Bakı. Trend:
Azərbaycan onilliklər ərzində büdcə gəlirlərinin, ixrac potensialının və investisiya imkanlarının əsas hərəkətverici qüvvəsi olmuş ənənəvi neft-qaz modelindən tədricən şaxələndirilmiş iqtisadiyyata keçid edir. Bu transformasiya enerji sektorundan imtina deyil, əksinə, bu sahədə toplanmış kapitalı qeyri-neft sektorunun inkişafına yönəltməklə xammal asılılığını azaltmaq məqsədi daşıyır.
Sözügedən strateji kurs ölkənin uzunmüddətli dövlət prioritetlərində də öz rəsmi əksini tapıb. Belə ki, 2021-ci ildə təsdiqlənmiş “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər” çərçivəsində dayanıqlı iqtisadi artım, inklüziv cəmiyyət, insan kapitalı, Böyük Qayıdış, eləcə də "yaşıl artım" kimi beş fundamental istiqamət müəyyən edilmişdir. Bu xəttin davamı olaraq, 2025-ci ilin mayında ölkə rəhbərliyi tərəfindən 2027–2030-cu illəri əhatə edən yeni Sosial-İqtisadi İnkişaf Strategiyasının hazırlanması barədə tapşırıq verilmişdir.
Hazırkı mərhələdə əsas çağırış yeni hədəflərin müəyyənləşdirilməsi deyil, mövcud prioritetlərin real məhsuldarlığa, investisiya axınına, ixrac potensialına və keyfiyyətli məşğulluq imkanlarına effektiv şəkildə transformasiya edilməsidir.
Enerji kapitalından texnologiya ixracına
Diversifikasiya Azərbaycanın iqtisadi transformasiyasının əsas hərəkətverici qüvvəsidir. Bu proses qeyri-neft sektorunun həm ÜDM-də, həm də ixrac strukturunda payının davamlı şəkildə artırılmasını hədəfləyir. Ənənəvi sənaye və kənd təsərrüfatı ilə yanaşı, daxili bazardan kənara çıxmaq potensialı olan sahələrin inkişafı xüsusi önəm kəsb edir. Rəqəmsal iqtisadiyyat bu qəbildən olan ən perspektivli istiqamətlərdən biridir.
Son illər ölkədə möhkəm rəqəmsal infrastruktur bazası qurulmuşdur. Bu istiqamətdə mühüm strateji addımlar atılaraq, 2025-ci ilin dekabrında "2026–2029-cu illər üzrə Rəqəmsal İqtisadiyyatın İnkişafı Strategiyası", 27 fevral 2026-cı ildə isə "2026–2028-ci illər üzrə Rəqəmsal İnkişafın Sürətləndirilməsi üzrə Fəaliyyət Planı" təsdiq edilmişdir. Sözügedən sənədlər elektron hökumət, süni intellekt, innovasiyalar və milli texnoloji potensialın gücləndirilməsi kimi prioritetləri əhatə edir.
Buna baxmayaraq, yerli texnologiya sektoru hələ də formalaşma mərhələsindədir. Reuters-in 2026-cı ilin avqust ayına olan məlumatına görə, sahənin 2025-ci ildə ÜDM-dəki payı cəmi 2,1% təşkil edib. Həmin dövrdə 22 startap ümumilikdə 2,62 milyon dollar investisiya cəlb edib, fəaliyyət göstərən üç vençur fondunun cəmi kapitalı isə təxminən 11 milyon dollar olub.
Bu statistik göstəricilər Azərbaycanın rəqəmsal sahədəki real potensialının mövcud reallıqdan qat-qat böyük olduğunu sübut edir. İnkişafı sürətləndirmək üçün beynəlxalq kapitalı cəlb etmək və ölkəni regional texnologiya mərkəzinə çevirmək lazımdır. Burada söhbət bəsit İT autsorsinqindən deyil, qlobal şirkətlərin Azərbaycanda mühəndislik, proqram təminatı və AR-GE (tədqiqat və inkişaf) mərkəzləri quraraq rəqəmsal xidmət ixrac etməsindən gedir.
Təşviq mexanizmlərinin səmərəliliyi sadəcə qeydiyyata alınmış şirkətlərin kəmiyyəti ilə deyil, yaradılan məşğulluq, ixrac potensialı, elmi-tədqiqat (R&D) xərcləri, yerli kadrların ixtisaslaşması və cəlb edilən investisiya həcmi kimi keyfiyyət göstəriciləri ilə ölçülməlidir. Bu cür strateji yanaşma diqqəti xarici kapitalın ölkədəki sadəcə fiziki mövcudluğundan, onun milli texnoloji ekosistemin və uzunmüddətli innovasiya imkanlarının inkişafına verdiyi real töhfəyə yönəldəcəkdir.
