"Azərbaycanın geosiyasəti"

"Azərbaycanın geosiyasəti"

Yunus Oğuz

"Azərbaycanın geosiyasəti"

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Digər bir tərəfdən Xəzər dənizini də imperiyanın başbilənləri iç dənizə çevirmək uğrunda mücadilə, mübarizə və müharibələr aparır, maliyyə, əsgəri itkilər onları bu yoldan çəkindirmirdi. Hətta IV İvan Qroznı XVI əsrin ikinci yarısında Həştərxanı işğal edəndə Osmanlı imperiyası Azov dənizindən Xəzər dənizinə bu şəhəri azad etmək üçün kanal çəkməyə başlamış və təəssüflər olsun ki, yeniçərilərin narazılığından sonra bu iş yarımçıq qalmışdı. Odur ki, müasir dövrdə tarixdən sızıb gələn qan yaddaşı Türkiyəni bu bölgədə ingilisdən, rusdan fərqli olaraq doğma edir. Təsadüfi deyil ki, Qafqazdan keçən və ən mühüm strateji əhəmiyyəti özündə daşıyan layihələr (İpək yolu, Bakı-Supsa, Bakı-Ceyhan, Bakı-Tiflis-Qars, TAP, TANAP və s.) Türkiyə üzərindən keçir və bu ölkə Rusiya, İranla geosiyasi, geostrateji mübarizədə qalib gələrək öz mövqelərini bölgədə daha da gücləndirdi.

Bu barədə hörmətli professor Əli Həsənov yazır: " Üçüncü minilliyin başlanğıcından NATO-nun "Şərqə doğru genişlənmə" siyasəti fonunda Türkiyə ABŞ-ın dəstəyi ilə Qafqazın, Orta Asiya və Xəzər hövzəsinin ən təsirli hərbi geostrateji oyunçularından biri rolunu oynamağa başlayır. SSRİ-nin süqutundan sonra bu ölkə, ümumiyyətlə həm müstəqil şəkildə, həm də üzvü olduğu NATO hərbi blokunun strategiyası çərçivəsində Xəzər-Qara dəniz hövzəsinin, xüsusən, Cənubi Qafqazın regional geosiyasi münasibətlər sistemində öz mövqelərini gücləndirməyə başlayır. Bu istiqamətdə rəsmi Ankaranın fəaliyyətində həm beynəlxalq strateji maraqlar (NATO blokunun ümumi strateji maraqları), həm öz milli mənafeləri, həm regional-etnik (Qafqazda yaşayan türkdilli xalqların dəstəyini qazanmaq, onlara lazımi himayə göstərmək) , həm də dini amillər (Qafqazın müsəlman əhalisinin İranın təsirinə düşməməsinin qarşısını almaq) özünü qabarıq şəkildə büruzə vermişdir..."(Bax. s. 325)

Qeyd etmək lazımdır ki, son onildə, xüsusən də Ədalət və İnkişaf Partiyası təkbaşına hakimiyyətə yiyələndikdən sonra Türkiyə NATO-nun və ABŞ-ın geosiyasi, geoiqtisadi, geostrateji maraqlarından və mənafelərindən imtina etmədən özünün mənafelərini daha çox qabartmaq siyasətini sərgiləyir. Belə ki, bu ölkə ABŞ və NATO-nun, xüsusən də ABŞ-ın Avrasiyada yürütməyə çalışdığı "Böyük Yaxın Şərq" siyasətinə qarşı çıxır, eyni zamanda onun İraq siyasətinə, Rusiyanın Gürcüstan müharibəsinə, Qərb-İran qarşıdurmasına, bu ölkəyə embarqo qoyulmasına (Türkiyə İrana qoyulan embarqoya məhəl qoymamış, əksinə ildən-ilə İranla ticari dövriyyəsini getdikcə daha da artırmış bir çox strateji məsələlərdə onunla əməkdaşlıq edib və etməkdədi.), Misir, Tunis, Liviya hadisələrinə, İsrail-Fələstin, Azərbaycan-Ermənistan münaqişələrinə fərqli yanaşır. Buna görə də, bəzi analitiklər belə hesab edirlər ki, Türkiyə bölgədə NATO-dan və ABŞ-dan fərqli olaraq öz milli maraqlarını qorumaq naminə müstəqil siyasət yürüdür. Bu da bəzən Qərb maraq və mənafelərinə söykənmir. Bu baxımdan Türkiyənin təşəbbüsü ilə 1992-ci ildə təsis olunan və etnik birliyə söykənən "Türkdilli dövlətlər birliyi" adlı qurumun yaradılması səciyyəvidir. Hətta, bu birlik çərçivəsində region ölkələrinə 1.5 milyard ABŞ dolları həcmində kredit ayırması, bu ölkələrə sərmayə yönəltməsi mütəxəssislərin diqqətindən yayınmır və yuxarıda qeyd etdiyimiz "müstəqil siyasət yürütmək" fikrini bir daha təsdiq edir.

