Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli uzun sürən prosesdir - Crisis Group proqramlarının direktoru

Azərbaycan, Bakı, 29 yanvar/ Trend , müxbir E.Rüstəmov/ Beynəlxalq Böhran Qrupunun (Crisis Group) Avropa proqramlarının direktoru Sabina Freyzer ilə Trend - un müsahibəsi 

- 2009 - cu ildə Ermənitstan - Azərbaycan  Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli mümkündürmü?

-  Münaqişənin nizamlanmasına açar Azərbaycan və Ermənistanın liderləri və xalqıdır. Bu, ilk növbədə, qarşılıqlı münasib güzəştli həll variantları tapmalı olan azərbaycanlılar və ermənilər, o cümlədən Dağlıq Qarabağ əhalisidir. Bu həll, sülh danışıqları yolu ilə, stabil, sabit və ədalətli sülhün təmin edilməsi üçün, münaqişədə bütün maraqlı tərəflərin əsas maraqları və insan haqları nəzərə alınaraq əldə olunmalıdır. 

Xarici oyunçular, istər ATƏT-in Minsk Qrupu, istərsə də ayrı-ayrı dövlətlər, münaqişə dinamikasının formalaşdırılması və sülhün əldə olunmasında tərəflərə yardım məsələsində yalnız ikinci dərəcəli rol oynaya bilər. Biz 2009-cu ildə sülh sazişinin imzalanma ehtimalını tam istisna edə bilmərik. Lakin Ermənistan və Azərbaycan sülh sazişi imzalasa belə, Dağlıq Qarabağ və digər ərazilərdə sülh şəraitində yaşamağa alışmalı olan azərbaycanlılar və ermənilər arasında inamın möhkəmləndirilməsi üçün illər lazımdır. Odur ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli uzun sürən prosesdir.

Biz 2009-cu ildə sülh yolunda əhəmiyyətli tərəqqi ehtimalını istisna edə bilmərik. Həm Ermənistan, həm də Azərbaycan Madrid prinsipləri əsasında ATƏT-in Minsk Qrupunun dəstəyi ilə danışıqları davam etdirir. Gürcüstanda avqust böhranı beynəlxalq ictimaiyyət üçün Cənubi Qafqazda mövcud münaqişələrin tezliklə həlli vacibliyini artırıb. Noyabrda Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya prezidentlərinin imzaladıqları Moskva Bəyann aməsi daha çox Gürcüstandakı müharibədən sonra Rusiyanın beynəlxalq imicini yaxşılaşdırmaq cəhdi kimi qəbul olunsa da, o, 1994 - cü ildən bəri Azərbaycan və Ermənistan arasında imzalanan və münaqişənin siyasi yolla nizamlanmasını nəzərdə tutan ilk sənəd oldu.

Türkiyə də Qafqazda öz regional gücünü genişləndirir. Ermənistan -Türkiyə münasibətlərinin normallaşması Dağlıq Qarabağ üzrə sülh prosesinə müsbət təsir göstərir. Bu halda, son nailiyyətləri nəzərə alsaq, ehtiyatlı nikbinliyə bəzi əsəslar var. Lakin, bayaq qeyd etdiyim kimi, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi kimi mürəkkəb problemlərin həlli  - uzun sürən prosesdir və  onun tam həlli on ildən az vaxt aparmayacaq. Bu prosesin başlanması üçün bütün tərəflərin rəhbərlərinin  əhali arasında "Madrid prinsipləri" barədə düzgün anlayış yaratmaları və iki ölkə ictimaiyyəti arasında etibarın möhkəmləndirilməsi tədbirlərini təşviq etmələri olduqca vacibdir.

  -- Sizin  fikrinizcə, hərbi əməliyyatların bərpası mümkündürmü?