Perspektivli texnologiyaların miqyasının genişləndirilməsi
Ekosistemin digər elementlərindən biri alternativ maliyyələşdirmə mexanizmlərinin tədricən inkişaf etdirilməsidir.
Azərbaycanda kraudfandinq üçün artıq hüquqi baza formalaşdırılıb və Mərkəzi Bank müvafiq qanunvericiliyi maliyyə bazarının mövcud normativ bazasına daxil edir.
İnnovativ sahibkarlığa dövlət dəstəyi də genişlənir. 19 avqust 2026-cı il tarixinə 292 mikro və kiçik sahibkarlıq subyekti “Startap şəhadətnaməsi” əldə edib. Bu sənəd innovasiya fəaliyyətindən əldə olunan gəlirlərin üç il müddətinə mənfəət və ya gəlir vergisindən azad edilməsini nəzərdə tutur.
Növbəti mərhələdə qarşıda duran vəzifə yalnız yeni startapların yaradılması deyil, onların miqyasının genişləndirilməsinə də dəstək göstərilməsi ola bilər.
Mümkün alətlərdən biri özəl vençur kapitalının daha fəal cəlb edilməsi ola bilər. Məsələn, özəl investorların və ya vençur fondlarının iştirakı ilə birgə maliyyələşdirmə mexanizmləri startapların əldə edə biləcəyi resursları artıra, eyni zamanda layihələrin seçimində özəl sektorun əhəmiyyətli rolunu qoruyub saxlaya bilər.
Digər potensial mexanizm innovativ həllərin pilot dövlət satınalmaları ola bilər. Gənc texnologiya şirkətləri üçün ən çətin mərhələlərdən biri çox vaxt məhsulun hazırlanmasından onun ilk iri miqyaslı tətbiqinə keçiddir.
Dövlət qurumları və digər ictimai sektor strukturları süni intellekt, nəqliyyat, enerji, kibertəhlükəsizlik, su ehtiyatlarının idarə edilməsi və smart-city texnologiyaları kimi sahələrdə pilot layihələr çərçivəsində bu həlləri sınaqdan keçirə bilər.
Uğurlu tətbiq olunduğu halda belə layihələr yalnız dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılmasına xidmət etməklə kifayətlənməyərək, yerli texnologiya şirkətləri üçün ilk real bazara çevrilə bilər.
İnsan kapitalı yeni iqtisadiyyatın təməli kimi
Texnoloji transformasiya əmək bazarının strukturunu qaçılmaz olaraq yenidən formalaşdırır. Süni intellekt, avtomatlaşdırma və rəqəmsallaşma təkcə yeni ixtisasların yaranmasını stimullaşdırmır, həm də mövcud peşələrin mahiyyətini köklü şəkildə dəyişir. Bu reallıq fonunda, işini itirən və ya dəyişən vətəndaşların sosial müdafiəsi ilə yanaşı, işçi qüvvəsinin bacarıqlarının mütəmadi olaraq yenilənməsi (upskilling və reskilling) strateji əhəmiyyət kəsb edir.
Bu istiqamətdə fərdi təhsil maliyyələşdirmə mexanizmlərinin, o cümlədən təlim vauçerlərinin tətbiqi, habelə maliyyələşmənin birbaşa sertifikatlaşdırma və məşğulluq nəticələrinə bağlı olduğu proqramların qurulması effektiv alətlər hesab oluna bilər. Gələcəyin əmək bazarında süni intellekt, böyük məlumatların təhlili (Data Analytics), kibertəhlükəsizlik, mühəndislik, avtomatlaşdırma, həmçinin enerji, su ehtiyatlarının idarə edilməsi və müasir aqrotexnologiyalar kimi sahələrə tələbatın yüksək olacağı proqnozlaşdırılır.
Sözügedən təşəbbüslər sadəcə qısamüddətli yenidən hazırlıq kursları kimi deyil, davamlı (ömürboyu) təhsil sisteminin tərkib hissəsi kimi layihələndirilməlidir. Sürətli texnoloji tərəqqi şəraitində işçilərin karyera boyu tək bir peşəyə bağlı qalması risklidir; bu səbəbdən onların öz adaptasiya imkanlarını mütəmadi artırması zəruridir.