***

Qeyd etməliyik ki, ABŞ-ın, eləcə də üzv olduğu NATO-nun Türkiyəyə münasibəti heç zaman birmənalı olmayıb. Bunun da tarixi səbəbləri mövcuddur. Belə ki, Türkiyənin xələfi sayılan Osmanlı İmperiyasının ardıcıl olaraq Qərbə yürüş etməsini (Türkiyə təkcə Qərbə yürüş etməyib, eyni zamanda Şərqə, Cənuba, Şimala da hərbi yürüşləri olub), Avropanın Şərq torpaqlarının ilhaqını, hətta Vyana qapısının önündə dayanmasını, o zaman dünya geosiyasətində aparıcı rol oynamasını Avropa dövlətləri hələ unutmayıb. Bura xristian və islam qarşıdurmasını əlavə etsək, mənzərə daha da aydınlaşar və ABŞ-ın və Qərb dövlətlərinin Türkiyənin regional oyunçudan planetar oyunçuya çevrilməsinin səbəbləri daha da qabarıq məlum olar. Planetar oyunçular Türkiyənin bölgədə oynadığı rolunu nəzərə alaraq, yalnız bölgədə liderliyi ilə kifayətlənməsini istəyirlər. Əli Həsənov qeyd edir ki, müasir dövrdə Türkiyənin bölgədə və dünyada reallaşdırmağa çalışdığı, geosiyasi ədəbiyyatda bəzi dairələr tərəfindən "yeni osmanlı siyasəti" kimi dəyərləndirilən "fəal regional liderlik" diplomatiyası ilə bağlıdır. Xüsusən, Türkiyənin son illərdə iqtisadiyyat cəhətdən həddən artıq güclənməsi və yürütdüyü "regional lider" siyasəti, Qərbin razılığını almadan Rusiya ilə sərbəst tərəfdaşlıq münasibətləri yaratması, İsrail-Fələstin münaqişəsində sərgilədiyi "Fələstinə tam dəstək siyasəti", "Dünyanın ərköyün balası" hesab etdiyi İsrailə qarşı çıxması (Bura əlavə etmək olar ABŞ-ın və NATO-nun İraqa qarşı hərbi əməliyyatlar başlayanda onlara dəstək verməsi və bu hərbi əməliyyatlara qoşulmaması, yaxud Misirdə baş verən inqilabdan, Hüsnü Mübarək devriləndən sonra Qərbin istəklərinə və maraqlarına zidd olaraq "müsəlman qardaşlarına dəstək verməsi) və s. dünya yəhudi diasporunun mövqelərinin güclü olduğu əksər ölkələrdə ciddi anti-türk kompaniyasına rəvac vermişdi.

Türkiyə Respublikasının geosiyasi maraqlarını nəzərə alaraq deyə bilərik ki, onun qonşu dövlətlərlə münasibəti birmənalı deyil. Belə ki, Türkiyə Bolqarıstandan 3 milyon qaçqına sığınacaq verməsini (bu gün müəyyən mənada Bolqarıstanda münasibətlər nisbətən yumşalsa belə) hələ yaddan çıxartmayıb, Kiprin türklər yaşayan ərazidə münasibət səbəbindən Yunanıstanla tarixi qarşıdurması (nəzərə alaq ki, Yunanıstan bir neçə əsr Osmanlı imperiyasının işğalı altında olub, bu gün də bu ölkənin Türkiyəyə torpaq iddiaları var), İraqın şimalında və yunan kiprin PKK-çı silahlı qüvvələrini dəstəkləməsi səbəbindən İraqla münasibəti, Suriya ilə diktator rejiminin devrilməsində və bu ölkənin müxalifətə dəstək verməsi, İranla münasibətdə ideoloji və regional maraq çərçivəsində liderlik uğrunda mübarizə aparması, Ermənistanla Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin bu ölkə tərəfindən ilhaq edilməsi, eyni zamanda Ermənistanın Türkiyənin şərqində altı rayon iddiası onun qonşularla münasibətlərində gərginlikdən xəbər verir. Yalnız, Türkiyənin Azərbaycanla qonşuluq, əməkdaşlıq, tərəfdaşlıq siyasətində "bir millət, iki dövlət" tezisini əsas tutaraq, eyni zamanda Azərbaycanın bütün strateji layihələrinin Türkiyədən keçməsi, həm də iki dövlət arasında ümumi geosiyasi maraqları və strateji əməkdaşlıq səbəbindən gərginlik yaşanmır. Əksinə bu iki dövlət arasında münasibətlər yüksələn xətlə inkişaf edir.

