Bakı. Trend:
Bu, qəfil baş vermədi - lakin hər zaman olduğu kimi taleyüklü anlarda zaman sanki donur, hava ağırlaşır, az qala uğultulu bir hal alır, məkan isə özündə epoxanın gərginliyini cəmləyir. 2025-ci il, 31 mart - Fransa tarixində nəfəs ritminin dəyişdiyi gündür. Ədalət “gilyotini” bu dəfə cinayətkarın deyil, bir simvolun üzərinə endi. Artıq çoxdan sadə bir ad olmağı dayandırmış, milyonlar üçün cazibə qütbünə, elitalar üçün isə kabusa çevrilmiş bir qadının - Marin Le Penin üzərinə.
Marin Le Penə verilən hökm - bu, sadəcə bir məhkəmə qərarı deyil. Bu, siyasi Avropanın hər tərəfində əks-səda doğuran bir zəngin çalınmasıdır. Bu, adi bir proses yox, səhər açılanda açıq-aydın bilinməyən bir atəş səsi kimidir: silahı kimin - qanununmu, yoxsa hakimiyyətinmi - atdığı bəlli deyil.
Fransada, bir zamanlar ifadə azadlığı uğrunda barrikadalar qurulan ölkədə, bu gün məhkəmə hökmləri susdurmaq vasitəsinə çevrilir. Siyasi rəqabət getdikcə daha çox kart oyunu təəssüratı yaradır: burada “kozır”lar arxadan dəyişdirilir, qalib isə oyun başlamamışdan əvvəl seçilir.
İndi isə - ölkə taleyini müəyyən edəcək növbəti seçki mərhələsi ərəfəsində - kimsə qərara gəlib ki, sualı tamamilə ortadan qaldırmaq daha yaxşıdır. Amma əgər Marin Le Pen cavabdırsa, hansı ki eşidilmək istənmir, bəlkə də onun istisna olunması sonda heç kimin susa bilməyəcəyi daha gur bir müzakirənin başlanğıcı olacaq?
31 mart 2025: Tarixi hökm
2025-ci il martın 31-də Parisin İslah Məhkəməsi Fransa siyasətinin ən nüfuzlu fiqurlarından biri - “Milli Birlik” partiyasının lideri Marin Le Pen barəsində hökm çıxardı. O, Avropa Parlamentinin vəsaitlərini təyinatdan kənar istifadəyə görə təqsirli bilinərək 4 il azadlıqdan məhrum edildi (onun 2 ili şərtidir), iri məbləğdə cərimələndi və - siyasi baxımdan ən vacibi - 5 il müddətinə seçki hüququndan məhrum edildi. Bu qərar, Le Pen-i 2027-ci il prezident seçkilərində, harada ki o, bütün sorğulara görə əsas favorit sayılırdı, faktiki olaraq yarışdan kənarlaşdırır.
Bununla da Fransa çox mürəkkəb bir dilemmanın mərkəzinə düşdü - bu hökm məhkəmə sisteminin legitimliyini, siyasi rəqabətin sərhədlərini və ümumiyyətlə demokratik quruluşun gələcəyini sual altına salır. Əsas sual budur: biz doğrudanmı ədalətin zəfərinə şahidlik edirik, yoxsa burada hakimiyyət tərəfindən siyasi hesablanma ilə hazırlanmış, güclü rəqibin yarışdan çıxarılmasına hesablanmış məkrli plan gerçəkləşir?
İttihamın məğzi: Le Pen nə ilə günahlandırılır?
Məhkəmə qərarına əsasən, 2004–2016-cı illər arasında “Milli Cəbhə”nin (sonradan “Milli Birlik” adını alıb) bir qrup deputatı Avropa Parlamentinin əməkdaşların əməkhaqqı üçün ayırdığı vəsaitləri partiyanın daxili fəaliyyəti üçün istifadə edib. Məhkəmə Le Penin şəxsən bu pullardan öz xeyrinə istifadə etdiyinə dair sübutların olmadığını vurğulasa da, onu “mərkəzləşdirilmiş qeyri-qanuni mexanizm” qurmaqda təqsirli bilib. Ümumi zərər təxminən 3 milyon avro dəyərində qiymətləndirilib.
