"Azərbaycanın geosiyasəti"

"Azərbaycanın geosiyasəti"

Yunus Oğuz

"Azərbaycanın geosiyasəti"

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Əvvəli 7 iyul tarixli sayımızda

Qeyd olunan məkanda göründüyü kimi, Xəzər qazının Qara dənizin Gürcüstan limanlarına ötürülməsi, sonra isə sıxılmış qaz halında bu limanlardan tankerlərlə Avropaya ixrac olunması haqqında dövlətlərarası sazişin imzalanması təkcə Azərbaycanın deyil, bütöv Xəzər hövzəsi ölkələrinin qaz ixracı ilə bağlı risklərini və geoiqtisadi etibarlılığını azaltmışdır. Buna əlavə olaraq "Şahdəniz 2" layihəsinin reallaşdırması ilə yeni kəmərlər- TANAP və TAP vasitəsilə böyük Azərbaycan qazının Avropa bazarına çıxarılması perspektivi bu etibarlılığı daha da möhkəmləndirmişdir.

Azərbaycan hökuməti bununla kifayətlənməmiş, özünün kommunikasiya-nəqliyyat xətlərini inkişaf etdirməkdə davam etmişdir. Belə ki, bütün çətinliklərə baxmayaraq Azərbaycan özünün geosiyasi, geoiqtisadi nüfuzunu Cənubi Qafqaz regionunda artırmaqda davam edir. Yeni təbii qaynaqların kəşf edilməsi, onların istismara verilməsi, yeni layihələr, yeni nüfuz uğrunda özünün təsdiqi və regionun lideri kimi dövlətimizin müəyyən mənada diqtəsi ilə reallaşmağa doğru addımlar atılır. Müəllif yazır: "... 2013-cü ildə ölkədə yenu nəhəng Gəmiqayırma zavodu istifadəyə verilmiş, Xəzər donanması müasir gəmilər hesabına gücləndirilmiş, yaxın bir neçə ildə isə yükgötürmə gücü 20 milyon tona bərabər olan Beynəlxalq Dəniz Ticarəti Limanının tikintisinin başa çatdırılması nəzərdə tutulmuşdur. Paralel olaraq Heydər Əliyev Beynəlxalq Hava Limanında yenidənqurma işləri aparılmış, əlavə nəhəng terminallar istifadəyə verilmiş, regionlarda 5 yeni aeroport tikilmişdir. Ölkənin dəmiryolu infrastrukturunun müasirləşdirilməsi istiqamətində müvafiq tədbirlər həyata keçirilməyə başlanmış, 2015-ci ildə isə Şərqlə Qərbi birləşdirəcək Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun istifadəyə verilməsi nəzərdə tutulmuşdur". (Bax, s. 129)

Bəzən hörmətli professor Əli Həsənov mövzunun içinə o qədər daxil olur ki, özü də hiss etmədən yeni terminlərlə işləyir, yeni termin yaradır, Azərbaycan terminologiyasına, yəni siyasi terminologiya lüğətinə yeni töhfələr bəxş edir. Bu, bəzən kənardan adi bir hal kimi görünür, diqqəti çəkmir, amma ciddi araşdırma institutlarında çox vaxt belə terminlər, hətta bir termin doktorluq işi üçün kifayət edir. Yeni terminlər icad etmək, onu leksionda işlətmək dili zənginləşdirmək deməkdir. Təbiidir ki, dilin mövcudluğu, yaşam tərzi təkcə onun əski sözləri, yaxud aktiv sözləri işlətməkdən ibarət deyil. Dilin varlığı, inkişaf etdirilməsi leksiona həm də yeni sözlərin daxil edilməsidir. Bu həm də dilin yaşayıb inkişaf etdirilməsidir. Bu baxımdan Əli Həsənov dilimizin zənginləşdirilməsində öz xidmətini əsirgəmir. Məsələn, diqqətimi çəkən belə terminlərdən "geosiyasi etibarlılıq", "etibarlı məkan", "təhlükəsiz məkan" və s. Kitabı təhlil etdikcə zaman-zaman belə terminlərə rast gələcəyik.

