"Azərbaycanın geosiyasəti"

"Azərbaycanın geosiyasəti"

Yunus Oğuz

"Azərbaycanın geosiyasəti"

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Tacikistan. SSRİ dağıldıqdan sonra vətəndaş müharibəsi girdabında boğulan, ən çox daxili qarşıdurmalarla üzləşən respublikalardan birinci sırada olanı Tacikistandır. Elə bu ilin (2015) sentyabr ayında müdafiə nazirinin müavininin çevrilişə cəhdi də buna bariz nümunədir. Bəzən analitiklərə elə gəlir ki, bu dövlətdə çevriliş cəhdləri və vətəndaş müharibələri bitib-tükənməyəcək. Burada ona qonşu (Əfqanıstan, Pakistan, Çin) və qonşu olmayan dövlətlərin (İran, Rusiya, ABŞ və Qərb dövlətləri) maraqları kəsişir. Burda islamafobdan tutmuş dünyəvi dövlət adı altında ruslaşmağa qədər mövqelər mövcuddur. Qeyd edək ki, Belarusda olduğu kimi, Tacikistan da Rusiyanın geostrateji maraqları baxımından vacib mövqeyə malikdir və bu dövlət yeganə postsovet məkanıdır ki, burada böyük dövlətlərin maraqları baxımından Rusiyanın mövqelərinə heç bir ciddi təhlükə yoxdur. Təsadüfi deyil ki, işsizlik içində boğulan taciklər və başqa etnik azlıqlar iş dalınca dil və din yaxınlığı seçilən İrana deyil, hətta qonşusu olan Çinə də deyil, Rusiyaya üz tuturlar. Buna görə də, Tacikistan radikal islamçılıqla, narkotik tranzitlə və s. üzləşdiyi problemləri həll etməkdə bir qayda olaraq Rusiyaya güvənir və ona arxalanır.

Bununla yanaşı, Tacikistanın Orta Asiyada, həm də Mərkəzi Asiyada İran dilli olması Rusiyanın xarici siyasətində nəzərdən qaçırılmır və daima diqqət mərkəzində saxlanılır.

Hörmətli professorun fikrinə görə, Tacikistan birmənalı olaraq Rusiyaya meylli siyasət yürüdür, onu dəyişmək haqqında düşünmür. Bunun səbəbləri haqqında o yazır:

• radikal islam və narkotik tranzit təhlükəsinə qarşı mübarizədə Tacikistan yalnız Rusiya dəstəyinə ümid edir;
• vətəndaş müharibəsindən sonrakı dövrdə də Tacikistanda yeni münaqişə təhlükəsi daim realdır. Ölkə daxilində və xaricində hakimiyyəti devirmək və dini dövlət qurmaq uğrunda mübarizə aparan çoxsaylı dairələrin olduğunu nəzərə alsaq, rəsmi Tacikistan Rusiyanın dəstəyi olmadan təkbaşına buna qarşı davam gətirə bilmir;
• Rusiyada mövcud olan çoxsaylı tacik diasporu ölkənin xarici siyasətinə kifayət qədər təsir göstərmək iqtidarındadır və s. (Bax. s. 458)

Hazırda iki ölkə (Azərbaycan, Tacikistan) arasında əlaqələr MDB, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, İslam Konfransı Təşkilatı və s. beynəlxalq və regional təşkilatlar çərçivəsində davam etdirilir. Onu da qeyd edək ki, Tacikistan Ermənistanla geniş ikitərəfli əlaqələrə malikdir. Göründüyü kimi, Ermənistanın Cənubi Qafqazda oynadığı "forpost" rolunu, Tacikistan da Orta Asiyada oynayır.

***

Kitabın II bölümünün III fəslində, yəni Orta Asiya və Xəzər hövzəsinin regional geosiyasi xarakteristikasını şərh etdikdən sonra, müəllif bu bölümün IV fəsilində Qara dəniz hövzəsinin reginal geosiyasi xarakteristikasına keçid edir. Bu da təbiidir ki, Xəzər-Qara hövzəsinin Avropa hissəsinin geosiyasi, geoiqtisadi və hərbi-geostrateji xarakteristikası verilmədən mövzu yarımçıq qalar və oxucuda bu məkan haqqında tam təsəvvür yaranmaz.

