Bakı.Trend:
ABŞ-nin Venesuela ilə 65 milyard bareldən çox təsdiqlənmiş neft ehtiyatları üzərində majoritar nəzarət əldə etməsini nəzərdə tutan razılaşması Vaşinqton üçün sadəcə ən böyük enerji sazişi deyil, həm də dünya neft qiymətlərinə təsir göstərmək üçün yeni alətə çevrilə bilər.
Razılaşma Ukraynada davam edən müharibə və İran ətrafında gərginliyin artması fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu münaqişələrdən qaynaqlanan amillər enerji bazarlarında qeyri-müəyyənliyi artırır və tədarük həcmlərindəki mümkün dəyişkənliklərlə bağlı qiymət həssaslığını yüksəldir. Belə bir şəraitdə dünyanın ən böyük təsdiqlənmiş neft ehtiyatlarına malik ölkəsi olan Venesuelanın resurslarına nəzarət ABŞ-yə xammal təklifinə artıq öz sərhədləri daxilində deyil, həm də xaricdə təsir göstərmək imkanı verir.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp sazişi “dünya tarixində ən böyük neft sazişi” adlandırıb.
“ABŞ indicə Venesuela ilə dünya tarixində ən böyük neft sazişini bağlayıb! ... biz amerikalı vergi ödəyicisinə heç bir xərc yaratmadan Venesuelanın 65 milyard bareldən çox təsdiqlənmiş neft ehtiyatları üzərində ABŞ-nin majoritar nəzarətini təmin etdik”, – Tramp “Truth Social” platformasında yazıb.
Elan edilən razılaşmanın miqyası Venesuelanın ümumi ehtiyatlarının həcmi fonunda xüsusilə nəzərəçarpandır. Mövcud məlumatlara görə, ölkənin təxminən 303 milyard barel təsdiqlənmiş neft ehtiyatı var. Beləliklə, söhbət ABŞ-nin bu nəhəng resurs potensialının beşdə birindən çoxuna nəzarət etməsindən gedir.
Ehtiyatlardan təklifə nəzarətə
İndiyədək ABŞ-nin dünya enerji bazarına təsiri əsasən öz hasilatına əsaslanıb, dünyanın ən böyük neft resurslarının əhəmiyyətli hissəsi isə birbaşa ABŞ-nin nəzarətindən kənarda olub.
Venesuela ilə əldə olunan razılaşma bu vəziyyəti dəyişir. Elan edilən şərtlərə əsasən, amerikalı tərəf 17 strateji yatağın işlənməsi çərçivəsində hasil edilən məhsulun faktiki olaraq təxminən 55%-ni əldə edə bilər. Bu zaman konsessiyalar 100 il müddətinə nəzərdə tutulur və amerikalı tərəfə neftin maya dəyəri ilə zəmanətli “off-take” hüququ verilir.
Məhz bu amillərin vəhdəti sazişi geosiyasi baxımdan əhəmiyyətli edir. ABŞ sadəcə Venesuela neftinə çıxış əldə etmir, həm də onun hasilatının və tədarükünün idarə olunmasında uzunmüddətli iştirak mexanizminə sahib olur.
Bununla yanaşı, Venesuelanın hazırkı hasilat səviyyəsi onun resurs bazası ilə müqayisədə olduqca aşağıdır. Ölkə təxminən 303 milyard barel təsdiqlənmiş neft ehtiyatına malik olmasına baxmayaraq, sutkada təxminən 1,25 milyon barel neft hasil edir. Uzun illər ərzində investisiyaların kifayət qədər olmaması, sanksiyalar, köhnəlmiş infrastruktur və texnoloji problemlər ölkəyə potensialının əhəmiyyətli hissəsini reallaşdırmağa imkan vermir.
ABŞ-nin əsas strateji marağı məhz burada ortaya çıxır. Əgər Amerika kapitalı infrastrukturu bərpa edə və hasilatı artıra bilsə, dünya bazarına artıq ABŞ-nin təsir dairəsində olan əlavə neft həcmləri daxil ola bilər.
OPEC-ə qarşı yeni rıçaq
Bu, OPEC ətrafındakı qüvvələr nisbətini də dəyişə bilər. Hazırda OPEC və OPEC+ ölkələri hasilat həcmlərini əlaqələndirmək imkanları sayəsində dünya neft bazarına əhəmiyyətli təsir göstərirlər. Ən iri istehsalçıların təklifi məhdudlaşdırması qiymətlərin dəstəklənməsinə, əksinə, tədarükün artırılması isə kotirovkalara təzyiq göstərilməsinə səbəb ola bilər.