Onlardan ən çox diqqətimi çəkən "geosiyasi etibarlılıq" terminidir. Bu termin bəzən işlədilir, diqqət çəkmədən hardasa ayrı-ayrılıqda mənaları verilir, ancaq iki sözün bir yerdə hansı ağır yükü daşıdığının fərqində olmurlar. Siyasətşünaslıq elmində yeni terminlər çox az icad edilir, icad edənlər də bizim alimlərimiz olmur, çünki dünya "trafaret", yəni "köçürmə", yaxud tərcümə yolu ilə alınmış terminlərdən istifadə edir. Elələri də var ki, hətta plagiatlıq da edirlər.

"Geosiyasi etibarlılıq" nə deməkdir? Bu terminlə yeni bir fəsil də açmaq olar, yəni kifayət qədər uzun-uzadı bir əsər yazıb doktorluq müdafiə etmək üçün təqdim etmək, layiqli bir uğura da imza atmaq olar.

"Geosiyasi etibarlılıq" deyəndə ilk növbədə yada konkret olaraq coğrafi məkanda fəaliyyətdə olan dövlətə inamdan, güvəndən anlanılır, bəhs edilir, bundan sonra bu barədə elmi iş yazmaq heç də çətin olmur. "Geosiyasi etibarlılıq" dedikdə region, dünya dövlətlərinin dövlətə etibarı, inamı, digər dövlətlər qarşısında götürdüyü öhdəliklərin yerinə yetirilməsi, stabillik, iqtisadi inkişafın dayanıqlığı nəzərdə tutulur. Görürsünüzmü, təkcə bir terminin açmasından nə qədər qalaq-qalaq kitab yazmaq olar. Belə şeylərin bəzən fərqinə də varmırıq.

"Fərqinə varmırıq" demişkən 25 il bundan əvvəl ilk dəfə öz dilimizdə sosiologiya elmindən bəhs edən "Sosial münaqişənin yaranması və həlli yolları" adlı bir əsər yazdım. Heç də böyük olmayan bu əsərdə sosiologiyaya aid olan düz on səkkiz termin icad etdim. Bu terminlər o zaman heç dünyada da mövcud deyildi. Zamanına görə səksən, doxsanıncı illərin əvvəllərində ümumiyyətlə sosial münaqişələrdən əsərlər yazılmırdı. Sonradan öyrəndim ki, bu balaca əsərdən istifadə edərək cild-cild kitablar yazılıb, doktorluq müdafiə edilib. Bu o zaman idi. İndi isə heç şübhə etmirəm ki, Əli Həsənovun bu qiymətli kitabını tədqiq edən alimlər, hətta onun yeni bir terminini götürüb yeni bir əsər yazacaq, dövlətinə, millətinə bununla da xidmət edəcəklər. Alimin və sözün qüdrəti bundadır. Alimin sözü bitdikdə savaş başlar. Kaş alimin sözü heç zaman bitməsin.

Müəllifə görə "geosiyasi etibarlılıq" özündə bir neçə amili ehtiva edir. O yazır: "Azərbaycanın qlobal və regional geosiyasi çəkisini (bax burada da yeni bir termin aşkar etdik- geosiyasi çəki-Y.O) ən başlıca amillərdən biri onun bir dövlət olaraq tam formalaşması, özünü təmin edən milli iqtisadiyyata, maddi, mənəvi və insan resurslarına, milli-vətəndaş birliyinə, əhali tərəfindən dəstəklənən milli inkişaf kursuna, güclü ordu və müdafiə potensialına və s. zəruri təsisatlara malik olması və bütün bunlara söykənərək müstəqil daxili və xarici siyasət yürütməsidir. Müstəqillik əldə edildikdən sonrakı dövrdə milli dövlətin iqtisadi, hüquqi və ideoloji əsaslarının, idarəçilik mexanizminin, daxili və xarici siyasət strategiyasının, təhlükəsizlik konsepsiyasının formalaşması və həyata keçirilməsi prosesi bir tərəfdən Ermənistanla hərbi qarşıdurma, digər tərəfdənsə istənilən daxili və xarici güclərlə kəskin mübarizə şəraitində baş tutmuşdur". (Bax, s. 130)