Hörmətli professor bu barədə qeyd edir ki, Avrasiyanın digər "Strateji planetar məkan" kodu daşıyan və mühüm geosiyasi əhəmiyyətə malik hissəsi Qərb və Şərq əlaqələrində körpü rolunu oynayan Qara dəniz hövzəsi və birlikdə Cənubi Qafqazdır. Bölgənin Xəzər dəniz hövzəsi və Orta Asiya tərəfi Avropa və Asiya nəqliyyat-kommunikasiya dəhlizinin Asiya hissəsini, Qara dəniz hövzəsi və Cənubi Qafqaz tərəfi isə bir çox həmsərhəd bölgə ölkələrinin əraziləri ilə birgə (Türkiyə, Rumıniya, Bolqaristan, Ukrayna-Qara dəniz və quru məkanları vasitəsilə; İran quru və Fars körfəzi boyunca; Cənubi Qafqaz respublikaları- Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan aralıq keçidləri, quru və dəniz kommunikasiyaları vasitəsilə) onun Avropa hissəsini təşkil edir.

Qeyd edək ki, Avropa qitəsinin ən böyük dövləti Rusiyadır və hövzədə fəaliyyət göstərən dövlətlər (Polşa, Rumıniya, Bolqarıstan. Türkiyə, Gürcüstan, Moldova və Ukrayna qismən), Rusiyadan savayı Şərqi Avropa dövlətləri çərçivəsində bütün parametrlər üzrə Qərbin iqtisadi, siyasi və hərbi təhlükəsizlik sisteminə inteqrasiya olunmuş hesab edilir.

Göründüyü kimi, Xəzər-Qara dəniz hövzəsi ABŞ, Avropanın və Rusiyanın geosiyasi, geoiqtisadi, hərbi-geostrateji maraqlarının əks olunduğu, kəsişdiyi, yaxud da birləşdiyi, həyati əhəmiyyət daşıyan bir regiondur. ABŞ politoloqu Z. Bjezinskinin ifadə etdiyi kimi Orta Asiya və Xəzər-Qara dəniz hövzəsi və Cənubi Qafqaz Kontinental Avrasiya bölgəsinin ən önəmli məkanı hesab olunur və "dünya siyasətinin həll edildiyi böyük şahmat löhvəsini" xatırladır.

Bu "şahmat löhvəsi"nin üstündə Xəzər-Qara dəniz hövzəsinin əsas regional geosiyasi oyunçuları, Rusiyadan sonra Ukrayna hesab edilir. Ukrayna "regional lider" statusuna iddialıdır və bunu rəsmi Moskva da gözəl anlayır, çünki, hələ prezident V. Yussenkodan öncə, ondan əvvəlki prezident L.Kuçma Ukraynanın gələcək strateji kursunun, ilk növbədə, regionda Avropa İttifaqına, Təhlükəsizlik sahəsində isə NATO sisteminə inteqrasidən ibarət olduğunu bəyan etmişdir. Lakin Ukrayna "regional lider" rolunu oynamasında bir sıra əngəllər mövcuddur və bu əngəllərdən ən əsası onun Rusiyadan enerji asılılığıdır. Sabiq prezident Yanukoviç istisna olmaqla, demək olar ki, Ukraynanın keçmiş prezidentləri və indiki dövlət başçısı Qərbə inteqrasiyanı geosiyasi fəaliyyətlərində prioritet etmişlər. Bu baxımdan Yanukoviçin yürütdüyü siyasət iflasa uğramış və hadisələr "maydan hərəkatı" ilə nəticələnəndə Rusiya anlamışdı ki, Ukrayna geosiyasi məkanda onun təsiri altında çıxarsa rəsmi Moskva yaxın vaxtlarda fövqəldövlət statusunu itirəcək və çox keçmədən bölgədə Moskva və Kiyevin regional statusu bərabərləşəcək. Bu barədə, Əli Həsənov ABŞ politoloqu Z. Bjezinkiyə istinadən yazır: "Hazırda həm ABŞ və AB, həm də Rusiya politoloqları ayrı-ayrılıqda Ukrayna ilə məhz onların ölkəsinin maraqlarının üst-üstə düşdüyünü iddia edir və onunla "geosiyasi, geoiqtisadi və hərbi-geostrateji blokda" olmağın zəruriyyətini əsaslandırmağa çalışırlar. Məsələn, ABŞ politoloqu Z. Bjezinkinin "Avrasiya Doktrinası"na görə, Rusiyanın fövqəldövlət statusunu itirərək, adi bir dövlətə çevrilməsi prosesinin əsasında Ukrayna dayanır. Onun fikrinə görə, Rusiyanın hazırda fövqəldövlət statusunu bərpa etməsinə mane olmağın ən optimal yolu Ukraynanın Moskvadan asılılığını aradan qaldırmaq və Kiyevin timsalında Rusiyaya alternativ geosiyasi mərkəz formalaşdırmaqdır. Z. Bjezinki öz doktrinasında Ukraynanın ABŞ üçün geosiyasi əhəmiyyətini belə şərh edir: "Müstəqil Ukraynanın yaranması XX əsrin üç vacib geosiyasi hadisələrdən biridir. Çünki müstəqil Ukrayna Rusiya imperiyasının sonu deməkdir". (Bax. s. 465-466)

