İranın nüvə proqramı - texniki reallıqlar və siyasi pafos

İranın nüvə proqramı - texniki reallıqlar və siyasi pafos

Trend News-un Fars redaksiyasının rəhbəri Dalğa Xatınoğlu

Təbii ki, İran nüvə proqramında böyük nailiyyətlər qazanıb. İsrail və ABŞ-ın iddialarına rəğmən, MAQATE-nin İranın nüvə proqramının hərbi xarakter daşımasına dair nə yetərincə sübutu, nə də bu iddianı rədd etmək üçün lazımi faktları yoxdur.

Aprelin 9-da İranda Milli nüvə texnologiyası günü qeyd olundu. İran prezidenti Mahmud Əhmədinejad iki yeni növ sentrifuqanın sınaqdan keçirildiyini, Nüvə Təşkilatının rəhbəri Qulamrza Ağazadə (Gholamreza Aghazadeh) isə, aktiv sentrifuqaların sayının 7000 ədədə çatdığını bildirdilər. Lakin ABŞ-ın Dövlət katibi Hillari Klinton bu nailiyyətlərə şübhə ilə yanaşdığını elan etdi.

İran MAQATE-nin "əlavə olunmuş " (additional protocol) protokoluna üzv olmadığı üçün, nüvə texnologiyası ilə bağlı reallıqda hansı dərəcədə inkişaf etdiyini konkret şəkildə müəyyənləşdirmək mümkun olmasa da, bəzi proqnozlar vermək olar.

Uran daşını mədəndən istehsal etmək, onun izotoplarını (U238 və U235) bir-birindən ayırmaq (zənginləşdirmə) texnologiyasına yiyələn ölkələri barmaqla saymaq olar. İranın beynəlxalq sanksiyalara baxmayaraq bu nailiyyətə çatması maraqlı və alqışa layiqdir, lakin bu sahədə nə dərəcədə uğur qazandıqları şübhəlidir.

İranın sabiq deputatı və nüvə fizikası üzrə alimi Əhməd Şirzad Trend -a bildirib ki, İranda Bender-Abbas limanı yaxınlığında yerləşən mədəndə və Sağənd mədənində uran ehtiyatı 1400 ton təşkil edir. Bu miqdarda uran kiçik bir stansiyanın bir illik yanacağını belə təmin edə bilməz. Bunu da əlavə etmək lazımdir ki, Sağənd mədənində olan 830 ton həcmində uran (1.5 milyon ton uran daşı) yerin 350 metr dərinliyindədir və bu səbəbdən onun istehsalı böyük bir problem doğurur.

Hər halda uran mədənində olan daşın iki izotopu var: U238 (uran daşının 99.7 %-nı təşkil edir) və U 235 (mədəndən istehsal olunan uran daşının yalnız 0.7%-ni təşkil edir və yalnız bu hissənin parçalanma və enerji buraxma qabiliyyəti var).

Uranın izotoplarını sentrifuqaya UF6 (Uranium Hexafluoride ) qazını aşılamaqla ayırırlar. Rotor hər saniyədə 1500 dəfə fırlanır, U238 izotopu sentrifuqanın silindrinin divarlarına və U235 mərkəzə toplaşır. Hər halda nəzərə alsaq ki, izotopların ağırlıq fərqi 1.2 faizdir, bu prosesin özü çox mürəkkəbdir. Həmçinin zənginləşdirilmə dərəcəsi sentrifuqaların növündən, rotorun (fırlanan iynə) materialından, fırlanma sürətindən və digər amillərdən asılıdır.   

MAQATE-nin indiyədək yaydığı məruzələrinə əsasən, İranda hazırda P1 (Pakistan 1) və P2 növündən olan sentrifuqalar fəalldır (3800 ədəd). Bu sentrifuqalar Zippe (50 il bundan əvvəl birinci sentrifuqanı ixtira edən almaniyalı alim) növündəndir. P1-in materialı alüminium, P2-nin materialı isə poladdandır.

İranın Nətənz nüvə stansiyasının əsas sentrifuqaları P1 növündəndir ki, bu da P2 növü ilə müqayisədə uranı 2-3 dəfə az sürətlə zənginləşdirə bilir.

İran hazırda uranı 5% dərəcəsində zənginləşdirə bilib ki, nüvə stansiyasını yanacaqla təmin etmək üçün bu dərəcədə zənginləşdirilmə kifayətdir. Lakin rəsmi Tehran yüksək dərəcədə uranın zənginləşdirilməsinə nail olacaqmı?