ABŞ-nin Venesuelanın neft potensialının bir hissəsinə nəzarəti Vaşinqtona belə siyasətə qarşı əlavə rıçaq verir. Venesuelada hasilat nə qədər sürətlə bərpa olunarsa, ABŞ-nin dünya bazarında təklif həcminə təsir imkanları da bir o qədər artar.
Bu, Ukrayna və İran ətrafındakı münaqişələr şəraitində xüsusilə aktualdır. Digər regionlardan tədarükün hər hansı azalması bazarın eyni zamanda məhdud təkliflə üzləşməsi halında qiymətlərə daha güclü təsir göstərə bilər. Belə vəziyyətdə Venesuelada hasilatı sürətlə artırmaq imkanının olması Vaşinqton üçün strateji üstünlüyə çevrilir.
Tramp artıq sazişi birbaşa enerji qiymətləri ilə əlaqələndirir. Onun sözlərinə görə, bu “tarixi tranzaksiya” ABŞ-nin neft ehtiyatlarını iki dəfədən çox artırır, neft tədarükünü əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir və “uzun illər ərzində bütün amerikalılar üçün benzinin qiymətini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salacaq”.
Təbii ki, ehtiyatların mövcudluğu müvafiq həcmlərin dərhal bazara çıxacağı anlamına gəlmir. Hasilatın bərpası üçün böyük həcmdə investisiya və infrastrukturun modernləşdirilməsi tələb olunacaq. Lakin uzunmüddətli perspektivdə məhz hasilatı artırmaq imkanı ABŞ-nin dünya neft təklifinə təsirinin əsas amilinə çevrilə bilər.
Venesuela və OPEC-in gələcəyi
Ayrıca məsələ Venesuelanın OPEC-də gələcəyidir. Əgər Amerika şirkətləri həqiqətən də Venesuelanın neft sənayesinin əsas seqmentlərində dominant qüvvəyə çevrilərsə, istehsalçı kimi Karakasın maraqları tədricən OPEC siyasətindən fərqlənə bilər. Belə halda Venesuelanın sonradan təşkilatdan çıxması ssenarisini istisna etmək olmaz.
Venesuela dünyanın ən böyük təsdiqlənmiş neft ehtiyatlarına malikdir və onun təşkilatdan çıxması sadəcə təşkilat üzvlərindən birinin itirilməsi deyil, gələcək istehsal potensialının əhəmiyyətli hissəsinin kartelə daxil olmayan dövlətin təsir dairəsinə keçməsi demək olardı.
Burada xüsusilə hazırkı və mümkün gələcək hasilat həcmləri arasındakı fərq əhəmiyyətlidir. Hazırda Venesuela sutkada təxminən 1,25 milyon barel neft hasil edir, lakin Amerika investisiyaları bu göstəricini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Bu halda ölkənin dünya bazarındakı təsiri artıq hazırkı hasilat həcmləri ilə deyil, resurs potensialını nə qədər sürətlə reallaşdıra bilməsi ilə müəyyən olunacaq.
Venesuela və OPEC-in gələcəyi
Ayrıca məsələ Venesuelanın OPEC-də gələcəyidir. Əgər Amerika şirkətləri həqiqətən də Venesuelanın neft sənayesinin əsas seqmentlərində dominant qüvvəyə çevrilərsə, istehsalçı kimi Karakasın maraqları tədricən OPEC siyasətindən fərqlənə bilər. Belə halda Venesuelanın sonradan təşkilatdan çıxması ssenarisini istisna etmək olmaz.
Venesuela dünyanın ən böyük təsdiqlənmiş neft ehtiyatlarına malikdir və onun təşkilatdan çıxması sadəcə təşkilat üzvlərindən birinin itirilməsi deyil, gələcək istehsal potensialının əhəmiyyətli hissəsinin kartelə daxil olmayan dövlətin təsir dairəsinə keçməsi demək olardı.
Burada xüsusilə hazırkı və mümkün gələcək hasilat həcmləri arasındakı fərq əhəmiyyətlidir. Hazırda Venesuela sutkada təxminən 1,25 milyon barel neft hasil edir, lakin Amerika investisiyaları bu göstəricini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Bu halda ölkənin dünya bazarındakı təsiri artıq hazırkı hasilat həcmləri ilə deyil, resurs potensialını nə qədər sürətlə reallaşdıra bilməsi ilə müəyyən olunacaq.