Göründüyü kimi, ABŞ və Avropa dövlətlərinin qitədə ərazisinə görə ikinci, əhali sayına görə beşinci yeri tutan Ukraynanı Rusiya qarşı geosiyasi məkanda alternativ güc mərkəz kimi qoymaqla Rusiyanı çökdürmək, iflasa uğratmaq, onu geostrateji, geoiqtisadi iddialarından əl çəkdirmək, geri oturtmaq planları var gücü ilə işə düşüb. Qərb dövlətlərinin ABŞ politoloqunun fikirlərinin həyatda təsdiqini tapması uğrunda ölüm-dirim mübarizəsi gedir. ABŞ və Avropa Ukraynada onun Qərbə inteqrasiyası üçün heç nə əsirgəmirlər və hər vasitədən istifadə edirlər. Bunun üçün Qərb Ukraynaya nəinki maliyyə yardımı göstərib onu faktiki olaraq defoltdan xilas edir, hətta əsgəri və hərbi texniki yardımlarını da əsirgəmir. Üstəgəl daxili gərginliyin Rusiyaya qarşı yönəldilməsi, ticari əlaqələrinin faizinin kəskin azalması Ukrayna-Rusiya münaqişəsi fonunda müşaiyət olunur.

Ardı var

Dünya Bankı Azərbaycanda yol layihəsi üçün kredit ayırmağı planlaşdırır
Dünya Bankı Azərbaycanda yol layihəsi üçün kredit ayırmağı planlaşdırır
“AccessBank”da yeni təyinat olub
“AccessBank”da yeni təyinat olub
Mayın 7-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri
Mayın 7-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri
Loading Bars
Xəbər lenti
Meksikada metro körpüsünün çökməsi nəticəsində ölənlərin sayı 26-ya çatıb
Tripolidə silahlılar Prezident Şurasının qərargahının yerləşdiyi otelə hücum ediblər
İsraildə aktiv koronavirus xəstələrinin sayı 1 051 nəfərə düşüb
Türkiyədə son sutkada koronavirusdan 35 529 nəfər sağalıb
İspaniyada helikopter dənizə düşüb
Dünyada ötən sutka koronavirusa 839 mindən çox yoluxma qeydə alınıb - ÜST
ÜST "Sinopharm" peyvəndini təcili istifadə üçün tövsiyə edib
Hamımız müsbət emosiyalar keçirdik - qrup hərəkətləri komandamız
Azərbaycan və ATƏT-in 10 ölkəsi nasistlərin qəhrəmanlaşdırılmasına qarşı çıxıb - bəyanat
Əziz Şuşa, sən azadsan! - Bu 8 May Şuşadayıq
Gürcüstanda koronavirusa daha 1 547 nəfər yoluxub
Prezidentin göstərdiyi nümunəni davam etdirməliyik, beynəlxalq media vasitəsilə həqiqətləri dünyaya çatdırmalıyıq
Bakıda keçirilən Dünya Kubokunda hərəkətlərim əvvəlki iki yarışdan daha çətindir - Azərbaycan gimnastı Arzu Cəlilova
Azərbaycan səfirliyi Latviya parlamentinin 1915-ci il hadisələri ilə bağlı qərarını pisləyib
Qadın güləşçimiz Elis Manolova "Tokio-2020" Yay Olimpiya Oyunlarına lisenziya qazanıb
Ceyhun Bayramov Asiya İnkişaf Bankının ölkə üzrə direktoru ilə görüşüb (FOTO)
Prokurorluğun xəzinə hesabına köçürüləcək vəsaitlər artırılıb
Qrup hərəkətləri komandamız dünya kuboku yarışlarının finalına yüksəlib
"Elektron prokurorluq” informasiya sistemi yaradılacaq - FƏRMAN
Şəhid ailələrinin üzvləri ali məktəblərə qəbul imtahanında iştirak üçün vəsait ödəməyəcək
Prezident İlham Əliyev hərb və informasiya savaşını eyni anda apardı - Qələbəni şərtləndirən iki mühüm taktika
Mingəçevir Dövlət Universiteti ilə Ankara Hacı Bayram Veli Universiteti arasında əməkdaşlıq inkişaf edir (FOTO)