İran rəsmiləri bunu əminliklə bildirsələr də, ekspertlər İranın yaxın gələcəkdə nailiyyət qazanacağına ümid etmirlər.

Londonda fəaliyyət göstərən nüvə məsələləri üzrə ekspert Rza Təqizadə (Reza Taghizadeh) Trend -a bildirib ki, P2 növündən olan sentrifuqaların aşınmasının (korroziya) qarşısını almaq üçün qoruyucu "martesit" (maraging steel) materialından örtük lazımdır, bu materialı əldə etmək isə İran üçün çox çətindir. Digər tərəfdən, Şirzadın fikrincə, hazırkı texnologiya yüksək sürətlə sentrifuqaların rotorlarının fırlanması üçün kifayət deyil: "Rotor yüksət sürətlə fırlanan zaman sentrifuqalar sıradan çıxır", - deyə nüvə fizikası üzrə doktor Şirzad hesab edir.

Bunun yeganə çıxış yolu sentrifuqaların növünün dəyişdirilməsidir ki, Əhmədinejad İranın Milli nüvə texnologiyası günü məhz bu haqda danışıb. "Hazırda iki yeni növ sentrifuqanı sınaqdan keçirmişik, bu, əvvəlki sentrifuqalardan fərqli olaraq uranı dəfələrlə sürətlə zənginləşdirir", - deyə İran prezidenti həmin gün bildirib.

Çox güman ki, yeni sentrifuqaların rotoru qrafitdəndir (graphite) və bu zaman sürtünmə (friction) minimum dərəcəyə çatır, nəticədə rotor yüksək sürətlə fırlanır. Hər halda, bu texnologiyaya İranın yiyələnməsi şübhəlidir, beləki, İran rəsmiləri yeni sınaqdan keçirilmiş sentrifuqalarla bağlı heç bir məlumat vermədilər. Qrafit maddəsindən nüvə raketinin başlığında da istifadə olunur. İndiyədək Qərb İranın bu nailiyyətinə reaksiya göstərməyibsə, deməli, İranın qrafit istehsal etməsinə inanmır.

Hər halda, siyasi pafosları bir kənara qoyub, texniki baxımdan bu məsələyə yanaşsaq, İran bütün nailiyyətləri ilə hələ yolun başlanğıcındadır. Lakin bunu da nəzərə almaq lazımdır ki, İran xalqı yorulmadan çalışan və həmişə sürprizlər hazırlayan xalqdır - onlar artıq ilk peyki (Omid) hamının heyrəti altında uğurla kosmosa göndərdilər.

