Bakı.Trend:
Fransa uzun illərdir özünü insan hüquqlarının, qanunun aliliyinin və məhkəmə müstəqilliyinin əsas müdafiəçilərindən biri kimi təqdim edir. Rəsmi Paris beynəlxalq platformalarda tez-tez demokratik dəyərlərin qorunmasının vacibliyindən danışır, müxtəlif ölkələrdə hüquq və azadlıqların vəziyyətinə dair qiymətləndirmələr verir. Lakin son illərdə Fransanın nəzarəti altında olan ərazilərdə baş verən hadisələr bu ölkənin öz daxilində hüququn və məhkəmə institutlarının həqiqətən nə dərəcədə müstəqil fəaliyyət göstərdiyi ilə bağlı ciddi suallar doğurmağa başlayıb.
Bu baxımdan Kanaki-Yeni Kaledoniyada müstəqillik tərəfdarı hərəkatın liderlərindən biri hesab edilən Kristian Teinin işi xüsusi diqqət çəkir. 576 gün davam edən istintaqın yekununda onun əleyhinə irəli sürülmüş ittihamların heç biri sübuta yetirilməyib. Bununla belə, həmin müddət ərzində o, ailəsindən minlərlə kilometr uzaqda saxlanılıb, həbsdə qalıb və geniş siyasi ittiham kampaniyasının mərkəzində yer alıb.
Məhz bu faktlar Fransanın məhkəmə və istintaq sisteminin siyasi məqsədlər üçün istifadə olunub-olunmadığı barədə müzakirələri yenidən gündəmə gətirib.
Hadisələrin mahiyyəti nədən ibarətdir?
2024-cü ildə Kanaki-Yeni Kaledoniyada Fransanın seçki qanunvericiliyinə dəyişiklik etməsi planları bölgədə ciddi etirazlara səbəb olmuşdu. Yerli kanak əhalisi hesab edirdi ki, Parisin təşəbbüsü bölgənin siyasi gələcəyinə təsir göstərmək və müstəqillik tərəfdarlarının mövqelərini zəiflətmək məqsədi daşıyır.
Etirazların daha da kəskinləşməsi fonunda baş verən iğtişaşlar Fransa hakimiyyətinin sərt reaksiyası ilə müşayiət olundu. Həmin dövrdə Sahə Fəaliyyətlərinin Əlaqələndirilməsi Qrupunun rəhbərlərindən biri olan Kristian Tein hadisələrin əsas təşkilatçılarından biri kimi təqdim edildi. Fransa hüquq-mühafizə orqanları onun və digər kanak fəallarının iğtişaşların arxasında dayandığını iddia edirdi.
Lakin 2026-cı il iyunun 5-də Paris istintaq hakimləri tamamilə fərqli nəticəyə gəldilər. Məhkəmə araşdırması göstərdi ki, Kristian Teinin hüquq pozuntularında iştirakını təsdiqləyən hər hansı konkret sübut mövcud deyil. İş materiallarında onun əleyhinə təqdim olunan əsas arqumentlər çıxışları ilə məhdudlaşırdı. Araşdırmalar zamanı nə gizli əlaqələr, nə zorakılığın koordinasiyasını göstərən yazışmalar, nə də telefon danışıqları vasitəsilə ittihamları təsdiqləyən faktlar müəyyən olunub.
Əksinə, istintaq materiallarında Kristian Teinin və rəhbərlik etdiyi təşkilatın insanları sakitliyə çağırdığına, gərginliyin azaldılmasına çalışdığına dair çoxsaylı məlumatların yer aldığı bildirilib.
Ttəxminən bir il yarım davam edən araşdırma nəticəsində Fransa məhkəməsi onun günahını təsdiqləyən heç bir faktın mövcud olmadığını rəsmən qəbul edib.
Nə üçün 576 gün?
Bu işlə bağlı əsas sual məhz burada ortaya çıxır. Əgər istintaqın sonunda ittihamları təsdiqləyən heç bir sübut aşkarlanmayıbsa, onda araşdırmanın 576 gün davam etməsinin səbəbi nə olub?
Normal hüquqi praktikada istintaqın məqsədi şəxsin təqsirli və ya təqsirsiz olduğunu müəyyən etməkdir. Lakin araşdırma bu qədər uzun müddət davam edir və nəticədə ilkin ittihamların əsassız olduğu məlum olursa, bu zaman prosesin özü ilə bağlı suallar yaranmağa başlayır.
Kristian Teinin vəkilləri də məhz buna diqqət çəkirlər. Onların sözlərinə görə, müvəkkilləri 17 min kilometr uzaqlığa köçürülüb, ailəsindən və tərəfdarlarından təcrid olunub, uzun müddət həbsdə saxlanılıb və davamlı siyasi ittihamlarla üzləşib. Nəticədə isə ona qarşı irəli sürülmüş bütün ittihamlar ləğv edilib.
Bu vəziyyət hüquq nəzəriyyəsində tez-tez istifadə olunan "proses özü cəza kimi" anlayışını yada salır. Belə hallarda son hökm bəraət olsa belə, uzunmüddətli istintaq, həbs və ictimai ittihamlar şəxsin siyasi fəaliyyətinə, nüfuzuna və şəxsi həyatına artıq ciddi təsir göstərmiş olur.