-- Münaqişə nizamlanmayıbsa və iki ordu arasında səngərlərdə atışma qeydə alınırsa, müharibə hər an başlaya bilər. Gürcüstandakı avqust müharibəsi regionda status-kvonun nə dərəcədə kövrək olduğunu göstərdi. Lakin müharibənin bərpasının nə qədər fəlakətli nəticələrə gətirb çıxara bilməsi baxımından, onun səmərəsi də oldu. Bu regional və Avropa təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üzrə 2008 - ci ildə Gürcüstanda baş verən müharibədən daha böyük problem kəsb edən Dağlıq Qarabağda analoji ssenarinin təkrarlanmaması üçün, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin çiyninə xüsusi məsuliyyət qoyur. Azərbaycan və Ermənistan liderləri beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən Cənubi Qafqaza göstərilən gücləndirilmiş diqqətdən  faydalanmalı və sülh yolu ilə nizamlanmaya nail olmaq üçün onların yardımından istifadə etməlidirlər.

  -- Necə düşünürsünüz, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması üzrə çərçivə sazişi layihəsində hansı prinsiplər razılaşdırılmamış qalıb?

-- 2007- ci ilin noyabrında ATƏT-in Madrid sammitində Ermənistan və Azərbaycanın xarici işlər nazirlərinə rəsmi şəkildə təqdim olunmuş Minsk Qrupunun təklifləri bugünkü danışıqların əsasını təşkil edir. "Baza prinsipləri" kimi də tanınan bu təkliflər - Praqada 2004 - cu ildən Azərbaycan və Ermənistanın xarici işlər nazirlərinin "Paris prosesi" adlandırılan bir sıra görüşlərinin nəticəsidir.  Bu təkliflər məlumdur və əvvəllər Böhran Qrupunun "Sülh Planı" (2005) "Riskli müharibə" (2007) müvafiq məruzələrində işlənib.

Bu təkliflər sülh prosesinin son mərhələsində ümumxalq səsverməsi yolu ilə Dağlıq Qarabağın yekun statusunun müəyyən edilməsini, bundan sonra güc tətbiqindən imtina, Ermənistan qüvvələrinin işğal olunmuş ərazilərdən tədricən çıxarılması və məcburi köçkünlərin öz torpaqlarına qayıtması, ticarət və əlaqələrin bərpa olunması da daxil olmaqla, bütün qalan etibar tədbirlərinin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur.

Lakin tərəflərin Kəlbəcər və Laçın rayonlarının qaytarılması, Dağlıq Qarabağın yekun statusunu müəyən edəcək səsvermənin formaları və səsvermə keçirilənədək Azərbaycan məcburi köçkünlərinin Dağlıq Qarabağa qaytarılması məsələləri kimi əhəmiyyətli fikir ayrılıqları var. Minsk Qrupu hazırda Azərbaycan və Ermənistan liderləri tərəfindən "Baza prinsipləri"nin imzalanması məqsədilə, münaqişə tərəfləri ilə  qalan fikir ayrılıqlarının aradan qaldırılması məsələsini işləyir.

Beynəlxalq Böhran Qrupu hesab edir ki, Ermənistan - Azərbaycan münaqişəsinin nizamlanması üzrə "Madrid prinsipləri" onun sülh yolu ilə həlli üçün ən yaxşı çərçivədir.

Azərbaycanda bu təkliflərlə bağlı səhv məlumatlar və şablon təfəkkür tipləri yayılıb. Guya bu təkliflər Dağlıq Qarabağın Azərbaycandan ayrılmasının qanuniləşdirilməsi məqsədilə gizli sövdələşmə ifadə edir. Analoji əndişə Ermənistanda da mövcuddur.

Azərbaycan və Ermənistan rəhbərlərinin Minsk Qrupunun təklifləri ilə bağlı ölkələrinin ictimaiyyətinə məlumat verməsi və onlarla məsləhətləşmələr aparması olduqca vacibdir. Sülh prosesində tərəqqiyə nail olmaq üçün vətəndaşların daha çox  məlumatlandırılması  və azərbaycanlı və ermənistanlı həmkarlarla müzakirələrin aparılması olduqca vacibdir.

   -- KİV - də  Ermənistana təqribən 800 milyon dollar məbləğində Rusiya silahlarının verilməsi barədə məlumat yayılmışdı. Necə hesab edirsiniz, belə hərəktlər sülh prosesinin pozulmasına gətirib çıxara bilərmi?