Aİİ-də “Orucluğun tarixi və Ramazanın fəzilətləri” mövzusunda vebinar keçirilib (FOTO)
Prezident İlham Əliyevin BBC-yə müsahibəsinə 3 milyondan çox baxış beynəlxalq diqqətin əyani təzahürüdür - Deputat
Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin tabeliyindəki qurumların strukturu təkmilləşdirilib
Əyani tədris qismən bərpa olunur
8 May Beynəlxalq Qızıl Xaç və Qızıl Aypara Hərəkat Günü “Əsas Məsələ”də müzakirə olunub (VİDEO)
Bakıda keçirilən bədii gimnastika üzrə Dünya Kubokunun top hərəkətləri üzrə finalçıları müəyyənləşdi
Azərbaycanlı gimnastları və məşqçiləri yaxşı tanıyıram - İtaliya gimnastı
Şirvan Apellyasiya Məhkəməsinin hakimlərinə töhmət verilib
3 hakimin səlahiyyətlərinə xitam verilib
İncəsənət xadimlərinə Azərbaycan Prezidentinin mükafatları verilib - SİYAHI
Mədəniyyət xadimlərinə Prezidentin fərdi təqaüdü verildi
“Dərs vaxtı”nda cədvələ uyğun mövzular təqdim edilib
Azərbaycan gimnastlarının Dünya Kubokunun birinci günündə NƏTİCƏLƏRİ (FOTO)
Prezident İlham Əliyevin BBC-yə müsahibəsi hələ də gündəm olaraq qalır - Sevil Mikayılova
Dünya Kubokunun Təşkilat komitəsi öz işini qüsursuz yerinə yetirir - Macarıstan gimnastı
Bakıda Milli Qəhrəmanın adını daşıyan park yenidən qurulub (FOTO)
Şuşanın mədəniyyət paytaxtı statusunun rəsmiləşməsi şəhərin hərtərəfli inkişafını təmin edəcək - Könül Nurullayeva
Bədii gimnastika üzrə Dünya Kubokunun birinci günündə maraqlı anlar (FOTO)
Məlumatlandırıcı vebinarda KOB-ların və startapların sualları cavablandırılıb
“Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər”in müzakirəsinə həsr olunmuş növbəti iclas keçirilib
Mingəçevir Dövlət Universitetinin rektoru şəhid ailəsini ziyarət edib (FOTO)
Mayın 8-nə USD/AZN rəsmi məzənnəsi
Bakı küçələrinin birinə Polad Həşimovun adı verilib
Qeyri-sabit hava şəraiti ilə bağlı sahibkarlara xəbərdarlıq edilib
Daha bir hərbi qulluqçumuzun şəhid olması müəyyən edildi
Hindistanın Bakıdakı Səfirliyi Sanskrit dilini öyrənmək üçün ‘Little Guru’ adlı yeni tətbiqi təqdim etdi (FOTO)
QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin Müşahidə Şurası mühüm qərarlar qəbul edib (FOTO)
Bakıda qanunsuz aksiya keçirməyə cəhd edilənlərdən saxlanılan yoxdur - DİN
Estoniyada NATO-nun genişmiqyaslı təlimləri keçiriləcək
Gələcəkdə beynəlxalq səfərlərin bərpası üsulunu tapa biləcəyik - Aİ nümayəndəsi
Azərbaycanda COVID-19-a qarşı peyvənd olunanların SAYI açıqlanıb
Azərbaycanda 1854 nəfər COVID-19-dan sağalıb, 722 nəfər yoluxub, 15 nəfər vəfat edib
Prezident İlham Əliyevin BBC-yə müsahibəsi 3 milyon baxışı keçib (VİDEO)
Vətən müharibəsi qəhrəmanları üçün imtiyazlarla bağlı qanun layihələri plenar iclasa tövsiyə olundu
"Qatar Airways" Dohadan Bakıya uçuşları bərpa edir
Astarada qadını evində qətlə yetirən şəxsin işi məhkəməyə göndərildi
Dünya Bankı Azərbaycanda yol layihəsi üçün kredit ayırmağı planlaşdırır
