki sayılır. Yüksək məhsuldarlığı və keyfiyyəti təmin etmək üçün sağlam əkin materialının seçilməsi, bitkiyə lazımi aqrotexniki qulluq göstərilməsi zəruri amillərdəndir. Qarğıdalı sahələrində aqrotexniki tədbirlərin düzgün və vaxtında aparılması xəstəlik, zərərverici və alaqlara qarşı bitkini effektiv mühafizə etməyə də imkan yaradır. Bir sıra bakterial və göbələk mənşəli xəstəliklər vardır ki, qarğıdalı bitkisinin inkişafını zəiflədir, ciddi məhsul itkisinə səbəb olur:

Qarğıdalı yarpağının ləkəliliyi (Cochliobolus carbonum R.R. Nelson, 1959)
Cochliobolus carbonum göbələyinin morfoloji cəhətdən müxtəlif olan üç rası məlumdur. Göbələk tünd, qalın mitseliyə malik olub, konidiləri düz və ya əyri, şişkin, 16-80 x 14-16 mkm ölçülüdür. Göbələyin əmələ gətirdiyi simptomlar raslara görə fərqlidir. Yarpaqlarda bitkinin genotipindən asılı olaraq açıq-yaşıldan bozumtul-qəhvəyi və ya tünd-qəhvəyi rəngə qədər dairəvi, oval, bəzən xətli, 2-25 sm-ə qədər diametrli ləkələr formalaşır.

I rasın əlamətləri: Yarpaqlarda ilkin olaraq açıq-yaşıl, sonradan samanı-sarı rəngli, dairəvi və ya oval, 1.2 x 2.5 sm diametrli ləkələr əmələ gəlir.

II rasın əlamətləri: Yarpaqlarda 0.5 x 2.5 sm diametrli, tünd-qəhvəyi dairəvi ləkələr əmələ gətirir. Ləkələrin ölçüsü 3 x 20 sm-ə qədər böyüyə bilir.

III rasın əlamətləri: Yarpaqlarda 0.5-2 sm enində, 15-20 sm uzunluğunda nazik xətli simptomlar əmələ gətirir. Bitkinin genotipindən asılı olaraq xətlərin rəngi bozumtul-qəhvəyidən, tünd-qəhvəyi rəngə qədər dəyişir.

Göbələk xəstəliklə sirayətlənmiş bitki qalıqlarında, toxumlarda mitseli və xlamidospor formasında qışlayır. Konidilər külək və yağış vasitəsilə ilkin sirayətlənməni törədir. İkinci və sonrakı sirayətlənmənin əmələ gəlməsi üçün mülayim və rütubətli hava şəraiti lazımdır. Göbələyin yayılması üçün 260 C temperatur optimaldır. Göbələyin konidiləri külək vasitəsilə uzaq məsafələrə yayıla bilir.

Göbələk toxumlar vasitəsilə yayıldığından qarğıdalı becərilən bütün ölkələrdə vegetasiya dövründə fitosanitar monitorinqlər aparılmalıdır. Xəstəliyin yayıldığı ölkələrdə əkin üçün istifadə olunan qarğıdalı toxumlarında göbələyin mitseli və sporunun olması dəqiqləşdirilməlidir. Göbələyə qarşı davamlı sortlar becərilməli və sertifikatlı toxumlardan istifadə edilməlidir. Göbələyə qarşı davamsız sortların əkilməsi yüksək iqtisadi zərərlə müşahidə oluna bilər.

Qarğıdalıda cənub helmintosporiozu (Cochliobolus heterostrophus Drechsler, 1934)
Cochliobolus heterostrophus göbələyinin 3 rası (T, C, O) müəyyən olunub. T və C rası qarğıdalı bitkisi üçün daha spesifikdir. O rası ilə adətən bitkinin yarpaqları yoluxur. Damarlar boyunca nazik, uzunsov, qəhvəyi və ya pasabənzər-qəhvəyi, bozumtul-qəhvəyi rəngli, tünd haşiyəli kiçik ləkələr əmələ gəlir. Ləkələrin ölçüsü 2-6 x 3-22 mm uzunluqda olur. T rası karantin obyekti kimi qeydə alınıb. T rası ilə qarğıdalı bitkisinin yarpaqları, yarpaq qını, qıça və dənləri yoluxur. Yoluxmuş dənlərin üzərini göbələyin boz-qəhvəyi rəngli mitselisi örtür. Belə dənlər qaralır, büzüşür və çürüyür. T rası ilə yoluxmuş cücərtilər 3-4 həftə sonra məhv olur.