-- Mən bu barədə Azərbaycanın kütləvi informasiya vasitələrində oxumuşam və hazırkı mərhələdə bu problem barədə mühakimə yeritmək mənə çətindir. Rusiya tərəfi bu məlumatı təkzib edir, bizim isə, bu iddialara sübutumuz yoxdur. Lakin doğru olarsa, bu fakt, şübhəsiz ki, Rusiyanın ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədri və Dağlıq Qarabağ münaqişəsində qərəzsiz vasitəçi qismində mövqeyini korlayır. Silah ötürülməsi BMT Təhlükəsizlik Şurasının 853 saylı Qətnaməsinə (1993)  də ziddir. Bu Qətnamə dövlətləri qəti surətdə "münaqişənin eskalasiyası və ya ərazilərin işğalının davam etdirilməsinə gətirib çıxara biləcək istənilən silah və döyüş sursatlarının tədarükündən çəkinməyə" çağırır.

Böhran Qrupu hesab edir ki,  Dağlıq Qarabağ münaqişəsi həll olunmayınca, həm Ermənistana, həm də Azərbaycana istənilən silah tədarükü gələcəkdə hərbiləşdirilməyə gətirib çıxarır,  yalnız sülh prosesinin pozulmasına və onsuz da az olan ehtiyatların əhalinin maraqları üçün istifadə edilməməsinə xidmət edir.

Məqalə müəllifi ilə əlaqə ünvanı -  [email protected]

