İranın nüvə proqramı - texniki reallıqlar və siyasi pafos

İranın nüvə proqramı - texniki reallıqlar və siyasi pafos

Trend News-un Fars redaksiyasının rəhbəri Dalğa Xatınoğlu

Təbii ki, İran nüvə proqramında böyük nailiyyətlər qazanıb. İsrail və ABŞ-ın iddialarına rəğmən, MAQATE-nin İranın nüvə proqramının hərbi xarakter daşımasına dair nə yetərincə sübutu, nə də bu iddianı rədd etmək üçün lazımi faktları yoxdur.

Aprelin 9-da İranda Milli nüvə texnologiyası günü qeyd olundu. İran prezidenti Mahmud Əhmədinejad iki yeni növ sentrifuqanın sınaqdan keçirildiyini, Nüvə Təşkilatının rəhbəri Qulamrza Ağazadə (Gholamreza Aghazadeh) isə, aktiv sentrifuqaların sayının 7000 ədədə çatdığını bildirdilər. Lakin ABŞ-ın Dövlət katibi Hillari Klinton bu nailiyyətlərə şübhə ilə yanaşdığını elan etdi.

İran MAQATE-nin "əlavə olunmuş " (additional protocol) protokoluna üzv olmadığı üçün, nüvə texnologiyası ilə bağlı reallıqda hansı dərəcədə inkişaf etdiyini konkret şəkildə müəyyənləşdirmək mümkun olmasa da, bəzi proqnozlar vermək olar.

Uran daşını mədəndən istehsal etmək, onun izotoplarını (U238 və U235) bir-birindən ayırmaq (zənginləşdirmə) texnologiyasına yiyələn ölkələri barmaqla saymaq olar. İranın beynəlxalq sanksiyalara baxmayaraq bu nailiyyətə çatması maraqlı və alqışa layiqdir, lakin bu sahədə nə dərəcədə uğur qazandıqları şübhəlidir.

İranın sabiq deputatı və nüvə fizikası üzrə alimi Əhməd Şirzad Trend -a bildirib ki, İranda Bender-Abbas limanı yaxınlığında yerləşən mədəndə və Sağənd mədənində uran ehtiyatı 1400 ton təşkil edir. Bu miqdarda uran kiçik bir stansiyanın bir illik yanacağını belə təmin edə bilməz. Bunu da əlavə etmək lazımdir ki, Sağənd mədənində olan 830 ton həcmində uran (1.5 milyon ton uran daşı) yerin 350 metr dərinliyindədir və bu səbəbdən onun istehsalı böyük bir problem doğurur.

Hər halda uran mədənində olan daşın iki izotopu var: U238 (uran daşının 99.7 %-nı təşkil edir) və U 235 (mədəndən istehsal olunan uran daşının yalnız 0.7%-ni təşkil edir və yalnız bu hissənin parçalanma və enerji buraxma qabiliyyəti var).

Uranın izotoplarını sentrifuqaya UF6 (Uranium Hexafluoride ) qazını aşılamaqla ayırırlar. Rotor hər saniyədə 1500 dəfə fırlanır, U238 izotopu sentrifuqanın silindrinin divarlarına və U235 mərkəzə toplaşır. Hər halda nəzərə alsaq ki, izotopların ağırlıq fərqi 1.2 faizdir, bu prosesin özü çox mürəkkəbdir. Həmçinin zənginləşdirilmə dərəcəsi sentrifuqaların növündən, rotorun (fırlanan iynə) materialından, fırlanma sürətindən və digər amillərdən asılıdır.   

MAQATE-nin indiyədək yaydığı məruzələrinə əsasən, İranda hazırda P1 (Pakistan 1) və P2 növündən olan sentrifuqalar fəalldır (3800 ədəd). Bu sentrifuqalar Zippe (50 il bundan əvvəl birinci sentrifuqanı ixtira edən almaniyalı alim) növündəndir. P1-in materialı alüminium, P2-nin materialı isə poladdandır.

İranın Nətənz nüvə stansiyasının əsas sentrifuqaları P1 növündəndir ki, bu da P2 növü ilə müqayisədə uranı 2-3 dəfə az sürətlə zənginləşdirə bilir.

