Bakı.Trend:
Qlobal siyasət getdikcə tək bir güc mərkəzinin deyil, bir neçə böyük dövlət arasında rəqabətin müəyyənedici olduğu bir sistemə çevrilir. Bu tendensiya ən aydın şəkildə Cənubi Qafqazda özünü göstərir. Burada ABŞ, Rusiya, Çin, Avropa İttifaqı, Türkiyə və İranın maraqları kəsişir. Bir zamanlar bir çox Qərb siyasətçiləri tərəfindən postsovet məkanının kənar regionu kimi qəbul edilən Cənubi Qafqaz, Ukraynada müharibədən sonra Avropanın siyasi və enerji prioritetlərinin dəyişməsi ilə strateji əhəmiyyət qazanıb.
Avropa İttifaqının Ermənistan və Azərbaycana artan marağı, onun geosiyasi yanaşma tərzinin dəyişməsi nəticəsidir. 2022-ci ildən etibarən Brüssel Rusiyadan enerji asılılığını azaltmağa, eyni zamanda Avropanı Mərkəzi Asiya və Çinlə birləşdirən alternativ ticarət və nəqliyyat marşrutlarını inkişaf etdirməyə çalışır. Bu baxımdan, Cənubi Qafqaz yalnız enerji dəhlizi deyil, həm də Rusiya ərazisindən yan keçməklə, Xəzər regionu və Türkiyə üzərindən Avropanı Asiya ilə birləşdirən “Orta Dəhliz”in əsas hissəsinə çevrilib.
Bu yeni formalaşan geosiyasi konfiqurasiyada Ermənistanın rolu əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Son illərdə İrəvan–Moskva münasibətləri zəifləyib, xüsusilə Qarabağ münaqişəsi zamanı və ondan sonra Ermənistanın Rusiya təhlükəsizlik zəmanətlərinə inamının azalması bu prosesə təsir göstərib. Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına (KTMT) etimadın zəifləməsi Avropa İttifaqının regiona daha fəal daxil olması üçün yeni imkanlar yaradıb. Avropa İttifaqı isə buna cavab olaraq, Ermənistanla diplomatik əlaqələri genişləndirib, maliyyə yardımlarını artırıb və siyasi əməkdaşlığı gücləndirib, o cümlədən Ermənistan sərhədində mülki müşahidə missiyası yerləşdirib.
Brüssel üçün Ermənistan təkcə iqtisadi dəstəyə ehtiyacı olan kiçik tərəfdaş deyil. O, həm də ənənəvi olaraq Rusiyanın dominant olduğu bir regionda Moskvanın təsirini tədricən azaltmaq üçün strateji imkan kimi dəyərləndirilir. Bununla belə, Avropanın Cənubi Qafqaz siyasəti sərt geosiyasi reallıqlarla məhdudlaşır. Avropa liderləri Ermənistanla demokratik islahatları və siyasi əməkdaşlığı vurğulasalar da eyni zamanda, Azərbaycanla münasibətlərdə gərginlikdən yayınmağa çalışırlar — bu isə daha çox praqmatik balans siyasəti kimi izah olunur.
Bunun əsas səbəbi enerji təhlükəsizliyi və nəqliyyat-logistika amilləridir. Ukrayna müharibəsindən sonra Rusiya qazından asılılığın azalması fonunda Azərbaycan Avropa üçün mühüm alternativ enerji təchizatçısına çevrilmişdir. 2022-ci ildə Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə qaz ixracının genişləndirilməsinə dair memorandum imzalanıb. Eyni zamanda, Azərbaycanın coğrafi mövqeyi onun “Orta Dəhliz”də rolunu daha da gücləndirib — bu marşrut həm Qərb, həm də Çin tərəfindən Rusiya tranzitindən yan keçən strateji ticarət xətti kimi qiymətləndirilir.
Bu fonda Azərbaycanın xarici siyasəti daha çox diqqət cəlb edir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan çoxvektorlu xarici siyasəti həyata keçirir: müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel və balanslı münasibətləri qorumaq və onlardan heç birindən asılı olmamaq. Azərbaycan Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyini gücləndirir, Rusiya ilə praqmatik əməkdaşlığı davam etdirir, Avropaya enerji ixracını artırır və Çinlə iqtisadi əlaqələri genişləndirir.