Çin və Rusiya mövqelərini itirmək riski ilə üzləşir
Sazişin digər nəticəsi Çin və Rusiyanın Venesuelaya məxsus enerji sektorundakı mövcudluğunun dəyişməsi ola bilər.
Pekin və Moskva son illərdə iqtisadi və siyasi əməkdaşlığın əsasını neft sektorundan istifadə etməklə ölkədə mövqelərini fəal şəkildə gücləndiriblər. Çin Karakasa maliyyə vəsaiti ayırıb və Venesuela neftinə böyük marağını qoruyub saxlayıb, Rusiya şirkətləri isə enerji layihələrində iştirak edib və yerli neft sənayesi ilə sıx əlaqələrini davam etdiriblər.
Əsas aktivlərin ABŞ-nin nəzarətinə keçməsi bu mövcudluğun tədricən azalması üçün zəmin yaradır. Əgər Venesuela hasilatının bərpasına əsas investisiya qoyan tərəf məhz Amerika şirkətləri olarsa, Vaşinqton təkcə iqtisadi üstünlük əldə etməyəcək, həm də Qərb yarımkürəsinin ən mühüm enerji mərkəzlərindən birindən rəqib xarici qüvvələri sıxışdırıb çıxarmaq imkanı qazanacaq.
Çin üçün bu, Venesuelanın ağır neftinə və investisiya imkanlarına çıxışın potensial olaraq azalması deməkdir. Rusiya üçün isə uzun müddət Latın Amerikasında əsas tərəfdaşlarından biri olmuş ölkədə iqtisadi və siyasi mövcudluğun zəifləməsi deməkdir.
100 milyard dollarlıq investisiya yeni neft reallığının əsası kimi
Venesuelanın özü üçün razılaşma sektorun bərpası üçün maliyyə mənbəyinə çevrilə bilər. Elan edilən şərtlərə əsasən, saziş 100 milyard dollardan çox özəl investisiyanın və 209 milyard dollardan çox vergi daxilolmalarının potensial cəlb edilməsini nəzərdə tutur.
Bu vəsaitlər yataqların, boru kəmərlərinin, liman infrastrukturunun və emal güclərinin modernləşdirilməsi üçün zəruridir. Venesuelanın ağır nefti xüsusi texnologiyalar tələb edir, infrastrukturun əhəmiyyətli hissəsinin isə uzun illər ərzində investisiyaların azalmasından sonra bərpaya ehtiyacı var.
Məhz buna görə saziş dünya bazarına dərhal təsir göstərməyəcək. Lakin uğurla həyata keçirildiyi təqdirdə, o, qarşıdakı onilliklər ərzində əlavə neft tədarükünün yeni mənbəyini formalaşdıra bilər.
Nəticə etibarilə, sazişin əhəmiyyəti yalnız Trampın ABŞ-nin nəzarətinə keçdiyini bildirdiyi 65 milyard barel ehtiyatla müəyyən olunmur. Daha vacib məqam ABŞ-nin ümumi təsdiqlənmiş ehtiyatları təxminən 303 milyard barel olan ölkənin resurs bazasının bir hissəsinə potensial çıxış və onun hasilatının inkişafına təsir imkanları əldə etməsidir.
Ukrayna müharibəsi və İran ətrafındakı münaqişə fonunda bu amil xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Vaşinqton enerji axınlarına nəzarət imkanının geosiyasi təsirin əsas elementlərindən birinə çevrildiyi bir vaxtda qlobal neft təklifinə təsir göstərmək üçün əlavə alət əldə edir.
Əgər Amerika şirkətləri Venesuelanın neft hasilatını bərpa edə və onu əhəmiyyətli dərəcədə daha yüksək səviyyəyə çatdıra bilsələr, ABŞ həm öz hasilatı, həm də Venesuelanın resurs bazası vasitəsilə dünya neft bazarına təsir göstərməyə imkan verən mövqeyə yiyələnəcək.
Məhz bu, sazişin əsas uzunmüddətli nəticəsi ola bilər: Vaşinqton OPEC-in qiymət siyasəti üçün manevr imkanlarını məhdudlaşdıra, Venesuelanın neft kartelindəki mövqeyini dəyişə və eyni zamanda Çin və Rusiyanın Venesuelanın enerji sektorundakı təsirini azalda biləcək rıçaq əldə edir.
Trampın “tarixin ən böyük neft sazişi” adlandırdığı razılaşma potensial olaraq ehtiyatların əldə edilməsi ilə bağlı sövdələşmədən daha çox, dünya neft bazarında təsir balansını dəyişə biləcək sazişə çevrilir.