Heydər Əliyev Fondunun təşkilatçılığı ilə Şuşada "Xarıbülbül" musiqi festivalı keçiriləcək
Milli Gimnastika Arenasında indiyə qədər gördüyüm ən gözəl şərait yaradılıb - Özbəkistan gimnastı
Satınalan təşkilatların nümayəndələri ilə növbəti onlayn görüş keçirilib
AHİK-də ümummilli lider Heydər Əliyevin anadan olmasının 98 illiyi ilə əlaqədar tədbir keçirilib (FOTO)
Kreditini Yelo Bank-a gətir, daha az ödə
Qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyətində iştirak edən şəxslər həbs olunub - DTX (VİDEO)
“Yüksəliş” müsabiqəsi yarımfinal mərhələsinə hazırlaşır
Əhmədiyyə Cəbrayılovun 100 illiyinə həsr olunmuş sərgi keçirilib (FOTO)
Xalq şairi Musa Yaqub vəfat edib
Həbsdə olan polkovnik azadlığa buraxıldı
Bakı Slavyan Universitetində onlayn formada "İki əsrin lideri" adlı tədbir keçirilib (FOTO)
Bakıda bədii gimnastika üzrə Dünya Kubokunun açılış mərasimi keçirilib (FOTO)
"British Airways" bu il 1 milyard avro itirib
Ermənistanda keçmiş hərbçi casusluqda ittiham olunur
Abşeronda ruhanilər və ağsaqqallarla görüş keçirilib
Bakıda kimsəsiz uşaqlar tibbi müayinədən keçirilib (FOTO)
Azərbaycan XİN Fransa və Kanadaya cavab verib
Ağsuda həmkəndlisini güllələyən şəxsin işi məhkəməyə göndərilib
Şuşanın mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi böyük əhəmiyyət daşıyır - Deputat
Azərbaycanda idmanın inkişafı istiqamətində aparılan uğurlu dövlət siyasəti öz səmərəli bəhrəsini verir - İsmayıl İsmayılov
Azərbaycan sülhməramlılarının Əfqanıstandan çıxarılması planlaşdırılır - Müdafiə Nazirliyi
Koronavirusa qarşı təkrar peyvəndin vurulması ilə bağlı alimdən AÇIQLAMA
Dünya Kubokunda bütün gimnastlara məşq üçün lazımi qədər vaxt verilib - Yunanıstan gimnastı
Buraxılış imtahanları ilə bağlı apelyasiya komissiyasına müraciət qaydaları açıqlanıb
İranda koronavirusdan ölənlərin sayı 74 mini keçib
Payızlıq əkinlər üçün gübrələrin səyyar satışından 8000-ə yaxın fermer yararlanıb (FOTO)
Qarabağda əkinə başlanılması kənd təsərrüfatı məhsullarının ucuzlaşmasına səbəb olacaq
Müəllimlərin işə qəbulu ilə bağlı apellyasiya müsahibələri keçirilir
Suraxanıda qəsəbədaxili küçələr təmir edilir (FOTO)
Sabah Bakıda 20, rayonlarda 27 dərəcəyədək isti olacaq
Bakıda yarışlarda iştirak etmək həyəcanlı və xoşdur - Polşa gimnastı
Şuşada DOST Mərkəzinin filialı açılacaq - RƏSMİ
Arif Quliyev "Qurd qapısı" qəbiristanlığında dəfn edilib (ƏLAVƏ OLUNUB-2)
Xəzər dənizində zəlzələ olub
Odlar Yurdu Universitetinə ağır itki üz verib
ETSN "Azərsu”nu dənizi çirkləndirdiyi üçün məhkəməyə verib
BTQ Gürcüstan və Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafına töhfə verir - Baş direktor (FOTO)
Azərbaycanda koronavirusdan sağalma və ölüm faizi açıqlanıb
“Kimya və Kimya mühəndisliyində dayanıqlı inkişaf” konfransının qalibləri mükafatlandırılıb (FOTO)
Pilot Rəşad Atakişiyevə şəhid statusu verilib
Universitetdə struktur dəyişikliyi edilib
Bütün xəbərlər