Bu balanslı siyasəti xüsusilə 2023-cü ildə Azərbaycanın Qarabağ üzərində tam nəzarəti bərpa etməsindən sonra daha aydın şəkildə ortaya çıxmışdır. Uzun illər davam edən münaqişənin başa çatması Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyini xeyli gücləndirmiş, ölkəni daha çox regional enerji ixracatçısı və strateji nəqliyyat mərkəzi kimi ön plana çıxarmışdır. Artıq Azərbaycan beynəlxalq müstəvidə daha az “münaqişə ölkəsi”, daha çox isə geosiyasi əhəmiyyəti artan müstəqil aktor kimi qəbul olunur.
Avropanın Azərbaycana yanaşması siyasi dəyərlərlə geosiyasi
praqmatizm arasındakı daha geniş ziddiyyəti əks etdirir. Avropa
institutları xarici siyasət dairələrində demokratik dəyərləri,
insan hüquqlarını və islahatları önə çəkir. Bununla belə, əslində,
enerji maraqlarının və regional sabitliyin daha üstün tutması göz
qabağındadır. Nəticədə, Brüssel Azərbaycanla açıq qarşıdurmadan
yayınmağa üstünlük verir, baxmayaraq ki, bəzi məsələlər üzrə fikir
ayrılıqları qalmaqdadır.
Daha geniş mənada Cənubi Qafqaz ABŞ, Rusiya və Çin arasında qlobal
strateji rəqabətin bir hissəsinə çevrilir. Rusiya — Ukrayna
müharibəsinin yaratdığı təzyiqlərə baxmayaraq, Rusiya postsovet
məkanında təsirini qorumağa çalışır. ABŞ və Avropa İttifaqı isə
alternativ siyasi, iqtisadi və logistika əlaqələrini gücləndirərək
Moskvanın regional üstünlüyünü məhdudlaşdırmağa can atır. Çin isə
əsasən iqtisadi maraqlarla çıxış edir və “Bir kəmər, bir yol”
təşəbbüsü çərçivəsində Avropa bazarlarına sabit çıxış yollarının
formalaşdırmağa üstünlük verir.
Bu rəqabətli mühitdə Azərbaycan özünü tək bir blokun tərkib hissəsi
kimi deyil, müxtəlif güc mərkəzləri ilə eyni vaxtda əməkdaşlıq edə
bilən çevik dövlət kimi mövqeləndirir. Rəsmi Bakının strategiyası
ideoloji yanaşmadan çox, strateji çevikliyə əsaslanır. Hər hansı
bir gücdən asılılığı minimuma endirməklə Azərbaycan öz geosiyasi
təsirini artırmağa və xarici riskləri azaltmağa çalışır və bunu
uğurla həyata keçirir.
Azərbaycanın uzunmüddətli hədəfi Avropa, Mərkəzi Asiya və Çini birləşdirən sabit Avrasiya tranzit və enerji mərkəzinə çevrilməkdir. Bakı Orta Dəhlizi genişləndirir, enerji ixracını artırır və Türkiyə, Rusiya və Avropa İttifaqı kimi rəqib regional aktorlarla işlək münasibətləri qoruyur. Bu isə ölkənin getdikcə daha çox parçalanan beynəlxalq sistemdə strateji dayanıqlığını gücləndirir.
Cənubi Qafqazın gələcəyi isə böyük güclər arasında birbaşa qarşıdurmaya çevrilmədən balansı qoruyub saxlaya bilməsindən asılı olacaq. Həm Ermənistan, həm də Azərbaycan üçün bu yeni geosiyasi reallıq həm imkanlar, həm də risklər yaradır. Qlobal rəqabət dərinləşdikcə Cənubi Qafqaz artıq periferik region deyil — Avropa, Asiya və postsovet məkanını birləşdirən əsas geosiyasi kəsişmə nöqtələrindən birinə çevrilir.