Göbələyin yayılması və simptomların əmələ gəlməsi üçün 22-300 C temperatur və yüksək rütubətin olması lazımdır. Cochliobolus heterostrophus göbələyi ilə yoluxmuş bitki qalıqları və toxumlar xəstəliyin başlanmasına səbəb olur. Göbələk bitki qalıqlarında 2 il həyatilik qabiliyyətini saxlaya bilir. Vegetasiya müddətində göbələyin konidiləri külək və su damcıları vasitəsilə uzaq məsafələrə yayılır ki, bu da qarğıdalı əkinlərində əhəmiyyətli dərəcədə itkiyə səbəb olur.

Qarğıdalı toxumları idxal olunan zaman toxum nümunələri karantin yoxlamalara uyğun olaraq test edilməlidir. Alaq otları və bitki qalıqları məhv edilməli, növbəli əkin sistemi tətbiq olunmalı, xəstəliyə qarşı davamlı qarğıdalı sortları əkilməlidir. Toxumlar dezinfeksiya edilməli, uyğun fungisidlər tətbiq olunmalıdır.

Qarğıdalıda diplodioz (Stenocarpella maydis (Berkeley) Sutton)
Stenocarpella maydis göbələyinin piknidiləri şarabənzər və ya dairəvi formalı, rəngi tünd-qəhvəyidən qaraya qədər dəyişkən olub, ölçüləri 150-300 mkm-dir. Konidiləri isə açıq-qəhvəyi rəngli, düz və ya əyilmiş formalı, ucları oval və ya kəsik, ölçüləri isə 5-8 x 15-34 mkm-dir.

Xəstəlik nəticəsində gövdənin özək hissəsi dağılır, lifli borular isə dəstə halında qalır. Yoluxmuş gövdələr güclü yağışlar və külək zamanı zəifləyir. Qıça oxunda dənlərarası məsafədə göbələyin ağ rəngli mitselisi inkişaf edir və bəzən qıçanın üzərini örtür. Mitseli üzərində göbələyin piknidləri formalaşır.

Göbələk əsasən soyuq və rütubətli şəraitdə inkişaf edir. Göbələyin konidiləri yüksək temperatur və günəş işığında həyat qabiliyyətini itirir. Xəstəlik bitkini istənilən inkişaf fazasında yoluxdura bilir. Bitkilər əsasən süd yetişmə fazasında xəstəliyə qarşı daha həssas olur. Dənlərin yoluxması saxlanma zamanı da davam edir. ABŞ-da göbələyin 24 ştammı müəyyən edilib ki, bu da göbələyin daha aqressivliyi, temperatura tələbatı və coğrafi mənşəyi ilə izah olunur.

Xəstəliyə yoluxmuş toxumlar səpin üçün yararsız hesab olunur. Zəif yoluxmuş qarğıdalı qıçaları saxlanma zamanı kiflənir. Göbələyin ifraz etdiyi toksin yemləmə zamanı heyvanlarda mikotoksikoza səbəb olur.

Qarğıdalının bakterial solması (Pantoea stewartii subsp. Stewartii (Smith, 1898) Mergaert et al. (1993)
P.stewartii subsp hərəkətsiz, spor əmələ gətirməyən, qrammənfi çöplərdir. Patogenin inkişafı üçün optimal temperatur 27-300 C-dir. Xəstəlik əsasən yazda toxum və vektor həşəratlar vasitəsilə yayılır. Bu xəstəliyin simptomları qarğıdalı bitkisində özünü iki formada göstərir. Birinci halda cavan bitkilərdə yoluxma daha sürətlə baş verir. Bu zaman simptomların əlamətləri susuzluq, quraqlıq, qida maddələrinin çatışmazlığı kimi müşahidə olunur. Bakteriya bitkinin damar sistemində koloniyalar əmələ gətirir və oradan bitkiyə yayılır. Belə bitkilərdə qıçalar vaxtından əvvəl yetişir, bitki boyu isə qısa qalır. Gövdə eninə kəsildiyində sarımtıl bakterial axıntı müşahidə olunur. İkinci halda isə yarpaqlarda yanıqlıq şəklində simptomlar izlənilir. Bu simptomlar adətən qıçalar əmələ gəldikdən sonra yarpaqların səthində uzununa paralel zolaqlar şəklində görünür. Zolaqlar qeyri-müntəzəm olub, solğun yaşılımtıl-sarı rəng alır və qısa müddətdə qəhvəyiləşir. Əgər yoluxma halı artarsa, bütün yarpaqlarda quruma müşahidə olunur.