Bu qərar müəyyən suallar doğurur. Bir tərəfdən, faktlar təsdiqlənib və vəsaitlərin təyinatdan kənar istifadəsi sübuta yetirilib. Digər tərəfdən isə, nə Le Pen, nə də onun ətrafı şəxsi maddi fayda əldə etməyib. Bu, adətən hüquqi praktikalarda yüngülləşdirici amil sayılır. Lakin bu hal belə, Le Penə seçki hüququndan məhrumiyyət kimi ən sərt siyasi cəzanın tətbiqinə mane olmadı.
Siyasi kontekst və seçki məntiqi
Baş verənləri yalnız hüquqi müstəvidə dəyərləndirmək mümkün deyil. 2027-ci il prezident seçkiləri ərəfəsində və mərkəzçi qüvvələrin reytinqlərinin ciddi şəkildə enməsi fonunda, hakimiyyət üçün əsas rəqibi qabaqcadan siyasi arenadan çıxarmaq fürsəti yarandı.
Ən son sorğulara əsasən, Le Pen ikinci turda Makronun istənilən namizədindən üstün idi. Üstəlik, onun partiyası - “Milli Birlik” - hazırda Milli Assambleyada ən böyük fraksiya olmaqla, miqrasiya böhranı, iqtisadi qeyri-sabitlik və elitalara olan inamsızlıq fonunda ictimai dəstəyə sahibdir.
Fransada və xaricdə bu hökmə verilən reaksiya da güclü siyasi ton daşıyırdı. Partiyanın yeni lideri Jordan Bardella bəyan etdi: “Bu gün təkcə Marin Le Pen deyil, Fransa demokratiyası da məhkum olundu.” Macarıstanın baş naziri Viktor Orban və İtaliyanın baş nazir müavini Matteo Salvini bunu “Brüsselin elan etdiyi siyasi müharibə” adlandırdılar. Kremlin nümayəndəsi Dmitri Peskov isə Qərbi seçkilərdə rəqabəti pozmaqda, amma başqalarından onu tələb etməkdə ittiham etdi.
Tarixi paralellər və daxili siyasi təcrübə
Tarix göstərir ki, müxtəlif ölkələrdə - Türkiyədən tutmuş Latın Amerikasınadək - siyasi liderlərə qarşı məhkəmə iddiaları onların seçkilərə qatılmasının qarşısını almaq üçün vasitəyə çevrilib. Fransa da bu praktikanın fövqündə dayanmayıb. XXI əsrdə Fransua Fiyon və Nikola Sarkozi-yə qarşı aparılmış məhkəmə prosesləri də bənzər diskussiyalara səbəb olmuşdu. Lakin Le Penə qarşı çıxarılan hökm təkcə keçmişin cəzalandırılması deyil - bu, gələcəyin siyasi xəritəsinə müdaxilədir, əsas müxalifət liderinin yarışdan kənarlaşdırılmasıdır.
Ədalət, yoxsa repressiya?
Baş verənlərə iki fərqli yanaşma mövcuddur. Birincisi - hüquqi: şəxsi maddi mənfəətin sübut olunmamasına baxmayaraq, Le Pen ictimai vəsaitlərin istifadəsində qaydaları pozub və qanun qarşısında hamının bərabər olduğunu göstərmək məqsədi ilə cəzalandırılıb. İkincisi - siyasi: ittihamın miqyası ilə cəza arasında balans pozulub, bu isə narahat edən rəqibin siyasi səhnədən uzaqlaşdırılması üçün istifadə olunan hüquqi örtüklü bir repressiyadır.
İkinci versiyanın tərəfdarları məhkəmənin seçici davranışını əsas arqument kimi göstərirlər. Çünki korrupsiya qalmaqalları təkcə sağçılarla məhdudlaşmayıb, hakimiyyətə yaxın fiqurlar da eyni ittihamlarla üzləşiblər - amma onların heç biri seçkilərdə iştirak hüququndan məhrum edilməyib. Ən əsası isə: hökmün çıxarılma vaxtı - seçkilərə cəmi iki il qalmış və Le Penin populyarlığının zirvəsində - bu qərarın əvvəlcədən planlaşdırılmış siyasi manevr olduğunu düşünməyə əsas verir.