Lakin mütəxəssislər hesab edir ki, hansı siyasət yürütməsindən asılı olmayaraq, Türkiyənin dünyanın ən mühüm geosiyasi məkanda yerləşməsi, transmilli geoiqtisadi və hərbi-geostrateji dəhlizlərə, dəniz yollarına nəzarət etməsi, bəzi məsələlər üzrə Rusiyanın Xəzər-Qara dəniz hövzəsi və Cənubi Qafqazdakı təsirini zəiflətməsi, son zamanlara qədər İranın radikal fundamentalizminin qarşısında "milli və dini sipər rolunu oynaması və onun Qərb üçün bundan sonra da əvəzsiz müttəfiq kimi qalmasını şərtləndirir.

Əli Həsənov ABŞ politoloqu Zbiqnev Bjezinskiyə istinadən yazır ki: "Türkiyə Rusiyanın Cənub sərhədlərində Almaniyanın ABŞ üçün vaxtilə Orta və Şərqi Avropada oynadığı geosiyasi rolu oynayır". Z. Bjezinski Türkiyənin regionda önəmini qısa olaraq aşağıdakı amillərlə əsaslandırır:

• Türkiyə Qara dəniz regionunda vəziyyətin sabit qalmasında mühüm rol oynayır;
• Aralıq dənizindən Qara dənizə keçidləri nəzarətdə saxlayır;
• Rusiyanın Qafqazdakı mövqelərinin güclənməsinə imkan vermir;
• İslam fundamentalizminə qarşı sipər rolunu oynayır;
• NATO-nun cənubdakı dayağıdır və s." (Bax. s. 230-231)