Hüquq mexanizmi siyasi alət kimi
Kanak fəallarının işi ətrafında yaranan mübahisələrin əsas səbəbi də məhz budur.
Müxtəlif beynəlxalq təcrübələr göstərir ki, bəzi hallarda məhkəmə və istintaq mexanizmləri birbaşa hökm çıxarmaq üçün deyil, siyasi rəqiblərin fəaliyyət imkanlarını məhdudlaşdırmaq üçün istifadə oluna bilir. Belə hallarda uzunmüddətli istintaqlar, davamlı hüquqi prosedurlar və geniş ictimai ittiham kampaniyaları şəxsin siyasi təsirini azaltmaq məqsədi daşıyır.
Kristian Teinin işi ilə bağlı ortaya çıxan faktlar da bu istiqamətdə müzakirələrə səbəb olur. Çünki Fransa hakimiyyətinin ilkin ittihamları ilə məhkəmənin yekun qənaəti arasında ciddi fərq mövcuddur. Bir tərəfdən uzun müddət ərzində onun iğtişaşların təşkilatçısı olduğu iddia edilir, digər tərəfdən isə istintaqın sonunda bunu təsdiqləyən heç bir konkret fakt tapılmır.
Bu isə istər-istəməz belə bir təəssürat yaradır ki, prosesin məqsədi hüquqi həqiqəti müəyyən etməkdən daha çox, müstəqillik tərəfdarı hərəkatın liderlərini siyasi və ictimai baxımdan zəiflətmək ola bilərdi.
Fransanın kolonial siyasəti və Yeni Kaledoniya məsələsi
Kristian Teinin işi ayrıca bir hüquqi prosesdən daha geniş siyasi kontekstdə qiymətləndirilir.
Kanaki–Yeni Kaledoniya BMT tərəfindən özünüidarə etməyən ərazilər siyahısında yer alan və dekolonizasiya prosesini tam başa çatdırmamış bölgələrdən biridir. Yerli əhalinin mühüm hissəsi uzun illərdir müstəqillik tələbi ilə çıxış edir. Belə bir şəraitdə müstəqillik hərəkatının liderlərinə qarşı aparılan istintaqlar avtomatik olaraq siyasi məna qazanır. Xüsusilə də həmin araşdırmaların sonunda ittihamları təsdiqləyən sübutlar aşkar edilmədikdə, hüquqi proseslərin obyektivliyi ilə bağlı şübhələr daha da artır.
Bu səbəbdən Kanak fəallarının işi artıq təkcə məhkəmə araşdırması kimi deyil, həm də Fransanın müstəmləkə irsinə münasibətinin göstəricilərindən biridir.
Apelyasiya ehtimalı narahatlıqları artırır
Məsələni daha da mürəkkəbləşdirən amillərdən biri Paris şəhərinin Baş prokurorunun qərardan apelyasiya şikayəti vermək hüququnun qalmasıdır.
Əgər belə bir addım atılarsa, artıq 576 gün davam etmiş hüquqi proses daha da uzana bilər. Bu isə kanak fəallarına qarşı hüquqi təzyiqin davam etdirilməsi ilə bağlı narahatlıqları gücləndirəcək.
Çünki məhkəmə tərəfindən sübutların yetərsiz olduğu təsdiqləndikdən sonra prosesin yenidən uzadılması siyasi motivlər barədə yeni sualların meydana çıxmasına səbəb ola bilər.
İl yarımlıq araşdırmanın kölgəsində qalan suallar
Kristian Tein və digər kanak fəallarına qarşı aparılan istintaq Fransada məhkəmə sisteminin həqiqətən nə dərəcədə müstəqil fəaliyyət göstərdiyi barədə ciddi müzakirələr yaradıb. İttihamları təsdiqləyən hər hansı konkret sübutun tapılmadığı halda araşdırmanın 576 gün davam etməsi hüquqi prosedurun məqsədi ilə bağlı legitim suallar doğurur.
Bu hadisə göstərir ki, bəzən hüquqi prosesin özü siyasi təsir vasitəsinə çevrilə bilər. Məhz buna görə də Kanak fəallarının işi yalnız bir cinayət işi deyil, eyni zamanda Fransada məhkəmə müstəqilliyinin real sərhədlərini, hüququn siyasi məqsədlər üçün istifadəsi ehtimalını və kolonial ərazilərdə demokratiyanın vəziyyətini müzakirəyə çıxaran mühüm nümunə kimi qiymətləndirilir.
Bu baxımdan əsas sual hələ də açıq qalır: əgər bir il yarımdan artıq davam edən istintaqın sonunda ittihamları təsdiqləyən heç bir sübut aşkar edilməyibsə, onda bu proses həqiqətən ədalətin bərqərar olunmasına xidmət edib, yoxsa müstəqillik tərəfdarı siyasi qüvvələrə qarşı təzyiq mexanizmi rolunu oynayıb?