Bu prosesdə akademik dairələr (məktəb və universitetlər) ilə biznes mühiti arasında effektiv sinerjinin yaradılması həlledici rol oynayır. Ölkəmizdə uğurla icra olunan "STEAM Azerbaijan" kimi layihələr bu ekosistemin inkişafı üçün etibarlı fundamental baza rolunu oynaya bilər. Digər bir mühüm resurs isə xaricdə fəaliyyət göstərən azərbaycanlı mütəxəssislərin potensialıdır. Onların yerli tədqiqat layihələrinə, texnoloji sahibkarlığa və təhsil proqramlarına cəlb edilməsi qlobal nou-haunun və təcrübənin Azərbaycana transferi üçün effektiv kanal yaradacaqdır.
Bununla belə, qabaqcıl beynəlxalq təcrübə sübut edir ki, yüksək ixtisaslı kadrların ölkəyə qayıtması təkbaşına innovasiya ekosisteminin formalaşması üçün kifayət deyil. Dayanıqlı nəticələr əldə etmək üçün müasir tədqiqat qrupları, laboratoriyalar, əlçatan maliyyə mənbələri və elmi məhsulların kommersiyalaşdırılması mexanizmləri qurulmalıdır. Bu kontekstdə ən effektiv yanaşmalardan biri, miqrant mütəxəssislərin ölkəyə fiziki olaraq birdəfəlik qayıtmasını gözləmədən, onların intellektual potensialından məsafədən və ya layihə əsaslı yararlanmağı nəzərdə tutan “beyin dövriyyəsi” (brain circulation) mexanizmlərinin tətbiqidir.
Geniş mühakimə etsək, iqtisadi transformasiya kapitalın bir formadan digərinə ardıcıl keçid prosesidir: təbii resurslardan insan kapitalına, insan kapitalından texnologiyaya, texnoloji nailiyyətlərdən isə yüksək əlavə dəyər yaradan son məhsul və xidmətlərə doğru. Bu kontekstdə, xammal asılılığının azaldılması heç də neft-qaz sektorundan tamamilə imtina etmək anlamına gəlmir. Bu, sadəcə olaraq dayanıqlı iqtisadi artımı təmin edəcək yeni və şaxələnmiş mənbələrin yaradılmasıdır.
Qarabağ yeni texnologiyalar üçün platforma kimi
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulması prosesi müasir infrastrukturun yaradılmasında innovativ həllərin tətbiqi üçün geniş imkanlar açır. Bu çərçivədə, "ağıllı şəhər" konsepsiyası, rəqəmsal idarəetmə sistemləri və bərpaolunan enerji mənbələri regionun gələcək inkişafının əsas sütunları kimi müəyyən edilmişdir. Bu strateji yanaşma, Azərbaycanın beş milli prioritetindən biri olan Böyük Qayıdış proqramının uğurla icrasını birbaşa dəstəkləyir.
Regionda xüsusilə aqrar sektorun rəqəmsallaşdırılması böyük potensial vəd edir. Peyk monitorinqi, pilotsuz uçuş aparatları, torpaq rütubətini ölçən sensorlar və avtomatlaşdırılmış suvarma sistemlərinin tətbiqi resurslardan səmərəli istifadəni maksimum dərəcədə təmin edə bilər. Qlobal su qıtlığı riskləri fonunda Azərbaycan üçün kənd təsərrüfatının effektivliyi artıq yalnız ümumi məhsuldarlıqla deyil, həm də sərf olunan suyun hər vahidinə düşən səmərə ilə qiymətləndirilməlidir.
Beləliklə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur qabaqcıl aqrotexnologiyaların və rəqəmsal su idarəetmə sistemlərinin sınaqdan keçirildiyi əsas poliqona çevrilə bilər. Burada uğur qazanan pilot layihələrin gələcəkdə ölkənin digər regionlarında da geniş tətbiqi nəzərdə tutulur.
Rəqəmsal və yaşıl iqtisadiyyat birlikdə inkişaf edə bilər
Gələcəkdə aktuallığını qoruyacaq əsas istiqamətlərdən biri də rəqəmsal və yaşıl texnologiyaların sinergiyasıdır. Alternativ enerji mənbələrinin miqyasının böyüməsi təkcə yeni generasiya güclərinin yaradılmasını deyil, həmçinin hasilatın proqnozlaşdırılması, istehlakın tənzimlənməsi, enerjinin depolanması və mövcud şəbəkələrin optimallaşdırılması kimi sistemlərin qurulmasını da tələb edir.