Partiyadaxili nəticələr və mümkün varislər
Formal olaraq Marin Le Pen deputat statusunu saxlayır, lakin artıq partiya fraksiyasına rəhbərlik edə bilməyəcək. Onun mümkün varisi kimi gənc və xarizmatik siyasətçi Jordan Bardella-nın adı çəkilir. Lakin o, hələlik Le Penin illərlə qazandığı elektorat kapitalına sahib deyil. Bardella-nın namizədliyi sağçı elektoratın parçalanmasına səbəb ola bilər ki, bu da, əslində, Makron komandasının strateji hesablamalarına uyğun gəlir.
Hakim elita aydın şəkildə bu parçalanmadan faydalanmağa çalışır. Marin Le Penin konsolidasiyaedici fiqur kimi siyasi səhnədən çıxarılması yeni mərkəzçi və ya mülayim sağ qüvvələrin yüksəlişi üçün zəmin yaradır - bu qüvvələr etiraz elektoratının bir hissəsini öz tərəflərinə çəkə bilər.
Avropa konteksti və reputasiya riskləri
Bu məhkəmə işi Fransa daxili siyasətindən kənara çıxır. 2024-cü ildə keçirilmiş Avropa Parlamentinə ümumi seçkilər fonunda, ifrat sağların uğuru və avroskeptik əhval-ruhiyyənin artması şəraitində, Fransız məhkəməsinin hərəkətləri Avropa İttifaqında mərkəzləşmiş hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi cəhdi kimi qəbul olunur. Lakin bu cür addımlar institutlara inamı sarsıdır: seçicilər ən güclü namizədin seçkilərdə deyil, məhkəmədə kənarlaşdırıldığını gördükdə, bu, həm etiraz doğurur, həm də demokratik motivasiyanı zəiflədir.
Nəticə kimi sağ spektrdə radikallaşma, sistem əleyhinə əhval-ruhiyyənin artması və xüsusilə Şərqi və Cənubi Avropada avroskeptisizmin yeni dalğası mümkündür.
Proqnozlar və inkişaf ssenariləri
Məqalənin yazıldığı ana qədər Marin Le Penin müdafiə komandası apellyasiya şikayəti hazırlayırdı və onun siyasi yarışa qayıtmaq şansı hələ mövcuddur - lakin yalnız seçki hüququndan məhrumetmə hissəsinin ləğvi halında. Fransada məhkəmə sistemi mərhələlidir və həm hökmün tam ləğvi, həm də qismən dəyişdirilməsi mümkündür. Lakin siyasi effekt artıq əldə olunub: ictimai rəyə görə, Le Pen qurban obrazına çevrilib və tərəfdarları onu siyasi repressiyaların hədəfi kimi görərək hakimiyyəti qınamaq üçün mənəvi əsas qazanıblar.
Əgər apellyasiya rədd edilərsə, “Milli Birlik” çətin bir seçim qarşısında qalacaq: ya daha az xarizmatik namizədi irəli sürmək, ya da digər siyasi qüvvələrlə ittifaqa getmək - bu isə partiya daxilində parçalanmaya səbəb ola bilər.
Uzunmüddətli perspektivdə Le Pen işi Fransa məhkəmə sistemində siyasətin təsirinə dair şübhələri artıracaq və institusional demokratiyaya inam böhranını daha da dərinləşdirəcək bir presedentə çevrilə bilər.
Siyasətə dönüş: Marin Le Penin cavabı və yeni mərhələnin başlanğıcı
Hökm elan olunduqdan sonra Marin Le Pen bir neçə açıq bəyanatla çıxış edib və bu, geniş miqyaslı siyasi-hüquqi əks-hücumun başlandığını göstərir. TF1 telekanalına verdiyi müsahibədə o, məhkəmə qərarını “siyasi sifariş” adlandırıb və bunun onun 2027-ci il prezident seçkilərində iştirakına mane olmaq məqsədi daşıdığını vurğulayıb. Onun çıxışlarında hakimləri və siyasi rəhbərliyi hüququn aliliyini pozmaqda, habelə milyonlarla fransız seçicinin səsini əlindən almağa cəhd etməkdə ittiham edən mesajlar yer alır.