Xəstəlik toxumun ixrac edilməsinə mane olur. Həmçinin fitosanitar yoxlamalar üçün əlavə xərclər yaratmaqla toxum ticarətinə əsaslı təsir göstərdiyindən 50-dən çox ölkə xəstəliklə bağlı sertifikat tələb edir. Bu xəstəliyin yayılması ölkədə vektor böcəklərin olmasından asılıdır. Qeyd edək ki, vektor həşəratların sayında azalma dekabr, yanvar və fevral ayları soyuq keçdiyi halda müşahidə olunur. Bu həşəratlara qarşı uyğun insektisidlərin tətbiq edilməsi şərtdir. Toxumlar isə səpin öncəsi dərmanlanmalıdır.

Məqalə AQTİ-nin Elmi-tədqiqat və risklərin qiymətləndirilməsi departamentinin Bitki sağlamlığı şöbəsinin mütəxəssisləri Camal Quliyev, Səidə Zeynalova, Tərlan Qorçiyeva tərəfindən hazırlanıb.

Bakı Limanının ümumi yük dövriyyəsi 21% artıb
Bakı Limanının ümumi yük dövriyyəsi 21% artıb
275 ailə Hövsan Yaşayış Kompleksində güzəştli mənzilə sahib olub
275 ailə Hövsan Yaşayış Kompleksində güzəştli mənzilə sahib olub
Türkiyədən niyə "powerbank" sifariş etmək olmur? - DGK-dən AÇIQLAMA
Türkiyədən niyə "powerbank" sifariş etmək olmur? - DGK-dən AÇIQLAMA
Loading Bars
Xəbər lenti
Azərbaycanla Qətər arasında viza tələbi aradan qaldırılıb
Azərbaycan və Qətər XİN başçıları mətbuat konfransı keçirir (FOTO) - CANLI
İlk dəfədir ki, müstəqilliyimizi yenidən bərpa etdiyimiz bu günü qalib xalq kimi qeyd edirik - Deputat
Dövlət başçısının yeni sərəncamı ilə sosial ödənişlərin artımı kimləri əhatə edəcək? - Nazirlik açıqladı
Ötən həftə 140 hektardan çox ərazi minadan təmizlənib
Azad edilmiş ərazilərə narkotik keçirmək istəyən şəxs saxlanılıb
Türk Şurasının baş katibi Azərbaycanı təbrik edib
Keçmiş bələdiyyə sədri rüşvətə görə həbs olunub
Xəzərin cənubunda Azərbaycan sərhədini pozmağa cəhd edən üzmə vasitələrinə atəş açılıb (FOTO)
Nazirlər Kabineti maaş və pensiyalarla bağlı təklifləri oktyabrın 21-dək təqdim edəcək
Bakı Limanının ümumi yük dövriyyəsi 21% artıb
Qaxda dələduzluq edən şəxs saxlanılıb
Hindistanda daşqınlardan ölənlərin sayı 26 nəfərə çatıb
Ceyhun Bayramov qətərli həmkarını qəbul edib (VİDEO)
275 ailə Hövsan Yaşayış Kompleksində güzəştli mənzilə sahib olub
Türkiyədən niyə "powerbank" sifariş etmək olmur? - DGK-dən AÇIQLAMA
Xocavəndə icazəsiz daxil olan şəxslər saxlanılıb
Bakı Ali Neft Məktəbinin tələbələri NASA-nın müsabiqəsinə qatılacaq
Füzuli rayonunda iş yoldaşını öldürən şəxs saxlanılıb
Göygöldə karantini pozan obyekt sahibləri cərimələniblər
Türkiyə səfiri Azərbaycanın Müstəqilliyinin Bərpası Günü ilə bağlı paylaşım edib
Bu gün Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsində Azərbaycanın Ermənistana qarşı iddiası üzrə dinləmə keçiriləcək
9 ayda baş verən yol qəzalarında 504 nəfər həlak olub - RƏSMİ
Ceyhun Bayramov Müstəqilliyin Bərpası Günü ilə bağlı paylaşım edib
Koronavirus pandemiyası vərəmlə mübarizəni çətinləşdirir - AÇIQLAMA
Qazaxıstanda koronavirusa daha 1 642 nəfər yoluxub
Rusiyada şagird məktəbdə odlu silahdan atəş açıb
Tayvanda 4 nəfər daşqınlar nəticəsində ölüb
Zidan "Qızıl top" üçün öz favoritini açıqladı
Blinken Qətərin XİN rəhbəri ilə Əfqanıstandakı vəziyyəti müzakirə edib
Afrikada koronavirusdan ölənlərin sayı 215 mini ötüb