Faktlar da bu dinamikanı təsdiqləyir: 2026-cı ilin birinci yarısının yekunlarına əsasən, Azərbaycanda su elektrik stansiyaları da daxil olmaqla, bərpaolunan mənbələrdən 2,7937 milyard kVt/saat elektrik enerjisi istehsal edilib. Bu həcmdən 475,7 milyon kVt/saatı külək, 282,7 milyon kVt/saatı isə günəş elektrik stansiyalarının payına düşüb. Ölkədə külək və günəş enerjisi layihələrinin genişləndirilməsi, eləcə də regional enerji şəbəkələrinə inteqrasiya prosesi sürətlə davam edir.
Bu tendensiya enerji sektorunda rəqəmsal innovasiyaların, xüsusən də "ağıllı şəbəkə" (smart-grid) menecmenti, tələb-təklif proqnozları və resurs səmərəliliyi texnologiyalarının tətbiqi üçün geniş imkanlar açır. Analoji yanaşmanın su ehtiyatlarının idarə olunmasında da tətbiqi qaçılmazdır. Hazırda su təhlükəsizliyi məsələsi ölkə miqyasında strateji əhəmiyyət kəsb edir. Dövlət qurumları bu sahədə dayanıqlığın artırılmasını prioritet elan edib, Bakı və Abşeron yarımadasının su təchizatı problemlərinin həlli isə artıq xüsusi dövlət proqramının icra predmetinə çevrilib.
Müasir dövrdə rəqəmsal monitorinq, avtomatlaşdırılmış suvarma sistemləri, torpağın rütubət sensorları, su itkilərinin minimuma endirilməsi, həmçinin təmizlənmiş tullantı sularının təkrar dövriyyəyə cəlb edilməsi və iqtisadi cəhətdən səmərəli ərazilərdə duzsuzlaşdırma texnologiyalarının tətbiqi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu yanaşmalar ekoloji böhranın fəsadlarını aradan qaldırmaqla bərabər, innovativ texnoloji həllərin inkişafını da stimullaşdırır.
Bu istiqamətdə mühüm addım olaraq, 2026-cı ilin yanvar ayında "Bakı və Abşeron yarımadasında 2026–2035-ci illər üzrə su təchizatı, yağış və tullantı suları sistemlərinin təkmilləşdirilməsi üzrə Dövlət Proqramı" təsdiq edilmişdir. Sözügedən proqram infrastrukturun yenilənməsini, su təminatının kəsintisizliyini, eləcə də güclü yağıntılar və daşqın risklərinin effektiv idarə olunmasını hədəfləyir.
Nəticə etibarilə, su resurslarının idarə edilməsi sektoru ekoloji çağırışların həm də texnoloji tərəqqi və iqtisadi artım üçün yeni imkanlar pəncərəsi açdığını sübut edən bariz nümunədir.
Enerji kapitalından yeni kapitala
Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, Azərbaycanın iqtisadi transformasiyası bir modelin digəri ilə kəskin əvəzlənməsini deyil, təkamül xarakterli keçidi ifadə edir. Bu yanaşma, neft-qaz sektorunun maliyyə resursları, mövcud infrastrukturu və insan kapitalı kimi üstünlüklərini yeni artım drayverlərinin formalaşmasına yönəltməyi hədəfləyir. Belə olan təqdirdə, ənənəvi enerji sektoru öz strateji çəkisini qorumaqla yanaşı, innovativ və ixracyönümlü sahələrin inkişafı üçün fundamental resurs bazası rolunu oynayır.
Prosesin növbəti mərhələsində dövlət investisiyaları ilə özəl kapitalın sinerjisi, rəqəmsal xidmətlərin ixracı və yüksəkixtisaslı iş yerlərinin yaradılması arasında birbaşa korrelyasiya gücləndirilməlidir. Bu kontekstdə rəqəmsal iqtisadiyyata keçid fərdi layihələrdən ekosistemin genişləndirilməsinə, yaşıl iqtisadiyyat isə sadəcə bərpaolunan enerji istehsalından bu sahə ətrafında yeni texnoloji klasterlərin yaradılmasına doğru yönəlməlidir. İnsan kapitalı sahəsində isə əsas prioritet bacarıqların davamlı transformasiyası və onların real sektorda effektiv tətbiqidir.
Strateji hədəf neft resurslarını tamamilə texnologiyalarla əvəzləmək deyil, illər ərzində toplanmış enerji kapitalını insan, texnologiya və ixrac potensialına çevirməkdir. Bu keçidin effektivliyi Azərbaycanın şaxələndirilmiş və dayanıqlı yeni iqtisadi inkişaf modelinin uğurunu müəyyən edən əsas faktor olacaqdır.