Nəzərə alaq ki, geosiyasi etibarlılıq dövlətin regionda əhəmiyyətli dərəcədə rolunu artırır. Bu barədə müəllif yazır ki, "...bölgədəki neft istehsalına, transmilli nəqliyyat- tranzit imkanlarına, xarici iqtisadi əlaqələrin intensivliyinə, enerji resurları ixracının şaxələndirilməsinə, Qərbin Xəzərə hərbi-geostrateji çıxışının təmin edilməsi və hövzənin strateji hədəflərinə nəzarət imkanını yaratmasına və digər geoməkan üstünlüklərinə görə isə, Azərbaycan Qazaxıstan və Gürcüstanla birlikdə ekspertlər tərəfindən bölgənin ən əhəmiyyətli dövləti hesab olunur.

Bir tərəfdən, Əli Həsənov geosiyasi etibarlılığı dövlətin stabil iqtisadi inkişafı, balanslı xarici siyasəti, effektiv idarəetmə, təbii qaynaqları regional əhəmiyyəti ilə bağlayırsa, digər tərəfdən bu siyasəti həyata keçirən insan resursları ilə əlaqələndirir. O yazır: "Azərbaycanın geosiyasi xarakteristikasının əsas göstəricilərindən biri də onun zəngin insan resurslarına malik olması, ölkədaxili sabit daxili ictimai-siyasi, milli etnik və dini vəziyyətin hökm sürməsi və dövlətin bu sahələr üzərindəki nəzarət imkanları ilə sıx bağlıdır. Azərbaycanın insan resursları kəmiyyət və keyfiyyət baxımından digər Cənubi Qafqaz ölkələri ilə müqayisədə üstün və perspektivli görünür. Azərbaycanın ümumi demoqrafik göstəriciləri (əhalinin artım sürəti, gənclərin ümumi əhali arasında miqdarı və s.) müsbət istiqamətdə inkişaf edir. Ölkə əhalisinin sayı hazırda 9 milyondan artıqdır və artım balansı getdikcə müsbətə doğru dəyişir. Respublika üzrə hər kvadrat kilometrə, təxminən 96 nəfər düşür". (Bax, s. 142)

