Bakı. Trend:
Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Lyayen bu gün Strasburqda avropalı deputatların qarşısında Avropa İttifaqının (Aİ) vəziyyəti ilə bağlı illik çıxışı zamanı Kanadaya Aİ-nin ilk “assosiativ üzvü” olmağı təklif edib.
Bu açıqlama deputatlar tərəfindən uzun müddət alqışlarla qarşılanıb.
“Biz eyni okeanı, bir sıra dəyərləri və dünyaya eyni baxışı bölüşürük. İndi isə ümumi gələcəyimizi quracağıq”, - deyə Avropa İttifaqının icraedici hakimiyyətinin rəhbəri Kanadanın Baş naziri Mark Karniyə müraciət edib. Aİ-nin vəziyyəti ilə bağlı çıxışa dəvət olunan ilk xarici hökumət başçısı olan Kanada hökumətinin rəhbəri sabah plenar iclas zalında çıxış edəcək.
Bəs “assosiativ üzv” statusu necə görünə bilər? Aİ-nin dünyanın qalan hissəsi ilə münasibətlərini tənzimləyən müqavilələrdə bununla bağlı hüquqi baxımdan müəyyən edilmiş heç bir müddəa yoxdur. Aİ-nin fəaliyyətinə dair müqavilənin 217-ci maddəsi konkret sahələr üzrə daha sıx əməkdaşlığa imkan verən assosiasiya sazişlərinin yaradılmasını nəzərdə tutur. Gürcüstan və Çili kimi ölkələr artıq belə sazişlərdən yararlanır. Digər bir imkan isə İslandiya və Norveç kimi ölkələrə Avropanın vahid bazarında iştirak etməyə imkan verən Avropa İqtisadi Məkanına qoşulmaqdır. Lakin bu status ölkələri Aİ qaydalarının böyük bir hissəsini qəbul etməyə məcbur edir və həmin qaydalara təsir imkanları vermir.
“Politico”nun məlumatına görə, Ursula fon der Lyayen bu elanı çıxışına son anda əlavə edib. O, yeni statusu necə təsəvvür etdiyini dəqiqləşdirməyib. “franceinfo”nun sualını cavablandıran Avropa Komissiyasının sözçüsü bunu “yeni və misli görünməmiş tərəfdaşlıq forması, (...) Avropadan kənarda yerləşən tərəfdaşla mümkün olan ən sıx assosiasiya forması” kimi xarakterizə edib. Sözçünün sözlərinə görə, bu model “üzv dövlətlərimiz və Avropa Parlamenti ilə sıx koordinasiya şəraitində” yaradılmalıdır.
Həmin mənbə qeyd edir ki, bu “yeni model” “iqtisadi və rifah məkanının yaradılması üçün gələcək ittifaqın formalaşdırılmasını”, eləcə də texnoloji ittifaqı və Arktika üzrə birgə fəaliyyəti əhatə edə bilər. Avropa Komissiyasının məlumatına görə, bu məsələlər oktyabrın sonunda keçirilməsi planlaşdırılan Aİ-Kanada sammitində müzakirə olunacaq.
Digər ölkə ilə bağlı “assosiativ üzv” statusunun gündəmə gətirilməsi ilk dəfə deyil. May ayında Almaniya Ukraynaya belə bir statusun verilməsini təklif etmişdi ki, Kiyev səsvermə hüququna malik olmadan Aİ-nin bəzi nazirlər səviyyəsində keçirilən iclaslarında və sammitlərində iştirak edə bilsin. Bu təklif Avropa paytaxtlarını iki yerə bölmüş və tamhüquqlu Aİ üzvlüyü istəyini bir daha xatırladan Kiyevin narazılığına səbəb olmuşdu.
Kanadanın Aİ-yə yaxınlaşdırılması ideyası isə daha geniş konsensus qazanır. Almaniyalı sosial-demokrat avroparlamentari Bernd Lange “X” sosial şəbəkəsində hesab edir ki, bu, “demokratik ölkələrlə qitələrarası sıx tərəfdaşlıqların yeni modelini, güclünün qanunu prinsipinə əsaslanan yeni modelə alternativ olaraq” formalaşdıra bilər. O, eyni zamanda xəbərdarlıq edib: “Lakin indi konkret addımlar lazımdır”.
Avropa Komissiyası prezidentinin təklifi ilk növbədə simvolik xarakter daşıyır. Donald Trampın ABŞ-ı ilə genişmiqyaslı ticarət müharibəsi aparan Kanada yeni tərəfdaşlar axtarır. Öz növbəsində, Vaşinqtonla münasibətləri eyni dərəcədə gərgin olan Avropa Çin və ABŞ kimi iki supergüc arasında balanslaşdırma strategiyasına dəstək axtarır.
Avropalılar və kanadalılar arasında bir çox ortaq məqamlar var. Ursula fon der Lyayen vurğulayıb ki, “biz dünyaya eyni gözlərlə baxırıq: süni intellektdən iqlim dəyişikliyinə, Arktikadan geosiyasətə qədər”. O, Ottava və Brüsseli “ümumi gələcək qurmağa” çağırıb. “Tərəfdaşlıqlarımızı yenidən nəzərdən keçirmək təcili zərurətdir”, - deyə o əlavə edib. Mark Karni isə öz növbəsində Atlantikanın hər iki tərəfində “unikal ittifaqın” yaradılmasından danışıb.
Kanada ilə Aİ son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə yaxınlaşıb. İki tərəf arasındakı ticarət dövriyyəsi 2016-cı ildən etibarən 80 faiz artıb. Buna, demək olar ki, bütün gömrük rüsumlarını aradan qaldıran azad ticarət sazişi - CETA-nın qüvvəyə minməsi imkan yaradıb. Bundan əlavə, bu il Kanada Aİ-yə üzv olmayan ölkələr arasında Avropanın yeni silahlanma proqramı olan SAFE-ə qoşulan ilk dövlət olub. Əməkçi qüvvəsinin mobilliyi ilə bağlı qaydaların yumşaldılması və Erasmus proqramı vasitəsilə tələbə mübadiləsinin artırılması üzrə də danışıqlar aparılır.
Bununla belə, inkişaf üçün imkanlar qalır. Mümkün “assosiativ üzv” statusu məsələsi həll olunana qədər tərəflər enerji, süni intellekt və kritik xammal kimi “suverenliyimizi təmin etmək” baxımından “strateji əhəmiyyət daşıyan” və “bir-birini tamamlayan imkanlara və ehtiyaclara” malik olduqları sahələri müəyyənləşdirməyi planlaşdırırlar. Bunu sentyabrın ortalarında Kanadanın Brüsseldəki səfiri Conatan Uilkinson AFP-yə açıqlamasında bildirib.