Qazaxda koronavirus xəstəsinə cinayət işi başlandı
Qazaxda koronavirus xəstəsinə cinayət işi başlandı
Balakəndə koronavirus xəstəsi barədə cinayət işi başlanılıb (FOTO)
Balakəndə koronavirus xəstəsi barədə cinayət işi başlanılıb (FOTO)
Bakıda kommunal tipli yaşayış binasında yanğın olub
Bakıda kommunal tipli yaşayış binasında yanğın olub
Loading Bars
Xəbər lenti
Gəncədə evdən icazəsiz çıxan 5 koronavirus xəstəsi saxlanılıb
Qazaxda koronavirus xəstəsinə cinayət işi başlandı
Azərbaycan qalib ölkədir – Türkiyə hökuməti
Türkiyə səfirliyi Laçının azad olunması münasibətilə Azərbaycanı təbrik edib
Balakəndə koronavirus xəstəsi barədə cinayət işi başlanılıb (FOTO)
Laçında Azərbaycan bayrağı qaldırılıb (VİDEO)
Laçında rekreasiya, içki sənayesi və turizm üçbucağı yaradıla bilər
Bir gündə 28 koronavirus xəstəsi saxlanıldı, 19 nəfərə cinayət işi başlandı
Xırdalan dairəsi yaxınlığındakı körpünün tikintisi yekunlaşdırılıb (FOTO)
Laçının işğalına son qoyulması Böyük Qələbənin son hərbi-siyasi akkordlarıdır - ŞƏRH
STAR neft emalı zavoduna xam neft emalı artıb
Dekabrın 1-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri
Ermənilərin yandırdıqları meşələrin bərpası 100-150 il zaman tələb edəcək - Ekspert
Kolumbiya televiziyası erməni təcavüzünün nəticələrini işıqlandırıb (FOTO/VİDEO)
Bakıda kommunal tipli yaşayış binasında yanğın olub
Ceyhan terminalından 190 milyon barelə yaxın AÇQ nefti nəql edilib
Füzulidə her şey dağıdılıb - Rusiyanin "Dojd" telekanalının reportajı (VİDEO)
ABŞ-ın Viskonsin ştatının qubernatoru Cosef Baydenin qalib olmasını təsdiq edib
"Moderna" şirkəti ABŞ-da COVID-19 peyvəndinin istifadəsi üçün sorğu göndərib
Xorvatiyanın baş naziri koronavirusa yoluxdu
"OPEK plus" ölkələri görüşü 3 dekabr tarixinə qədər təxirə saldı
Moskvada koronavirusdan daha 76 nəfər ölüb
Bakıda "Opel" yanıb
ÜST: Dünyada koronavirusa yoluxanların sayı 496 mindən çox artıb
Azərbaycan Ordusunun bölmələri Laçın rayonuna daxil olub (VİDEO)
Türkiyədə koronavirusdan sağalanların sayı 404 mini keçib
Bu gün Laçın rayonu Azərbaycana qaytarılır
Nəriman Məmmədov “Kinematoqrafiya uğurlarına görə” beynəlxalq mükafatı ilə təltif olunub (FOTO)
Tələbələrin ölümü ilə nəticələnən qəzanın görüntüləri yayılıb (VİDEO)
Türkiyə Parlamenti beynəlxalq hüququn müdafiəçisi kimi çıxış etdi
Rusiya ilə Dağlıq Qarabağ üzrə Monitorinq Mərkəzinin detalları müzakirə olunur - Hulusi Akar
Türkiyə koronavirusa qarşı tədbirləri sərtləşdirir
OPEK neft hasilatının səviyyəsinə dair qərarı 2021-ci il 1 dekabra qədər təxirə saldı
Bir sıra hökumət başçıları Baş nazir Əli Əsədovu doğum günü münasibətilə təbrik edib
Nazirlik qazi Kənanı himayəsinə götürdü, anasını isə işlə təmin etdi (FOTO)
Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Türkiyə Milli Müdafiə Nazirliyinə təşəkkür edib
“CIFAL” qrupunun prezidenti Azərbaycan Prezidentini təbrik edib
Gürcüstanda zəlzələ olub
Ceyhun Bayramov Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Günay Əfəndiyeva ilə görüşüb (FOTO)
Azərbaycan plastik istifadəsinin azaldılmasını hədəfləyir
Azərbaycanda qızıl və gümüş ucuzlaşıb
Sülhməramlı kontingent üçün növbəti maddi-texniki təminat vasitələri Azərbaycana gətirilib (FOTO/VİDEO)
Azərbaycanda Rusiyalı həmvətənlərin ictimai təşkilatlarını Əlaqələndirmə Şurası Prezident İlham Əliyevə müraciət edib
Mingəçevir Dövlət Universitetində tələbələrlə silsilə görüşlər keçirilib (FOTO)
Türkiyəli deputat Şamil Ayrım Prezident İlham Əliyevə təbrik məktubu göndərib
Deputatlar bələdiyyələrdə yaradılmış gender əsaslı komissiyalar üçün seminar-təlimlərdə iştirak ediblər
Distant təhsilin müddəti uzadıldı - QƏRAR
Türkiyəli minaaxtaranlar işğaldan azad edilmiş Azərbaycan torpaqlarında əməliyyatlara başlayıb