Ardı var

"Fitch Ratings" Azərbaycanda ÜDM-in artımını proqnozlaşdırır
"Fitch Ratings" Azərbaycanda ÜDM-in artımını proqnozlaşdırır
"Amazon" ilin sonuna qədər İngiltərədə 10 min yeni iş yeri yaradacaq
"Amazon" ilin sonuna qədər İngiltərədə 10 min yeni iş yeri yaradacaq
Rusiya Azərbaycanın daha 30 müəssisəsindən pomidor idxalına icazə verəcək
Rusiya Azərbaycanın daha 30 müəssisəsindən pomidor idxalına icazə verəcək
Loading Bars
Xəbər lenti
Türkiyədə koronavirusdan sağalanların sayı 4,9 milyonu ötüb
“Beşiktaş” 16-cı dəfə Türkiyə Superliqasında çempion olub
HƏMAS iki saatlıq Təl-Əvivin atəşə tutulmasını dayandırdı
Gəncədə yaşayış binasında daş parçası asılı vəziyyətdə qalıb, əraziyə FHN cəlb edilib
Qəzza zolağından İsrail ərazisinə 2,8 mindən artıq raket atılıb
Abbas Baydenlə Yaxın Şərqdəki son hadisələri müzakirə edib
Bakıda minik avtomobili yanıb
Bütün xarici aviaşirkətlər İsrailə uçuşları dayandırıb
HƏMAS İsrailin bir neçə şəhərinə zərbələr endirib
İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının təcili iclası keçiriləcək - Türkiyə XİN
İsrail ordusu Qəzza zolağında çoxmərtəbəli binaya zərbə endirdiyini təsdiqləyib
"Nordwind" aviaşirkəti mayın 18-dən Sankt-Peterburqdan Bakıya birbaşa uçuşlara başlayır
İranla sərhəddə atışma: İki sərhədçimiz şəhid olub
Gürcüstanda koronavirusa daha 1 576 nəfər yoluxub
Ceyhun Bayramovun tacikistanlı həmkarı ilə telefon danışığı baş tutub
2021-2022-ci illərdə Azərbaycan dövlət büdcəsinin kəsiri azalacaq - "Fitch Ratings"
Azərbaycanda pandemiya dövründə sərnişinlər əsasən bu nəqliyyat vasitəsindən istifadə edib
"Fitch" Azərbaycana birbaşa xarici investisiyaların artımını proqnozlaşdırır
ABŞ-ın Azərbaycandakı səfiri və USAID-in direktoru Milli Məclisin deputatı Sevil Mikayılova ilə görüşüblər
Prezident İlham Əliyev: Azərbaycanda bütün xalqlar bir ailə kimi yaşayır
Azərbaycanda indiyədək COVID-19-a qarşı peyvənd olunanların SAYI açıqlanıb
Azərbaycanda 377 nəfər koronavirusa yoluxub, 14 nəfər vəfat edib
Azərbaycanda pandemiya dövründə qeyri-neft-qaz sektorunda məhsul istehsalı artıb
"Fitch Ratings" Azərbaycanda ÜDM-in artımını proqnozlaşdırır
Azərbaycanda tütün məmulatları istehsalı artıb
“Qarabağ” - “Neftçi” oyununun vaxtı müəyyənləşib
“Xarıbülbül” musiqi festivalı tarixi zəfərin nidası idi - Deputat
İranda daha 200 nəfər koronavirusdan ölüb
Göygöldə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etməyən sürücülər məsuliyyətə cəlb edilib (FOTO)
Azərbaycan aviasiya vasitələri təlim-məşq uçuşlarına başlayıb (FOTO)
Azərbaycanın müasir tarixinin şanlı səhifələri yazılır
Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Nic qəsəbəsində 1 saylı orta məktəbdə və Müqəddəs Yelisey adına Cotari kilsəsində olublar (FOTO) (YENİLƏNİB)
"Türk Hava Yolları" Gəncəyə uçuşları bərpa edib (FOTO)
Sabahdan ictimai nəqliyyatın fəaliyyəti bərpa edilir
Azad olunmuş ərazilərdə yeni hərbi hissələrin açılışı olub (FOTO/VİDEO)
Piyada əleyhinə mina risklərinə həsr olunmuş beynəlxalq konfrans təşkil edilib
“Xarıbülbül” beynəlxalq musiqi festivalı Fransa mətbuatında (FOTO)
Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Qəbələ Dəmir yolu Vağzalının və Ləki stansiyası-Qəbələ birxətli dəmir yolunun açılışında iştirak ediblər (FOTO) (YENİLƏNİB)
Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Qəbələnin Nic qəsəbəsindəki Müqəddəs Məryəm Ana Alban kilsəsində olublar (FOTO) (YENİLƏNİB)
Prezident İlham Əliyev, birinci xanım Mehriban Əliyeva Qəbələdə yeni körpü və avtomobil yolunun bərpadan sonra istifadəyə verilməsi tədbirində iştirak ediblər (FOTO) (YENİLƏNİB)
Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Qəbələ rayonuna səfərə gəliblər (FOTO/VİDEO)