İran hazırda uranı 5% dərəcəsində zənginləşdirə bilib ki, nüvə stansiyasını yanacaqla təmin etmək üçün bu dərəcədə zənginləşdirilmə kifayətdir. Lakin rəsmi Tehran yüksək dərəcədə uranın zənginləşdirilməsinə nail olacaqmı?

İran rəsmiləri bunu əminliklə bildirsələr də, ekspertlər İranın yaxın gələcəkdə nailiyyət qazanacağına ümid etmirlər.

Londonda fəaliyyət göstərən nüvə məsələləri üzrə ekspert Rza Təqizadə (Reza Taghizadeh) Trend -a bildirib ki, P2 növündən olan sentrifuqaların aşınmasının (korroziya) qarşısını almaq üçün qoruyucu "martesit" (maraging steel) materialından örtük lazımdır, bu materialı əldə etmək isə İran üçün çox çətindir. Digər tərəfdən, Şirzadın fikrincə, hazırkı texnologiya yüksək sürətlə sentrifuqaların rotorlarının fırlanması üçün kifayət deyil: "Rotor yüksət sürətlə fırlanan zaman sentrifuqalar sıradan çıxır", - deyə nüvə fizikası üzrə doktor Şirzad hesab edir.

Bunun yeganə çıxış yolu sentrifuqaların növünün dəyişdirilməsidir ki, Əhmədinejad İranın Milli nüvə texnologiyası günü məhz bu haqda danışıb. "Hazırda iki yeni növ sentrifuqanı sınaqdan keçirmişik, bu, əvvəlki sentrifuqalardan fərqli olaraq uranı dəfələrlə sürətlə zənginləşdirir", - deyə İran prezidenti həmin gün bildirib.

Çox güman ki, yeni sentrifuqaların rotoru qrafitdəndir (graphite) və bu zaman sürtünmə (friction) minimum dərəcəyə çatır, nəticədə rotor yüksək sürətlə fırlanır. Hər halda, bu texnologiyaya İranın yiyələnməsi şübhəlidir, beləki, İran rəsmiləri yeni sınaqdan keçirilmiş sentrifuqalarla bağlı heç bir məlumat vermədilər. Qrafit maddəsindən nüvə raketinin başlığında da istifadə olunur. İndiyədək Qərb İranın bu nailiyyətinə reaksiya göstərməyibsə, deməli, İranın qrafit istehsal etməsinə inanmır.

Hər halda, siyasi pafosları bir kənara qoyub, texniki baxımdan bu məsələyə yanaşsaq, İran bütün nailiyyətləri ilə hələ yolun başlanğıcındadır. Lakin bunu da nəzərə almaq lazımdır ki, İran xalqı yorulmadan çalışan və həmişə sürprizlər hazırlayan xalqdır - onlar artıq ilk peyki (Omid) hamının heyrəti altında uğurla kosmosa göndərdilər.

