Bakı. Trend:
Azərbaycanda dini-mənəvi dəyərlərin qorunması, din xadimlərinin fəaliyyətinin dəstəklənməsi, dini təhsilin inkişafı və məscidlərin bərpası dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindəndir. 2020-2026-cı illərdə bu sahədə həyata keçirilən tədbirlər din xadimlərinə maddi dəstəyin genişləndirilməsini, dini təhsil imkanlarının artırılmasını, dini icmaların fəaliyyətinə maliyyə yardımını və tarixi-dini abidələrin qorunmasını əhatə edir.
Bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri İslam dininə aid tarixi irsin qorunması, məscidlərin təmir və bərpası, eləcə də dini sahədə peşəkar kadr potensialının formalaşdırılmasıdır. Xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə tarixi-dini abidələrin bərpası həm dini irsin qorunması, həm də həmin ərazilərin tarixi-mədəni simasının yenidən formalaşdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Din xadimlərinə maddi dəstək genişləndirilib
Azərbaycanda dini ibadət yerlərinə təyin edilmiş din xadimlərinin ümumi sayı 1479 nəfərdir. Mənəvi Dəyərlərin Təbliği Fondu tərəfindən müəyyən edilmiş meyarlar əsasında din xadimlərinə maddi dəstək göstərilir.
2020-ci ildə 984 din xadiminə maddi dəstək verilirdisə, hazırda bu göstərici 1204 nəfərə çatıb. Beləliklə, maddi dəstək alan din xadimlərinin sayı altı il ərzində 220 nəfər və ya təxminən 22,4 faiz artıb.
2025-ci ildə Vətən müharibəsində qazanılmış Zəfərin beşinci ildönümü münasibətilə 1197 din xadiminə əlavə birdəfəlik maddi yardımın verilməsi də bu istiqamətdə həyata keçirilən tədbirlər sırasındadır.
Din xadimlərinə dəstək dini ibadət yerlərində fəaliyyətin davamlılığının təmin edilməsi və onların dini-maarifləndirmə fəaliyyətinin həyata keçirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bu yanaşma dini sahədə çalışan şəxslərin sosial təminatına diqqət yetirilməsi ilə yanaşı, onların bilik və bacarıqlarının inkişaf etdirilməsini də gündəmə gətirir.
Dini qurumlara dövlət maliyyə dəstəyi artırılıb
Azərbaycanda dini konfessiyaların fəaliyyətinə maliyyə dəstəyi göstərilməsi dövlət-din münasibətlərinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Prezident İlham Əliyevin müvafiq sərəncamları əsasında dini qurumlara hər il dövlət büdcəsindən vəsait ayrılır.
Dini konfessiyalara 2020-ci ildə 3,25 milyon manat dövlət maliyyə dəstəyi göstərildiyi halda, 2026-cı ildə bu məqsədlə ayrılan vəsaitin ümumi məbləği 6,3 milyon manata çatıb. Beləliklə, müqayisə olunan dövrdə maliyyə dəstəyinin həcmi təxminən 93,8 faiz artıb.
Prezident İlham Əliyevin 7 yanvar 2026-cı il tarixli sərəncamına əsasən, dini qurumlara maliyyə yardımı göstərilməsi üçün Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinə 3,5 milyon manat ayrılıb. Bununla yanaşı, Rus Pravoslav Kilsəsinin Bakı və Azərbaycan Yeparxiyasına, yəhudi dini icmalarına, Katolik Kilsəsinin Apostol Prefekturasına, Alban-Udi xristian dini icmasına və digər qeyri-islam dini icmalarına dəstək məqsədilə də vəsait nəzərdə tutulub.
Bu sərəncam dini konfessiyaların fəaliyyətinə maliyyə dəstəyi ilə yanaşı, ölkədə dinlərarası həmrəyliyin və dini maarifləndirmə işinin inkişaf etdirilməsini də hədəfləyir.
Dini icmaların dövlət qeydiyyatına alınması ilə bağlı göstəricilər də bu sahədə institusional fəaliyyətin miqyasını əks etdirir. 2015-ci ildə dövlət qeydiyyatında 645 dini icma olduğu halda, hazırda onların sayı 994-ə çatıb. Bu icmalardan 956-sı İslam təmayüllüdür.
Dini icmaların qanunvericiliyə uyğun fəaliyyət göstərməsi, dini mərasimlərin həyata keçirilməsi və dini-mənəvi dəyərlərin qorunması dövlət-din münasibətlərinin hüquqi çərçivədə təşkilinin əsas elementlərindəndir.