Ardı var

Crowd-1 dələduz maliyyə piramidası İfşa edildi, rəhbərləri Saxlanıldı (FOTO/VİDEO)
Crowd-1 dələduz maliyyə piramidası İfşa edildi, rəhbərləri Saxlanıldı (FOTO/VİDEO)
Cəbrayılda təmir-tikinti işləri apararkən bir nəfər minaya düşüb
Cəbrayılda təmir-tikinti işləri apararkən bir nəfər minaya düşüb
"Patı" ilə tutulan Azərbaycan çempionuna hökm oxundu
"Patı" ilə tutulan Azərbaycan çempionuna hökm oxundu
Loading Bars
Xəbər lenti
Cek Dorsi "Twitter"-in baş direktoru vəzifəsindən istefa verib
Fuad Muradov ABŞ-da Azərbaycan əsilli yəhudi yazıçı ilə görüşüb
Şimal-Cənub dəhlizinin reallaşması İran-Azərbaycan münsibətlərində canlanmaya səbəb olub - TƏHLİL
Azərbaycan dövlət büdcəsinə gömrük daxilolmaları artıb
İstifadə müddəti bitmiş müxtəlif növ qida məhsulları məhv edilib
"SOCAR Türkiyə" "Merkury" layihəsi ilə bağlı yekun qərarın müddətini açıqlayıb
Bolqarıstan Azərbaycandan razılaşdırılmış qaz həcminin yalnız üçdəbir hissəsini əldə edir - Səfir
Dörd restoran və bir çay evində pozuntular aşkarlanıb
Nazirlər Kabineti COVID sertifikatlarının tanınması ilə bağlı Qərar qəbul edib
Azərbaycanın xarici ticarət dövriyyəsi 26 milyard dolları ötüb
COVID-19-a qarşı peyvənd, əks göstəriş və immunitetə malik olmaya dair sertifikatlar təsdiqlənib
Operativ Qərargahın genişləndirilmiş iclası keçirilib (FOTO)
İstanbulda fırtınada ölənlərin sayı 4-ə çatıb
Şəkidə qaz təchizatı müvəqqəti dayandırılacaq
İƏT-in “Birlikdə gələcəyə” çağırışı yeni reallıqların diktə etdiyi strateji tərəfdaşlığın möhkəmlənməsinə imkan yaradacaq - Vüqar Rəhimzadə
AzMİU-da Milli Məclisin deputatı Ramin Məmmədovun tələbələrlə görüşü olub (FOTO)
Azərbaycan və Səudiyyə Ərəbistanı Krallığı XİN-ləri arasında məsləhətləşmələr keçirilib
Mətbuat Şurası İldırım Dəmirlinin vəfatı ilə bağlı nekroloq yayıb
İƏT ilə Azərbaycan arasında konstruktiv əməkdaşlıq mühiti var - Tamam Cəfərova
14 adda baytarlıq preparatı, yem və yem əlavəsi dövlət qeydiyyatına alınıb
Ermənistan niyə reallıqlarla barışmağa məhkumdur? - “Əsas məsələ”də MÜZAKİRƏ (FOTO/VİDEO)
Qış Universiadası "omikron" ştammına görə ləğv olunub
Noyabrın 30-na USD/AZN rəsmi məzənnəsi
AFFA-nın İcraiyyə Komitəsinin növbəti iclasının vaxtı bəlli olub
Azərbaycanda futbol klublarına dəstək fondu yaradılacaq
Gənclər və idman nazirinə yeni müavinlər təyin edilib
PAŞA Bankın endirimindən faydalanmaq üçün son 1 gün!
Bakıda gender əsaslı zorakılıqla mübarizəyə dair konfrans keçirilib
Prokurorluq Yasamalda intihar edən 18 yaşlı qızla bağlı açıqlama yaydı
Bakıda saxta spirtli içkilərin satıldığı müəssisə aşkarlanıb
Türkiyənin ölkəmizdəki səfiri ADNSU-da olub (FOTO)
Çoxmənzilli binalarda su təchizatı sistemləri yenidən qurulur (FOTO)
Rasim Quliyevin məhkəmə istintaqı başa çatdı
Tovuzda qanunsuz fəaliyyət göstərən kəsim məntəqələri aşkarlanıb (FOTO)
Azərbaycanda COVID-19 əleyhinə peyvənd olunanların sayı açıqlanıb
Azərbaycanda 857 nəfər koronavirusa yoluxub, 26 nəfər ölüb
"Peşə təhsili haqqında” Qanuna edilən dəyişiklik təsdiqləndi
Pay torpaqlarına çıxarış verilməsi üçün rüsum tutulmayacaq
“Təhsil haqqında” qanuna edilən dəyişikliklər təsdiqlədi
Araz çayı boyunca dəmiryolu və avtomobil yolunun tikintisi məsələsi həllini tapıb - Ərdoğan
Türkiyə İsraillə münasibətlərin normallaşması üçün addımlar atmağa hazırdır - Ərdoğan
"Ağdam və “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” sənayeparklarının rezidenti olmaq üçün 10-dək layihə təqdim edilib
Crowd-1 dələduz maliyyə piramidası İfşa edildi, rəhbərləri Saxlanıldı (FOTO/VİDEO)
Rektor uğur qazanmış tələbələrlə görüşüb (FOTO)
AHİK sədri Səttar Möhbalıyev gürcüstanlı həmkarı İrakli Petriaşvili ilə görüşüb
Cəbrayılda təmir-tikinti işləri apararkən bir nəfər minaya düşüb
Eldəniz Səlimovun məhkəməsi keçirilib