Saatlıda gecə saatlarında fəaliyyət göstərən çayxana aşkarlanıb
Saatlıda gecə saatlarında fəaliyyət göstərən çayxana aşkarlanıb
AVRO-2020: Bakıdakı oyunların biletləri satışa çıxarılır
AVRO-2020: Bakıdakı oyunların biletləri satışa çıxarılır
Qaxda təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etməyən sürücülərə qarşı reyd olub (FOTO)
Qaxda təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etməyən sürücülərə qarşı reyd olub (FOTO)
Loading Bars
Xəbər lenti
"Facebook" və "İnstagram"ın işində qüsurlar yaranıb
DİN itkin düşən qadınla bağlı əhaliyə müraciət edib (FOTO)
Balakəndə evdə yanğın olub
Ukrayna iqtisadiyyat və infrastruktur nazirləri istefa ediblər
Sahibə Qafarovanın Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Sədri ilə telefon danışığı olub
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva rəsmi "İnstagram" hesabında Qarabağdan növbəti görüntülər paylaşıb (FOTO/VİDEO)
Füzulidə ev yanıb
Azərbaycanda ötən ay bahalaşan və ucuzlaşan məhsullar bunlar olub
Bakıda restoranda qaz balonu partlayıb, 4 nəfər xəsarət alıb
"Xarıbülbül” festivalı ilə dünyaya bir sıra mesajlar vermiş olduq - Tural Gəncəliyev
Azərbaycan vasitəsilə 10 milyon tondan artıq yük daşınıb
Ceyhun Bayramov ilə Avropa Xarici Fəaliyyət Xidmətinin Baş katibi arasında telefon danışığı olub
Azərbaycanda COVID-19-a qarşı peyvənd olunanların SAYI açıqlanıb​​​
Azərbaycanda 1 262 nəfər COVID-19-dan sağalıb, 326 nəfər yoluxub
Saatlıda gecə saatlarında fəaliyyət göstərən çayxana aşkarlanıb
İndoneziya sahillərində 6,8 bal gücündə zəlzələ olub
Ceyhun Bayramovla Filip Riker arasında telefon danışığı olub
Aprel ayında 11 uşaq övladlığa verilib
Əfqanıstanın dövlət başçısı Prezident İlham Əliyevə telefonla zəng edib
AVRO-2020: Bakıdakı oyunların biletləri satışa çıxarılır
Yasamalda gəncin intihar etməsi faktı ilə bağlı araşdırma aparılır
Sərxoş sürücülər 2 nəfərin ölümünə səbəb olub
Zabrat şossesində yolun bir zolağı hərəkət üçün məhdudlaşdırılıb
"Avro-2020"nin rəsmi mahnısı müəyyənləşib
İranda daha 202 nəfər koronavirusdan ölüb
Makron öz sözləri ilə ATƏT Minsk qrupunun tabutuna son mismarı vurdu - Rusiyalı tarixçi
Azad olunmuş ərazilərdə indiyədək 20 modul və konteyner tipli hərbi hissə istifadəyə verilib (FOTO)
RAGB-nin sədri Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə Volqoqradda Regionlararası forum keçirilib (FOTO)
Qaxda təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etməyən sürücülərə qarşı reyd olub (FOTO)
Sabah hava necə olacaq?
Şuşada 30 ildən sonra “Xarıbülbül” festivalının keçirilməsi dünyaya bir mesaj idi - Deputat
Hacıqabul sakinləri narkotikə görə saxlanıldı (FOTO)
Azərbaycan nefti ucuzlaşıb
Birjalarda neft qiymətləri necədir?
126 müəssisədən Rusiyaya pomidor ixracına icazə verilib
Fransa prezidenti Makron öz erməni "sevgisindən" əl çəkmir - Deputat
“Nar”ın “Oxu saatı” layihəsinin növbəti qiraətçisi Zülfiyyə Xanbabayeva olacaq (FOTO)
İki rayonda qaz xətləri yenilənir (FOTO)
“Xarıbülbül” musiqi festivalının mədəni və siyasi əhəmiyyəti böyükdür - Deputat
Biləsuvarda standartlara cavab verməyən avtomobillərin sürücüləri məsuliyyətə cəlb olunub
Müdafiə naziri azad olunmuş ərazilərdə yerləşən HHMQ bölmələrində olub (FOTO)
Tokio Olimpiadasının əleyhinə olan petisiya 350 mindən çox imza toplayıb
Bu gün Azərbaycan premyer liqasında 27-ci turun oyunları keçiriləcək
Qazaxda çayxana yanıb
Azərbaycan tarixinin ən mühüm mədəniyyət hadisəsi: "Xarıbülbül" festivalı milli birlik və həmrəyliyin nümayişi oldu
Diametri 200 m-ə qədər olan asteroid Yer kürəsinə yaxınlaşacaq
Kolumbiyada 4,3 bal gücündə zəlzələ baş verib
ABŞ-da atışma zamanı doqquz nəfər yaralanıb
BMT-nin Baş katibi Qəzza zolağı və İsraildə döyüşlərə son qoyulmasını tələb etdi
Qəzza və İsraildə zolağa daxil olması barədə məlumatlar təkzib edilib
Həmas hərəkatı İsrailin Aşkelon və Aşdod istiqamətində 150 ​​raket atıb