Kaspersky: Sahibkarlar ləğv edilmiş xərcləri bərpa etməyə hazırdır
Kaspersky: Sahibkarlar ləğv edilmiş xərcləri bərpa etməyə hazırdır
"Twitter" şirkəti yenidən təşkil olunacaq
"Twitter" şirkəti yenidən təşkil olunacaq
Ən məhsuldar smartfonun adı məlum olub
Ən məhsuldar smartfonun adı məlum olub
Loading Bars
Xəbər lenti
“YAŞAT” Fondunun birillik fəaliyyəti xalqımızın xeyirxahlıq, fədakarlıq və humanizm prinsiplərinə sadiqliyinin təsdiqidir - Vüqar Rəhimzadə
Həştərxan vilayətinin Əhalinin Məşğulluğu Agentliyinin rəisi ilə görüş olub (FOTO)
Azərbaycanda vəzifəli şəxslər bu halda 2000 manat cərimə olunacaq
Müddətli əmək müqaviləsi üzrə tələb edilən sığorta stajının azaldılması təklif olunur
Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə yeni sədr təyin edildi
Bu şəxslər peşə hazırlığı kurslarına ödənişsiz cəlb ediləcək və təqaüd alacaqlar
Bu həftənin sonuna kimi Avropada hər onuncu şəxs koronavirusa yoluxmuş olacaq - ÜST
Prokuror Vüqar Səfərliyə cəza istədi
İsşizlikdən sığorta ödənişinin alınması üçün 3 aylıq gözləmə müddəti ləğv edilir
Qəbələdə evini tərk edən koronavirus xəstəsi küçədə saxlanıldı
Azərbaycan və Türkiyə hakim partiyaları arasında əlaqələrin inkişafı müzakirə olunub (FOTO)
Azərbaycan ilə Həştərxan vilayəti arasında əməkdaşlığın inkişafı üzrə Tədbirlər Proqramı imzalanıb (FOTO)
“Məşğulluq marafonu”na təqdim edilən vakansiyaların sayı açıqlanıb
Səbaildə məhəllədaxili su xətləri yenilənir, nasos stansiyaları ləğv edilir (FOTO)
Mərkəzi Nəbatat Bağına icraçı direktor təyin edilib
Zabrat yolunda səhər saatları nəqliyyatın hərəkəti niyə məhdudlaşdırılır? - AÇIQLAMA
Suraxanıda narkotikin qanunsuz dövriyyəsi ilə məşğul olan 45 nəfər saxlanılıb (FOTO/VİDEO)
Dövlət Xidmətinin sabiq idarə rəisinin işi məhkəməyə göndərildi
Zəngəzur dəhlizi Çindən Avropaya daşıma müddətini 12 günədək azalda bilər - Departament rəisi
Qəbələdə restoranın icarədarı və toy sahibi cərimələndi (FOTO)
İranda daha 3,5 min nəfər koronavirusa yoluxub, 79 nəfər ölüb
Koronavirusun növlərində müalicə eyni aparılmalıdırmı?
Bu il Azərbaycanda qeyri-neft ixracı rekord həddə çatacaq - Mikayıl Cabbarov
Ermənistanın Vətən müharibəsindən sonra imzalanan sənədləri yerinə yetirməsi vacibdir - Numan Kurtulmuş
Zaqatalada şadlıq sarayının rəhbərliyi məsuliyyətə cəlb edilib
Kartlara baxsanız görərsiniz ki, o, mənimlə nələr danışıb - Ata Abdullayev məhkəmədə
"AccessBank"da iş var
Baş dərisi üçün maye qaz pilinqi saç tökülməsi problemini həll etməyə kömək edəcək
Bakı limanının Ro-Ro terminalı ildə 6 milyon tondan çox yük aşırmaq gücünə malikdir
BƏƏ-də həftənin iş günləri yeni qaydada təşkil ediləcək
Zəngəzur dəhlizinin işə salınması ilə Bakı limanında yük axınının artımı gözlənilir - Taleh Ziyadov
Bələdçilərin sertifikatlaşdırılması ilə bağlı akkreditasiya attestatının təqdimat mərasimi keçirilib (FOTO)
Sabahın hava proqnozu açıqlanıb
Xalq Bankdan növbəti premium kart - Visa Infinite
Aviabiletlərin qiyməti ilə bağlı təkliflər verilib, müzakirələr gedir (ÖZƏL)
Heydər Əliyev Mərkəzində “Avişai Koen trio”nun caz konserti keçirilib (FOTO/VİDEO)
Fuad Nağıyev quru sərhədlərinin açılmasından danışdı
2021-ci ilin yekunlarına əsasən Bakı limanında beş milyon tonadək yük aşırılması proqnozlaşdırılır (FOTO)
Səfərbərlik Xidmətinin vəzifəli şəxsinə hökm oxunub
NATO-nun mobil təlim qrupu tərəfindən kurs keçirilir (FOTO)
Azərbaycan dilindəki Vikipediya məqalələrinin sayının artırılması, keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün hansı işlər görülür?
Füzulidə “İnnovasiya Festivalı” keçirilib (FOTO)
Narkotiki torpağa basdıran şəxs yaxalandı