28 obyektdə zəruri qayda və tələblərin pozulduğu müəyyən olunub
Yetkinlik yaşına çatmayanların işləri və hüquqlarının müdafiəsi üzrə komissiyanın yeni tərkibi təsdiqlənib
Ceyhun Bayramov moldovalı həmkarı ilə telefonla danışıb
Türkmən Həkimləri Dərnəyinin sədri Azərbaycan Prezidentini təbrik edib
18 rayonda şəhid ailələri və Qarabağ müharibəsi əlillərinə yeni evlər verildi (FOTO)
Yerevanda etiraz aksiyasında iştirak edənlər hücuma məruz qalıb (FOTO)
Yüklərin Azərbaycandan daşınması artıq yeni mərhələnin başlanmasının işarəsidir - Deputat
25 minə yaxın şagird məktəbdənkənar fəaliyyət üzrə onlayn dərslərdə iştirak edib
Türkiyə ilə Azərbaycan arasında ticarət dövriyyəsi artıb
Paşinyan Putinlə görüşə nail ola bilmədi - Səfər ləğv edildi
Gəncə Şəhər Baş Polis İdarəsinə yeni rəis təyin edildi
Azərbaycanda 2 981 nəfər COVID-19-a yoluxub, 1 226 nəfər sağalıb, 31 nəfər vəfat edib
FHN-in Laçında yerləşəcək binasının lövhəsi hazırdır
Dekabrın 1-də manatın dollara qarşı məzənnəsi
Prezidentə yazırlar: Siz bu xalqın inamını özünə qaytardınız, onu bir yumruq kimi birləşdirdiniz
“Bərdə” gəmi-bərəsi təmirdən sonra istifadəyə verilib
Ombudsman beynəlxalq ictimaiyyətə müraciət edib
Pakistan Senatının üzvü, partiya sədri Prezident İlham Əliyevi təbrik edib
İran Qarabağın bərpasında iştirak etməyə hazırdır - Vitse-prezident
İraq Parlamentinin Baş katibi Prezident İlham Əliyevə təbrik məktubu göndərib
Laçının qayıdışını böyük səbrsizliklə gözləyirik, o da qayıtsın, tam olaq, arzumuza çataq - Deputat
Roberto Karlos və gənc azərbaycanlı futbolçular - Onlayn dünya çempionatının püşkü atılıb
Azərbaycanda dosent koronavirusdan dünyasını dəyişdi
BNA 3,5 milyon manatlıq müqavilə imzalayıb
Azərbaycan dövlətçiliyinin islahatlar və zəfər mərhələsi
İtaliyanın daha iki bələdiyyəsindən Azərbaycana dəstək
Carlsberg Azerbaijan və AzərŞəkər şirkətləri əməkdaşlıq memorandumu imzalayıblar (FOTO)
Daha 107 ev şəhid ailələri və Qarabağ müharibəsi əlillərinə təqdim edildi (FOTO)
Erməni xalqı Paşinyanı bağışlamayacaq - Sabiq prezident
Dəmiryolçu şəhidlərimizi tanıyaq (FOTO)
Şəhid anası: Oğlum öz şəklinə baxıb dedi ki, bir gün bu şəkildə şəhid görəcəksən (FOTO)
İşğaldan azad olunan ərazilərə səfər etməyin - Baş Prokurorluqdan xəbərdarlıq (VİDEO)
PAŞA Bankın “Onlayn biznes krediti” məhsulu ilk beynəlxalq mükafatını aldı
Ermənistan təcavüzü nəticəsində həlak olan dinc sakinlərin sayı 98-ə çatdı - Prokurorluq
Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinin onlayn iclası keçirilib (FOTO)
Yelo Bank-dan mikrokreditlərə tam yeni yanaşma
Yaşayış yerini tərk edən aktiv COVİD-19 daşıyıcıları barədə cinayət işi başlanıb (FOTO/VİDEO)
İranda sutka ərzində 13 mindən çox şəxs koronavirusa yoluxub
“AccessBank” mülki müdafiə təlimlərini davam etdirir (FOTO)
Qazax sakinindən narkotik vasitə götürülüb (FOTO)
Bitkoin 4 faiz bahalaşıb
Şuşa yolunun minalardan təmizlənməsinə başlanılıb - ANAMA
Tərtərlə Suqovuşanı birləşdirən yol yaxın günlərdə istifadəyə veriləcək (ƏLAVƏ OLUNUB) (FOTO)
Azərbaycanda zərərsizləşdirilən minaların sayı açıqlandı
Şuşanın gəzməli-görməli yerləri haqqında video çarx hazırlanıb
İranlı alim necə öldürüldü? - Sui-qəsdin təfərrüatları
ANAMA-dan vətəndaşlara müraciət: Azad edilmiş ərazilərə getmək təhlükəlidir
İndiyə qədər Azərbaycanda minaların partlaması nəticəsində 535 mülki şəxs ölüb
İpoteka Fondunun bazasına yeni mənzillər əlavə olunacaq
Qarabağda dağıdılmış qəbiristanlıqlar, tövləyə çevrilmiş məscidlər gördüm - Məşhur fotoqraf (FOTO)
YARAT Müasir İncəsənət Məkanı “Öz adanı kəşf et” adlı sərgi layihəsini təqdim edir
Bakıda avtomobillərin qiyməti nə zaman ucuzlaşacaq?
Bütün xəbərlər