“Beni kənarlaşdırdılar, amma əslində milyonlarla fransızın səsini əlindən aldılar”, - deyə o bildirib. Bu vurğunun özü müxalifət hərəkatlarının legitimlik uğrunda mübarizəsində tez-tez istifadə olunan metodikadır. Le Pen öz şəxsi hökmünü bütövlükdə demokratik iştirakın susdurulması kimi simvolik bir akta çevirir və işə təkcə hüquqi deyil, həm də mənəvi-siyasi çəki qazandırır.
Əhəmiyyətli məqamlardan biri də odur ki, o, prezident Makrona müraciət edərək əfv istəməkdən imtina edib. Bu isə iki mühüm mesajı ehtiva edir: birincisi, Le Pen özünü günahkar saymır və tərəfli saydığı hakimiyyətdən mərhəmət diləmək niyyətində deyil; ikincisi, apellyasiya məhkəməsinə inamını nümayiş etdirir və bununla da sistem daxilində qanuni yolla mübarizə aparan siyasətçi obrazını gücləndirir.
Bardella məsələsi: varislik, yoxsa sadəcə əvəz?
“Milli Birlik” partiyasının 2022-ci ildən rəsmi lideri olan Jordan Bardella artıq 2027-ci il prezident seçkilərinə ehtiyat namizəd kimi nəzərdən keçirilir. O da verdiyi açıqlamada bildirib: “Bu hökm təkcə Marin Le Penə yox, Fransa demokratiyasına verildi”. Bu mövqe ilə o, sərt ritorikanı davam etdirir və özünü Le Penin siyasi layihəsinin davamçısı kimi təqdim edir. Onun gənc yaşı, TikTok və digər yeni mediada fəallığı, yenilənmiş siyasi imici onu daha geniş – xüsusən də gənc seçicilər arasında – auditoriyaya yaxınlaşdırmağa imkan verir.
Lakin Marin Le Pen açıq şəkildə bildirir ki, o, apellyasiyada qalib gələcəyinə ümid edir və “bu ehtiyat planı zəruri olmadıqca işə salmağa ehtiyac olmayacaq”. Bu isə onun siyasi liderlik iddiasından geri çəkilmədiyini və Bardella-nın yalnız müvəqqəti alternativ, əsl varis yox, sadəcə ehtiyat oyunçusu olduğunu göstərir.
Ədalət demokratiyaya təhdid kimi: fərqli düşərgələrdən tənqidlər
Bu hökmlə bağlı yalnız Le Pen tərəfdarlarının deyil, onun rəqiblərinin də səsləndirdiyi fikirlər diqqətəlayiqdir. Hətta centrist və liberal düşərgəyə aid siyasətçilər - baş nazir Fransua Bayru və ədliyyə naziri Jerald Darmanən - məhkəmələrin seçki prosesində arbitraja çevrilməsi ilə bağlı narahatlıqlarını ifadə ediblər.
Tanınmış publisist Frans-Olivye Jisber “Le Point” jurnalında haqlı olaraq yazır: “İstənilən pozuntuya görə cəza təbiidir. Amma namizədliyi qadağan etmək - bu artıq tamamilə başqa məsələdir”. “La Tribune Dimanche” qəzetinin baş redaktoru Brüno Jedə isə belə soruşur: “Məgər hansısa namizədin seçkilərdə iştirak hüququna malik olub-olmadığını məhz hakimlər müəyyən etməlidir?” Bu səslər sübut edir ki, formaca qanuni görünən hüquqi qərarlar, siyasi alətə çevriləcəyi təqdirdə, legitimliyini itirə bilər.
İnstitusional böhran: qanunla inam arasında
Marin Le Pen işi ətrafında baş verənlər hüquqi prosedurlarla cəmiyyətin ədalətə dair təsəvvürləri arasında sistemli uçurumun mövcudluğunu üzə çıxarır. Məhkəmə formal olaraq qanun çərçivəsində hərəkət etmiş ola bilər, lakin onun qərarının təsiri demokratik rəqabətin əsaslarını sarsıdır. Siyasi proses getdikcə hüquqi manipulyasiya arenasına çevrilir – burada seçimi xalq yox, hakimlər edirlər.