BMT Təhlükəsizlik Şurası İsrail və Qəzza zolağındakı vəziyyəti müzakirə edəcək
İsrail ordusunun hava və quru qoşunları Qəzza zolağına hücuma başlayıb
"Borussiya" beşinci dəfə Almaniya kubokunun qalibi oldu
Türkiyədə koronavirusdan sağalanların sayı 4,85 milyonu ötüb
Daşkəsəndə “Təmiz hava” aylığı ilə əlaqədar tədbirlər davam etdirilir (FOTO)
Livandan İsrailin şimal sahillərindəki Aralıq dənizi ərazisinə üç raket atıldı
ABŞ Ermənistan-Azərbaycan sərhədindəki gərginliyin azaldılmasına çağırır
Rusiya Azərbaycanın daha 30 müəssisəsindən pomidor idxalına icazə verəcək
Xarici İşlər Nazirliyi Ermənistan və Azerbaycan sərhədində baş verən gərginliklə bağlı açıqlama verib
İsrail Müdafiə Ordusu 9000 ehtiyatda olan əsgərinin çağırışını elan edib
Azərbaycanın xarici işlər nazirinin ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədri ilə telefon danışığı olub
Samuxda 3 otaqlı ev yanıb
"Alyans" İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 98-ci doğum günü ilə əlaqədar tədbir keçirilib (FOTO)
Bu gün Azərbaycanda 21 mindən çox vətəndaş COVID-19 əleyhinə peyvənd olunub
Azərbaycanda 509 nəfər koronavirusa yoluxub, 1427 nəfər sağalıb, 16 nəfər vəfat edib
Ceyhun Bayramov və Sergey Lavrov arasında telefon danışığı olub
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın ən yeni tarixinin şanlı səhifəsini yazdı: “Xarıbülbül” festivalı hər il keçiriləcək!
"Air France" şirkəti Tel-Əvivə uçuşlarını dayandırıb
İsrail Hava Qüvvələri Qəzza zolağından buraxılan dronu vurduğunu açıqladı
"Twitter"in işində problemlər yaranıb
Heydər Əliyevin Qarabağla bağlı arzularının əks olunduğu video-çarx Prezident İlham Əliyevi kövrəltdi (VİDEO)
Prezident İlham Əliyev Cıdır düzündə bir daha "Qarabağ Azərbaycandır" dedi (VİDEO)
İstefada olan general-polkovnik Tofiq Ağahüseynov dəfn edilib (FOTO)
Mingəçevirdə qanlı dava: 3 nəfər saxlanılıb
Şəhid ailələri və müharibə əlillərinə daha 50 mənzil təqdim olundu (FOTO)
Azərbaycan neftinin qiyməti qalxıb
Daha 3 şəhidin yeni doğulan övladına hesab açılacaq (FOTO)
Şuşada “Xarıbülbül” festivalını yenidən keçirmək arzumuz gerçək oldu - Xalq artisti
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva rəsmi "İnstagram" hesabında “Xarıbülbül” musiqi festivalının qala-konsertindən görüntü paylaşıb (VİDEO)
Cinayət törətməkdə şübhəli bilinən 43 nəfər saxlanılıb
Saatlıda gecə saatlarında fəaliyyət göstərən çayxana aşkarlanıb
İranda ötən sutka 297 nəfər koronavirusdan ölüb
IATA və AZAL arasında IATA Travel Pass mobil əlavəsinin Azərbaycanda tətbiq edilməsinin mümkünlüyü müzakirə edilib
Kasım-Jomart Tokayev Prezident İlham Əliyevə telefonla zəng edib
Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Şuşada “Xarıbülbül” musiqi festivalının qala-konsertində iştirak ediblər (FOTO/VİDEO) (YENİLƏNİB)
Müdafiə Nazirliyi istefada olan general-polkovnikin vəfatı ilə əlaqədar başsağlığı verib
Prezident İlham Əliyev Şuşada Yuxarı Gövhərağa məscidində olub (YENİLƏNİB) (FOTO/VİDEO)
Şuşada keçirilən "Xarıbülbül" festivalı böyük tarixi qələbənin təntənəsidir - Şuşalı deputat
AXC-Müsavat cütlüyünün Naxçıvanla bağlı mənfur niyyətinin qarşısını məhz Heydər Əliyev aldı - Deputat
Mətbuat prospektində avtomobillərin hərəkətində sıxlıq var - SƏBƏB (FOTO)
Sabah hava necə olacaq?
Türkmənbaşı limanına ilk dəfə yan alan "Azərbaycan" gəmi-bərəsi milli adət-ənənələrə uyğun qarşılanıb (FOTO)
Neftçala sakini narkotiklə saxlanılıb
Şuşada tikiləcək məscid Vətənimizin bir tacı olacaq - QMİ sədri
Şəkidə avtoxuliqan saxlanılıb (FOTO/VİDEO)
İsraildə aktiv koronavirus xəstələrinin sayı 825-ə düşüb
Son illərdə Naxçıvanın iqtisadi, siyasi və hərbi potensialının dinamik şəkildə artması danılmaz faktdır - Kamaləddin Qafarov
Ermənilər təkcə xalqımıza deyil, dini abidələrimizə qarşı da vandallıq törədiblər - Allahşükür Paşazadə
Qazaxıstanda koronavirusa yoluxanların sayı 350 min nəfəri ötüb
Bütün xəbərlər