Dini təhsil: peşəkar kadrların hazırlanmasına diqqət
Dini sahədə peşəkar kadr potensialının formalaşdırılması məqsədilə yaradılan Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu bu istiqamətdə mühüm rol oynayır. İnstitutda bakalavriat, magistratura və doktorantura səviyyələrində təhsil həyata keçirilir.
Təhsilin ödənişsiz olması və tələbələr üçün müxtəlif təqaüd imkanlarının yaradılması dini təhsilin əlçatanlığının artırılmasına xidmət edir.
Təqdim olunan məlumatlara əsasən, hazırda Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunda 318 tələbə və doktorant təhsil alır. İnstitut indiyədək 308 məzun verib ki, onların 278-i bakalavriat pilləsini bitirib. İnstitutda tələbələr üçün yeddi müxtəlif təqaüd proqramı mövcuddur.
Dini təhsilin orta ixtisas pilləsinin formalaşdırılması məqsədilə Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu yanında Bakı İlahiyyat Kolleci də yaradılıb. Hazırda kollecdə 65 tələbə təhsil alır, cari ildə isə 15 tələbə məzun olub.
Dini təhsil müəssisələrinin fəaliyyəti dini sahədə savadlı kadrların hazırlanması, dini biliklərin sistemli şəkildə öyrənilməsi və maarifləndirmə işinin peşəkar əsaslarla aparılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Bu sahədə həyata keçirilən tədbirlər din xadimlərinin bilik və bacarıqlarının artırılması, dini mənbələrin düzgün öyrənilməsi və cəmiyyətdə dini maarifləndirmənin gücləndirilməsi üçün institusional imkanlar yaradır.
“Hər məsciddə kitabxana” layihəsi dini maarifləndirməyə xidmət edir
Din xadimlərinin bilik və bacarıqlarının artırılması, məscidlərin ictimai həyatda maarifləndirici rolunun gücləndirilməsi məqsədilə “Hər məsciddə kitabxana” layihəsi həyata keçirilir.
2025-ci ildə layihə çərçivəsində 250 məscid kitabxana ilə təmin edilib. 2026-cı ildə layihənin daha 210 məscidi və 10 cəzaçəkmə müəssisəsində yerləşən ibadət otaqlarını əhatə etməsi planlaşdırılır.
Məscidlərdə kitabxanaların yaradılması dini maarifləndirmənin yalnız ibadətlə məhdudlaşmamasına, dini və elmi ədəbiyyata çıxış imkanlarının genişlənməsinə də şərait yaradır. Bu cür təşəbbüslər dini biliklərin öyrənilməsi, kitab mütaliəsinin təşviqi və maarifləndirmə fəaliyyətinin inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir.
Layihənin cəzaçəkmə müəssisələrindəki ibadət otaqlarını da əhatə etməsi dini maarifləndirmə imkanlarının müxtəlif sosial mühitlərdə genişləndirilməsinə yönəlib.
Azərbaycanda 2 389 məscid var
Azərbaycanda İslam dini irsinin qorunmasının mühüm istiqamətlərindən biri məscidlərin tikintisi, təmiri və bərpasıdır.
Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin məlumatına görə, ölkə ərazisində ümumilikdə 2389 məscid mövcuddur. Bu məscidlərdə eyni vaxtda 600 min nəfərə yaxın şəxs ibadət edə bilər. Ölkədə məscidlər dini həyatın mühüm mərkəzləri olmaqla yanaşı, tarixi və memarlıq irsinin də tərkib hissəsidir.
2020-2026-cı illərdə məscidlərin qorunması və bərpası istiqamətində müxtəlif layihələr həyata keçirilib. Bu işlər həm mövcud ibadət yerlərinin müasir tələblərə uyğunlaşdırılmasını, həm də tarixi abidələrin memarlıq xüsusiyyətlərinin qorunmasını əhatə edir.
2021-ci ildə Şamaxıdakı Pirsaat Baba ziyarətgah-məscid kompleksinin bərpa və yenidənqurma işlərindən sonra açılışı olub. 2019-cu ildə Şamaxıda baş vermiş zəlzələdən sonra kompleksdə bərpa işlərinə başlanılıb və yeni məscid binası inşa edilib.
2023-cü ildə Şuşada Yuxarı Gövhər Ağa məscidinin əsaslı bərpa və yenidənqurma işlərindən sonra açılışı olub. Bərpa prosesində məscidin tarixi memarlığının qorunmasına, işğal dövründə abidəyə edilmiş müdaxilələrin aradan qaldırılmasına və mədrəsə hissəsinin bərpasına diqqət yetirilib.