Britaniya Türkiyə PUA-ları ilə maraqlanır
İspaniya La Liqası: "Barselona" "Valensiya"ya qalib gəldi
Azərbaycanın cüdo komandası "Böyük dəbilqə"ni 4-cü pillədə tamamlayıb
Albaniyada zəlzələ olub
Türkiyədə son sutkada koronavirusdan 24 403 nəfər sağalıb
Fransada aralarında ermənilərin olduğu transmilli cinayətkar şəbəkə ifşa edilib
Fransanın səfiri Minskin tələbi ilə Belarusu tərk edib
Əfqanıstanda yaşayış evinin damı çöküb, ölənlər var
“Google” Azərbaycanın Müstəqilliyinin Bərpası Gününə "dudl" həsr edib
Zəfər xronikası 18 oktyabr 2020-ci il: Prezident İlham Əliyev Xudafərin körpüsünün üzərində Azərbaycan bayrağının qaldırıldığını açıqlayıb (VİDEO)
44 günlük Vətən müharibəsinin xronikası: 18 oktyabr
Almaniyada helikopter qəzaya uğrayıb
Türkiyə HHQ İraqın şimalında 3 PKK terrorçusunu zərərsizləşdirib
ABŞ-da universitet ərazisində atışma olub, ölən və yaralananlar var
Britaniyada koronavirusa 45 mindən çox yeni yoluxma halı qeydə alınıb
Bərdədə ağır yol qəzası baş verib: 5 nəfər yaralanıb
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva: Uca Tanrı bütün əsgər və zabitlərimizi qorusun! (FOTO)
Londonda Azərbaycanın Dövlət Müstəqilliyinin Bərpası Günü ilə əlaqədar bilbordlarda məlumat yerləşdirilib
Cüdoçularımız Avropa kuboku yarışında 2 medal qazanıblar
Gənclər Gəncə terrorunun qurbanlarını yad ediblər
Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Füzuli Beynəlxalq Hava Limanında yaradılan şəraitlə tanış olublar
Prezident İlham Əliyev: Mənə güc verən məhz xalqımızın əzmkarlığı idi
Prezident İlham Əliyev: Otuz il əziyyət içində yaşamış köçkünləri maksimum qısa müddətdə doğma torpaqlarına qaytaracağıq
Prezident İlham Əliyev: Heydər Əliyev qoymadı ki, Naxçıvanda Sovet İttifaqının saxlanmasına dair referendum keçirilsin
Prezident İlham Əliyev: 18 oktyabr gününü böyük təmtəraqla qeyd etmək, kiməsə buna görə minnətdar olmaq tamamilə yersizdir
Azərbaycanda COVID-19 əleyhinə peyvənd olunanların sayı açıqlanıb
Prezident İlham Əliyev: Milli bayramlarımızla bağlı düzəlişlər tarixi həqiqətə və tarixi ədalətə tam uyğundur
Prezident İlham Əliyev: Doqquz ayda Azərbaycan iqtisadiyyatı təxminən 5 faiz, qeyri-neft sənayesi isə 20 faiz artıb
Füzuli Memorial Kompleksinin layihələndirilməsi və tikintisi ilə bağlı 1,5 milyon manat ayrıldı - SƏRƏNCAM
Prezident İlham Əliyev: Zəngilan, Qubadlı, Kəlbəcər və Laçının baş planları hazırlanır
Son sutka ərzində Azərbaycanda 1 896 nəfər COVID-19-a yoluxub, 19 nəfər vəfat edib
Prezident İlham Əliyev: Keçmiş köçkünlərin öz doğma torpaqlarına qaytarılacağı günü böyük dərəcədə yaxınlaşdırmışıq
Prezident İlham Əliyev: “Ağıllı kənd” konsepsiyası əsasında Dövlətyarlı kəndində böyük yaşayış məntəqəsi yaradılacaq
Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Füzuli rayon ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə görüşüblər (FOTO)
Prezident İlham Əliyev: Füzulidə icra edilən layihələr bizim həm niyyətimizi, həm potensialımızı göstərir
Prezident İlham Əliyev Füzuli Memorial Kompleksinin və Füzuli şəhərinin təməl daşını qoyub
Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Füzuli Mərkəzi Şəhər parkında yaradılacaq şəraitlə tanış olublar
Prezident İlham Əliyev Füzuli şəhərində Rəqəmsal Yarımstansiya İdarəetmə Mərkəzinin təməlini qoyub
Prezidenti İlham Əliyev Füzulidə avtomobil yolunun və yeni “ağıllı kənd”in təməllərini qoyub (FOTO)
Prezident İlham Əliyev: Biz Füzuli şəhərini və Füzuli rayonunun kəndlərini bərpa edəcəyik
Gənclər Fondunun dəstəyi ilə reallaşdırılan layihə çərçivəsində növbəti təlim keçirilib
Prezident İlham Əliyev: Füzuliyə gələn hər bir insan erməni vəhşiliyini görür və bunu artıq heç kim inkar edə bilməz
Prezident İlham Əliyev: Bu şanlı Qələbə çoxəsrlik Azərbaycan tarixində əbədi yaşayacaq
Prezident İlham Əliyev: Füzuli azad olunandan sonra Ermənistan ordusunda fərarilik halları daha geniş vüsət aldı
Prezident İlham Əliyev: Füzuli nəzarətimizə keçəndən sonra Şuşa istiqamətinə getmək üçün daha geniş imkanlar açıldı
Prezident İlham Əliyev: Müharibə zamanı Füzulinin azad olunmasının çox böyük əhəmiyyəti var idi
Prezident İlham Əliyev: 17 oktyabr günü Azərbaycan xalqının çoxəsrlik tarixində xüsusi yer tutacaq
Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Füzuli rayonunda səfərdə olublar (FOTO/VİDEO)
Güllə daraqları məni ölümdən xilas etdi - Vətən müharibəsi qazisi
Ukrayna Ali Radasının nümayəndə heyətinin işğaldan azad edilmiş Ağdam şəhərinə səfəri başlayıb
Prezident İlham Əliyevin son Sərəncamı əhalinin rifahını daha da yüksəldilməsini nəzərdə tutur - Tamam Cəfərova
Dövlət başçısının sərəncamı yeni sosial paket hesab edilə bilər - Aydın Hüseynov
İranda koronavirusdan ölənlərin sayı 124 min nəfəri keçib
İranda qida təhlükəsizliyi ilə əlaqədar ciddi addımlar atılmalıdır - İranın Səhiyyə Nazirliyi
Gəncə terroru Azərbaycanı təxribata çəkmək üçün törədilib - ukraynalı deputat
İsmayıllıda atmosferi çirkləndirən avtomobillərin sürücüləri barəsində tədbir görülüb (FOTO)
Ukraynalı deputatlar Ermənistanın Gəncəni raket atəşinə tutması nəticəsində dinc insanların həlak olduğu əraziyə baş çəkiblər (FOTO)
Samuxda “Təmiz hava” aylığı ilə əlaqədar tədbirlər davam etdirilir
Müstəqillik dövrünün ən böyük uğuru Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə əldə olunan tarixi Zəfər nəticəsində torpaqlarımızın azad edilməsidir - Rauf Əliyev
Azərbaycanın canlı əfsanəsi İsfar Sarabskinin rəhbərliyi altında trionun Avropa turnesi çərçivəsində ilk konserti keçirilib (FOTO/VİDEO)
Sabah Bakıda 21 dərəcə isti olacaq
Milli gücün nəyə qadir olduğunu dünyaya göstərdik – Bahar Muradova “Sahil Kərimli ilə Aktual” layihəsində (VİDEO)
Əməkhaqqı və pensiyalarla bağlı sərəncam bir daha təsdiq edir ki, dövlət siyasətinin mərkəzində vətəndaşların sosial rifahı dayanır – Deputat
Goranboyda karantin qaydalarını pozan şadlıq evi rəhbərliyi məsuliyyətə cəlb olunub
Vərəm xəstələri arasında koronavirusa yoluxma hansı səviyyədədir? - AÇIQLAMA
Türkiyədə kursda iştirak edən Azərbaycan hərbçilərinin buraxılış mərasimi keçirilib
Bakının bu ərazilərində içməli suyun verilişində məhdudiyyət olacaq
Qubada ağır yol qəzası baş verib, ölənlər var
Ölümcül xəstə uşağın atası onun üçün dərman yaradıb
Bütün xəbərlər