Avropanın ən qədim və institutlaşmış demokratiyalarından biri sayılan Fransada məhkəmə hələ kampaniya başlamamış əsas namizədi seçkidən kənarlaşdırır. Bu, təkcə daxili legitimliyi deyil, eyni zamanda digər ölkələr üçün təhlükəli presedent yaradır – belə üsulların qanuni sayılması riski ortaya çıxır.
Gələcək qeyri-müəyyənlik içində
Baş verənlərin fonunda Fransanın siyasi gələcəyi yüksək qeyri-müəyyənlik mərhələsinə qədəm qoyur. Qısamüddətli baxışla məhkəmə qərarı Marin Le Pen-i prezidentlik yarışından faktiki olaraq kənarlaşdırır, “Milli Birlik” üzərində təzyiqləri artırır və centrist qüvvələrə elektorat sahəsini yenidən formatlamaq üçün imkan yaradır. Lakin orta və uzunmüddətli perspektivdə bu qərar əks-təsir doğura bilər: etiraz əhval-ruhiyyəsinin güclənməsi, məhkəmə sisteminə inamın zəifləməsi və “demokratiyanın xəyanətə uğraması” narrativini istifadə edən daha radikal qüvvələrin populyarlığının artması mümkündür.
Əgər apellyasiya məhkəməsi Le Penə qarşı seçkiyə qatılmaq qadağasını ləğv etsə, o, siyasi kampaniyaya daha da möhkəmlənmiş statusla - sistemin qurbanı və müqavimət simvolu kimi qayıda bilər. Əgər hökm qüvvədə qalarsa, Fransa çox çətin və gərgin bir siyasi mövsümə qədəm qoyacaq. Bu mövsümdə mübarizə artıq proqramlar arasında yox, demokratiyanın özünün təməl prinsipləri uğrunda gedəcək.
Bu yalnız hökm deyil - bu, siqnaldır
Marin Le Penə qarşı çıxarılan məhkəmə hökmü konkret bir siyasətçiyə qarşı repressiv tədbirdən daha artıqdır - bu, Fransada və ümumən Avropada baş verən daha dərin siyasi proseslərin indikatorudur. Bu, siyasi rəqabət mexanizmlərinin böhranı, elitalara və institusiyalara inamsızlığın artması, seçici iradəsi ilə hakimiyyətin rəsmi strukturları arasında getdikcə dərinləşən uçurumun bariz göstəricisidir.
Bu yanaşma, hakimiyyət üçün qısamüddətli taktiki dividendlər gətirə bilər, lakin strateji baxımdan cəmiyyətdə parçalanmanı daha da dərinləşdirir və radikal dəyişikliklərin ehtimalını artırır. Fransa tarixində belə hallar olub - institusional baryerlər siyasi mobilizasiyanın güclü dalğası ilə cavablandırılıb. İndi də mümkündür ki, biz yeni, daha gərgin və dərin bir siyasi dövrün başlanğıcına şahidlik edirik.
Tarix təkrarlanmır - o, əks-səda verir
Tarix heç vaxt sözbəsöz təkrarlanmır - o, əks-səda ilə qayıdır. Bu əks-səda artıq Fransanın tozlu küçələrində dolaşır. Marin Le Penin taleyi sadəcə fərdi bir epizod deyil - bu, bir xəbərdarlıqdır. Sanki qədim bir kilsənin qülləsi daxili gərginlikdən çatlayır - səsi boğazda düyün yaradır, ürəyi dondurur. Fransa öz əksinə baxır - və özünü tanımır. Qəzəb səbəb deyil, simptomdur. Repressiya cavab deyil - o, zəifliyin etirafıdır.
Əgər milyonların səsi məhkəmə çəkici ilə susdurulursa, demokratiya qədim bir teatrı xatırladır: səhnədə aktyorlar hələ oynayır, amma zalda tamaşaçılar artıq gedirlər - kimisi ümidsizliklə, kimisi qəzəblə. Və haradasa, kölgələrin, küçələrin və epoxaların kəsişməsində, siyasi külək yenidən toplanır - o külək ki, fırtınaya çevrilməyi bacarır.
Çünki zamanın çağırışını əbədi boğmaq mümkün deyil. Vaxtın axınına qarşı sonsuz bənd qurmaq olmaz. Su həmişə yol tapır - və bəlkə də bu yol düşündüyümüzdən daha yaxındadır.