2024-cü ildə Bakının Əhmədli qəsəbəsində yerləşən, 1904-cü ildə inşa edilmiş təxminən 120 yaşlı məscid Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə əsaslı təmirdən sonra istifadəyə verilib. Burada ibadət yerləri, dəstəmaz otaqları və mərasim evi təmir olunub.
2025-ci ildə Şuşada tarixi Çöl Qala məscidi bərpadan sonra açılıb. Həmin il Bakının Əmircan qəsəbəsindəki İmam məscidində və Mərdəkan qəsəbəsindəki Pir Həsən ziyarətgahında təmir-bərpa işlərinin həyata keçirilməsi üçün Prezidentin ehtiyat fondundan müvafiq olaraq 600 min və 550 min manat vəsait ayrılıb.
2026-cı ildə isə Gəncə şəhərində yerləşən Cümə məscidində təmir-bərpa işlərinin layihə-smeta sənədlərinin hazırlanması və həyata keçirilməsi üçün ilkin olaraq 1,6 milyon manat ayrılması barədə sərəncam imzalanıb.
Bu nümunələr məscidlərin qorunması siyasətinin yalnız yeni ibadət yerlərinin yaradılmasını deyil, mövcud dini abidələrin gələcək nəsillərə çatdırılmasını da əhatə etdiyini göstərir.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə tarixi-dini irsin bərpası
Azərbaycanın dini-mədəni irsinin qorunması baxımından Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa işləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İşğal dövründə zədələnmiş və dağıdılmış tarixi abidələrin yenidən qurulması azad edilmiş ərazilərdə tarixi yaddaşın qorunması və dini həyatın bərpası ilə əlaqəlidir.
Şuşada Yuxarı Gövhər Ağa məscidinin bərpası bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələrdəndir. XIX əsrə aid olan məscid işğal dövründə ciddi zədələrə məruz qalıb. Bərpa işləri 2021-ci ilin sonlarından başlanıb və 2023-cü ildə başa çatdırılıb.
2023-cü ildən etibarən Şuşadakı Çöl Qala məscidində də bərpa işləri aparılıb. Məscidin tarixi memarlıq elementlərinin qorunması və zədələnmiş hissələrinin bərpası layihənin əsas istiqamətlərindən olub. 2025-ci ilin martında abidənin bərpadan sonra açılışı keçirilib.
Bu layihələr dini abidələrin sadəcə fiziki olaraq bərpası ilə məhdudlaşmır. Onlar Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsinin qorunması, dini abidələrin ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinin saxlanılması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından da əhəmiyyət daşıyır.
Dövlət qayğısının əsas istiqamətləri
2020-2026-cı illərdə Azərbaycanda dini sahəyə yönələn tədbirlər bir neçə əsas istiqamətdə cəmləşir: din xadimlərinə maddi dəstək, dini icmaların maliyyələşdirilməsi, dini təhsil müəssisələrinin inkişafı, maarifləndirmə layihələri və məscidlərin təmir-bərpası.
Bu istiqamətlərin hər biri dini həyatın müxtəlif tərəflərini əhatə edir. Din xadimlərinə dəstək onların fəaliyyətinin davamlılığına, dini təhsil peşəkar kadrların hazırlanmasına, kitabxana layihələri maarifləndirmənin genişləndirilməsinə, məscidlərin bərpası isə dini və memarlıq irsinin qorunmasına xidmət edir.
Dövlət tərəfindən ayrılan vəsaitlər, yaradılan təhsil imkanları və həyata keçirilən bərpa layihələri dini sahədə institusional fəaliyyətin genişləndirilməsinə yönəlib. Bu tədbirlərin davam etdirilməsi dini-mənəvi dəyərlərin qorunması, tarixi abidələrin gələcək nəsillərə çatdırılması və dini icmaların fəaliyyət imkanlarının artırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Qeyd edək ki, Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin məlumatına əsasən, hazırda Azərbaycanda 994 dini qurum dövlət qeydiyyatına alınıb. Onlardan 956-sı İslam təmayüllü, 38-i isə qeyri-islam təmayüllü dini qurumlardır. Ölkədə mövcud olan 2389 məscid isə İslam dini həyatının və tarixi-mədəni irsin qorunmasının miqyasını göstərən əsas göstəricilərdən biridir.