Turizm bələdçilərinə sertifikatlar 3 il müddətinə veriləcək
Əlillərə illik sosial ödəniş xərcləri artıb
İndoneziyada vulkan püskürməsi nəticəsində 34 nəfər ölüb
Sürücülər görünməyən nişanlar, silinmiş xətlərə görə cərimələnməlidirmi?
Ermənistan Azərbaycana qarşı cinayətlərinə görə cavab verəcək - Bu gün Haaqada dinləmələr keçiriləcək
Son bir ayda 30 nəfər dəm qazından zəhərlənib
Şəhid ailələri və qazilərlə bağlı vergi güzəştləri bu kateqoriyadan olan insanlara diqqətin davamlı xarakter daşıdığını təsdiqləyir - Deputat
Bu il sürücülük hüququ olmadan avtomobil idarə edən 1300 nəfər saxlanılıb
Azərbaycanda turizm bələdçilərinin milli sertifikatlaşdırılmasına başlanılır
Maştağa qəsəbəsində 8 evdən oğurluq edən 3 nəfər saxlanılıb (FOTO/VİDEO)
Ötən ay minaya düşən şəxslərin vəziyyəti açıqlanıb (FOTO)
Quba-Qonaqkənd yolunun istifadəyə verilməsi bölgədə turizm imkanlarını genişləndirəcək (VİDEO)
Azərbaycan nefti bahalaşıb
Peyvənd orqanizmi qripdən 70 faiz qoruyur - Nazirlik
Prezident İlham Əliyev Rusiyanın Həştərxan vilayətinin qubernatorunun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətini qəbul edib (YENİLƏNİB) (FOTO/VİDEO)
Füzuli rayonunda silah-sursat aşkarlandı (VİDEO)
Jurnalistlərlə kobud rəftar edən DSX əməkdaşı cəzalandırılıb
Bakıda şagirdin məktəbdəkiləri bıçaqla hədələməsi ilə bağlı araşdırma aparılır
Ağdamın Keştazlı kəndi (VİDEO)
Abşeronda həyat yoldaşını qətlə yetirən şəxsin işi məhkəməyə göndərildi
Türkiyədən Gürcüstana işləmək üçün gedənlərin sayı artıb
Kaspersky: Sahibkarlar ləğv edilmiş xərcləri bərpa etməyə hazırdır
“Mercedes”in mühərrikini oğurlayan qardaşlar saxlanılıb
ABB Ağdamda ağacəkmə aksiyası keçirib
Fransada bina çöküb, dağıntılar altında qalanlar var
Gimnastımız Polşada birinci oldu (FOTO)
Azərbaycanda oğurluq hadisələri azalıb
Göygöldə piyadanı vurub qaçan sürücü saxlanılıb
Valideyn himayəsindən məhrum bir qrup gəncə mənzil verilib (FOTO)
Bank industriyasında 2022-ci ilin trendləri Bakıda müzakirə olunacaq
Toyda karantini pozan şadlıq evinin sahibi həbs edildi
Axtarışda olan daha 65 nəfər saxlanılıb
Dəm qazından zəhərlənmə zamanı nə etmək lazımdır?
Bir gündə 12 koronavirus xəstəsi saxlanılıb
Milli parkda “açıq qapı” günü keçiriləcək
Restoran sahibi və toy təşkilatçısı cəzalandırıldı (FOTO)
Qaydaları pozan koronavirus xəstəsi saxlanılb
Xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri
"Bir kəmər, bir yol" proqramı çərçivəsində ekoloji risklərin idarəsi təkmilləşdirilir
Qurumun 19 əməkdaşı qanun pozuntusuna görə işdən çıxarılıb - Xidmət rəisi (ÖZƏL)
Mingəçevirdə keçmiş məhkumdan heroin götürülüb (FOTO/VİDEO)
Bakıda minik avtomobili yanıb
Zaqatalada zəlzələ qeydə alınıb
Şəhid ailələri və qazilər hansı yeni vergi güzəştlərindən faydalanacaq?
İbrahimoviç Messi və Ronaldo arasında seçim edib
Bayden və Putin arasında görüşün başlayacağı vaxt açıqlandı
Britaniyada "omikron" ştammına yoluxma hallarının sayı 336-ya çatıb
Tramp Baydenin Putinlə görüşünü ABŞ tərəfi üçün qeyri-bərabər matç adlandırıb
Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi ABŞ-ın Pekin Olimpiadısını diplomatik boykot etməsini şərh edib
Kanadada yük qatarının 39 vaqonu relsdən çıxıb
ABŞ-da 280-dən çox miqrant uşaq ailəsinə qovuşacaq
Ağ Ev Putin və Bayden arasında keçiriləcək görüşü şərh edib
Əl-Riyad üzrəində vurulan raketin fraqmentləri yaşayış sahələrinə düşüb
Neftin qiməti artmağa başlayıb
Fransada "omikron" ştammına 25 yoluxma halı qeydə alınıb
ABŞ Pekin olimpiadasını diplomatik boykot etdi
Londonda Pakistan icması ilə görüş keçirilib (FOTO)
Bütün xəbərlər