“Xarıbülbül” musiqi festivalı: Şanlı Qələbəmizin musiqi paradı
Sabah 35 dərəcə isti olacaq
Adam oğurluğu səbəbindən axtarışda olan şəxslər saxlanıldı
Ermənistanda son sutkada 13 nəfər koronavirusdan ölüb
Gəncə sakinində “revolver” tipli tapança aşkarlanıb
İspaniyalı deputatların erməni təəssübkeşi qismində aksiya keçirmələri qəbuledilməzdir - Sevil Mikayılova
Balakəndə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etməyən sürücülər cərimələnib (FOTO)
Azərbaycan neftinin qiyməti bahalaşıb
Bakıda keçiriləcək "JARA 2022" festivalının tarixləri açıqlandı
Qarabağda sülhməramlılara qarşı təxribat xarakterli hərəkətlər olmayıb - Rusiya Müdafiə Nazirliyi
Saatlıda parklanma qaydalarını pozan sürücülər məsuliyyətə cəlb olunub
“Xarıbülbül” festivalı Qarabağın tarixi simasının bərpasını təcəssüm etdirir – Deputat
Qazax sakinində narkotik aşkarlanıb
AVRO-2020: Biletlər bu gündən satışdadır
Salyanda transformator yanıb
Çernoqoriya turistlərə sərhədlərini açır
Cənubi Koreya Azərbaycanda yeni layihələr icra edəcək
Zidan mövsümün sonunda "Real"dan ayrılacaq
Millət vəkili Arzu Nağıyev Tovuz və Gədəbəydə şəhid, qazi ailələri və seçicilərlə görüşüb (FOTO)
Sakit okeanda zəlzələ baş verib
Çində yeddi nəfər qasırğanın qurbanı olub
Çinin kosmik aparatı uğurla Marsın səthinə enib
Qəzzada evin vurulması nəticəsində 8 fələstinli həlak olub
İraqda ağır yol qəzası, sərnişinlər avtobusda yanıb
Meksikada narkotacirlərin hücumu nəticəsiəndə iki əsgər ölüb
Rusiya bu ölkələrlə hava əlaqələrini bərpa edir
İnigltərə çempionatı: "Mançester Siti" "Nyukasl"a qalib gəldi
"WhatsApp" yeni qaydalarını qəbul etməyən istifadəçilərə məhdudiyyətlər tətbiq edir
Abşeronda restoranda yanğın baş verib
İraqın şimalında türk əsgəri şəhid olub
Azərbaycan Premyer Liqasında növbəti turun oyun cədvəli açıqlanıb
Qəzza və İordanın Qərb sahilində gün ərzində 26 fələstinli ölüb, 600 nəfərdən çox yaralanıb
Dünyada ötən sutka koronavirusa 717 mindən çox yoluxma qeydə alınıb - ÜST
Suriyadan İsrailə üç raket buraxılıb
"Amazon" ilin sonuna qədər İngiltərədə 10 min yeni iş yeri yaradacaq
Ukraynanın Səhiyyə naziri istefa etdi
"Facebook" və "İnstagram"ın işində qüsurlar yaranıb
DİN itkin düşən qadınla bağlı əhaliyə müraciət edib (FOTO)
Balakəndə evdə yanğın olub
Ukrayna iqtisadiyyat və infrastruktur nazirləri istefa ediblər
Sahibə Qafarovanın Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Sədri ilə telefon danışığı olub
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva rəsmi "İnstagram" hesabında Qarabağdan növbəti görüntülər paylaşıb (FOTO/VİDEO)
Füzulidə ev yanıb
Azərbaycanda ötən ay bahalaşan və ucuzlaşan məhsullar bunlar olub
Bakıda restoranda qaz balonu partlayıb, 4 nəfər xəsarət alıb
"Xarıbülbül” festivalı ilə dünyaya bir sıra mesajlar vermiş olduq - Tural Gəncəliyev
Azərbaycan vasitəsilə 10 milyon tondan artıq yük daşınıb
Ceyhun Bayramov ilə Avropa Xarici Fəaliyyət Xidmətinin Baş katibi arasında telefon danışığı olub
Azərbaycanda COVID-19-a qarşı peyvənd olunanların SAYI açıqlanıb​​​
Azərbaycanda 1 262 nəfər COVID-19-dan sağalıb, 326 nəfər yoluxub
Saatlıda gecə saatlarında fəaliyyət göstərən çayxana aşkarlanıb
İndoneziya sahillərində 6,8 bal gücündə zəlzələ olub
Ceyhun Bayramovla Filip Riker arasında telefon danışığı olub
Aprel ayında 11 uşaq övladlığa verilib
Əfqanıstanın dövlət başçısı Prezident İlham Əliyevə telefonla zəng edib
AVRO-2020: Bakıdakı oyunların biletləri satışa çıxarılır
Yasamalda gəncin intihar etməsi faktı ilə bağlı araşdırma aparılır
Sərxoş sürücülər 2 nəfərin ölümünə səbəb olub
Zabrat şossesində yolun bir zolağı hərəkət üçün məhdudlaşdırılıb
Bütün xəbərlər