"Patı" ilə tutulan Azərbaycan çempionuna hökm oxundu
Dünya şöhrətli rəssama Azərbaycan vətəndaşlığı verildi
İranda ötən sutkada 4,31 min nəfər koronavirusa yoluxub
Minaatan və artilleriya bölmələrinin döyüş atışlı taktiki təlimləri keçirilib (VİDEO)
Bərdə-Ağdam avtomobil yolunun tikintisi davam etdirilir (FOTO)
Lənkəranda yaşayış yerini tərk edən aktiv COVID-19 xəstəsi aşkarlanıb
KOBİA yanında İctimai Şuranın iclası keçirilib (FOTO)
KOBİA sədrinin keçmiş müavini Ukraynada yüksək vəzifəyə təyin olunub
Nobel mükafatı laureatı Aziz Sancar Bakıya gəlib
“Kəndlərdə idmanı inkişaf etdirək” layihəsi üzrə növbəti tədbir Qobustanda keçirilib (FOTO)
Fuad Muradov ABŞ-da Azərbaycan əsilli yəhudi yazıçı ilə görüşüb
Türkiyədə müalicə alan daha beş qazi sağalaraq Azərbaycana qayıdıb (FOTO)
BDU-nun 10-dan çox qrupu distant təhsilə keçib
Ağdam sənaye parkına ayrılmış ərazinin 74 hektarı minalardan təmizlənib
İsmayıllıda xəstəxananın şöbə müdiri və qohumu avtomobillə qəsdən vurulub (VİDEO)
Soçi Bəyanatı Azərbaycanın növbəti diplomatik qələbəsidir - Kamaləddin Qafarov
Bəzi yanacaqdoldurma məntəqələrində yanacağa qatqılar əlavə edilir - SOCAR
Medianın İnkişafı Agentliyi “Sərhədsiz Reportyorlar” təşkilatına etiraz məktubu göndərib
Bolqarıstan qaz tədarükü müddətinin uzadılması üçün Azərbaycana müraciət edib
Hava dəyişəcək: Güclü külək, yağış, qar gözlənilir
Xurma adı ilə qanunsuz dərman daşıyan avtomobil saxlanılıb
Azərbaycan Notariat Palatasının Elmi-Metodiki Şurasının iclası keçirilib (FOTO)
Azərbaycanın Yekaterinburqdakı baş konsulu geri çağırılıb - SƏRƏNCAM
MEDİA və ADA Universiteti gənc jurnalistlər üçün seminarlara başlayıb (FOTO)
Prezident İlham Əliyev: Rusiya Ermənistan ilə Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşması üçün çox mühüm rol oynayır
Rusiyada koronavirusa yoluxanların sayı 9,6 milyon nəfəri ötüb
Prezident İlham Əliyev Rusiyanın “Rossiya-1” telekanalına müsahibə verib (VİDEO)
Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti beynəlxalq standartın tətbiqinə başlayıb
YAP sıralarına yeni üzv olan gənclərlə görüş keçirilib (VİDEO)
Azərbaycanda istehsal edilən yanacağın qonşu ölkələrə ixracı planlaşdırılır (Özəl)
Ali məktəblərə sınaq imtahanına qeydiyyat başlayıb
İlahiyyat İnstitutunun dekanı beynəlxalq konfransda iştirak edib (FOTO)
Sabah 20 dərəcəyədək isti olacaq
Azərbaycan Üzgüçülük Federasiyasının İcraiyyə Komitəsinin yığıncağı keçirilib (FOTO)
Hotellərdə qiymətlərin artması müşahidə olunur - Hotellər Assosiasiyası
Ermənistanın sabiq müdafiə nazirinin həbs müddəti uzadılıb
Bolqarıstan KİV-də Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderlərinin Soçi görüşü geniş işıqlandırılıb
"Omikron" ştammının qlobal yayılma ehtimalı çox yüksəkdir - ÜST
“Peyvənd sertifikatı”nın müddəti nə qədərdir, üçüncü doza vurulmasa, sənəd qüvvədən düşür?
Sahibkarlar üçün “KOB dostu” verilişi başlayır
BMT dünya turizm sektorunun itkilərini proqnozlaşdırıb
İlin sonunadək Neft Emalı Zavodunda modernizasiya işlərinin 90 faizi tamamlana bilər - SOCAR (FOTO)
Masazırda ev yanıb
Qəbələdə Uşaq Reabilitasiya Mərkəzinin tikintisi yekunlaşır
Gələn ay Türkmənistan qazının Azərbaycana tədarükünə başlanılacaq - İranın neft naziri
“InvestAZ”dan dünya maliyyə bazarları ilə bağlı həftəlik analiz
Piyadanı vurub öldürən sürücü hadisə yerindən qaçıb
Bakıda əcnəbi vətəndaşı döyərək qarət edən mütəşəkkil dəstə saxlanılıb
Bakı Ali Neft Məktəbinin yaranmasının 10 ili tamam olub
Canni de Byazinin millidəki taleyinə nə vaxt aydınlıq gələcək? - AFFA -dan AÇIQLAMA
2023-cü ildə Azərbaycan Avro-5 standartlı benzin istehsalına başlayacaq
Kazanda Nizami Gəncəvinin 880 illiyi ilə bağlı tədbir keçirilib (FOTO)
Ötən həftə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə 37 mina aşkarlanıb
Bütün xəbərlər