Bakı. Trend:
Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh gündəliyinin əsas humanitar
məsələlərindən biri itkin düşmüş azərbaycanlıların taleyinin
müəyyənləşdirilməsidir. Müharibələrdən onilliklər keçməsinə
baxmayaraq, 4 010 Azərbaycan vətəndaşının taleyi hələ də məlum
deyil. Azərbaycan tərəfi Ermənistanın bu şəxslərin taleyinə
aydınlıq gətirə biləcək məlumatları təqdim etməsini gözləyir.
Məsələ yalnız itkin düşmüş şəxslərin ailələrinin illərdir davam
edən narahatlığı ilə məhdudlaşmır. Bu, eyni zamanda humanitar
hüquq, müharibə cinayətlərinin araşdırılması, qarşılıqlı etimad və
regionda davamlı sülhün təmin edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət
daşıyır.
Ermənistanın açıqlamadığı 200-dən çox dəfn yeri
Ermənistan tərəfi itkin düşmüş şəxslər üzrə dövlət komissiyalarının
təmasları zamanı 200-dən çox dəfn yerinin, o cümlədən kütləvi
məzarlıqların yeri və koordinatlarını təqdim edəcəyinə dair vəd
versə də, indiyədək bu məlumatları açıqlamayıb.
Halbuki, Azərbaycan tərəfi müxtəlif mənbələr və şahid ifadələri
əsasında Birinci Qarabağ müharibəsində əsir və girov götürülərək
beynəlxalq təşkilatlardan gizli saxlanılmış vətəndaşların
siyahısını Ermənistana təqdim edib.
Bununla yanaşı, Ermənistanın keçmiş yüksəkvəzifəli hərbçilərinin
dəfn yerləri barədə məlumatlı olduqlarına dair açıqlamaları
məsələnin əhəmiyyətini daha da artırır.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə indiyədək 32 kütləvi məzarlığın
aşkarlanması da problemin miqyasını göstərir. Həmin ərazilərdə
insan qalıqlarının çıxarılması, şəxsiyyətlərinin
müəyyənləşdirilməsi və ölüm şəraitinin araşdırılması istiqamətində
işlər davam etdirilir.
Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin qeydiyyatında olmuş 54
azərbaycanlı əsirin taleyi ilə bağlı məlumatlar da tam
aydınlaşdırılmayıb. Təqdim olunan məlumatlara əsasən, 17 nəfərin
nəşi qaytarılıb, saxlanma yerlərində öldüyü bildirilən 33 nəfərin
nəşi isə hələ də ailələrinə təhvil verilməyib.
Sülh gündəliyində itkinlərin taleyi xüsusi yer tutur
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda ABŞ Prezidentinin iştirakı
ilə Azərbaycan və Ermənistan arasında Birgə Bəyannamə imzalanıb,
sülh sazişinin mətni isə paraflanıb.
Saziş layihəsinin 9-cu maddəsində itkin düşmüş şəxslər və məcburi
yoxaçıxma halları üzrə əməkdaşlıq nəzərdə tutulur. Bu əməkdaşlıq
məlumat mübadiləsini, itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsini,
insan qalıqlarının axtarılmasını və qaytarılmasını, eləcə də
müvafiq araşdırmaların aparılmasını əhatə edir.
Azərbaycan tərəfi haqlı olaraq hesab edir ki, Ermənistanın dəfn
yerləri və itkin şəxslərlə bağlı məlumatları təqdim etməsi sülh
prosesində etimadın möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm addım
olardı.
Prezident İlham Əliyev 2026-cı il oktyabrın 7-də Bakı Dialoqu
formatında keçirilən IV beynəlxalq konfransın iştirakçılarına
müraciətində də bu məsələyə xüsusi diqqət ayırıb. Dövlət başçısı
Ermənistanı itkinlər, arxiv sənədləri və dəfn yerləri barədə
məlumatları təqdim etməyə çağırıb, həmçinin BMT çərçivəsində itkin
düşmüş şəxslərlə bağlı xüsusi mexanizmin yaradılmasını təklif
edib.
Azərbaycan QHT-ləri beynəlxalq ictimaiyyətə müraciət edir
İtkin düşmüş azərbaycanlıların taleyinin müəyyənləşdirilməsi tələbi
yalnız dövlət səviyyəsində deyil, vətəndaş cəmiyyəti tərəfindən də
beynəlxalq platformalarda gündəmə gətirilir.
“Qarabağ İtkin Ailələri” İctimai Birliyinin 2025-ci ildə Cenevrədə
BMT-nin Avropa qərargahı qarşısında, “Sınıq stul” abidəsi yanında
keçirdiyi aksiya itkin düşmüş azərbaycanlıların ailələrinin
gözləntilərini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmaq məqsədi
daşıyıb.
2026-cı ilin oktyabrında isə Birlik Brüsseldə Avropa Parlamenti və
Avropa İttifaqının digər təsisatları qarşısında silsilə aksiyalar
keçirib.
Bununla yanaşı, Azərbaycanın “Gilavar” Foto Klubu İctimai Birliyi
də beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini itkinlər və mina təhlükəsinə
yönəltmək məqsədilə Avropada fotoekspozisiyalar təşkil edib.
2026-cı ilin oktyabrında təşkilat Cenevrə, Brno, Lyublyana,
Sarayevo, Zaqreb, Salzburq, Roma və Milan şəhərlərində sərgilər
keçirib. Ekspozisiyalarda Ermənistan tərəfindən dəqiq mina
xəritələrinin və itkin düşmüş azərbaycanlılarla bağlı məlumatların
təqdim edilməsi tələbi ön plana çıxarılıb.
İtkinlərin axtarışını çətinləşdirən mina təhlükəsi
İtkin düşmüş şəxslərin axtarışı ilə mina problemi də birbaşa
əlaqəlidir. Bəzi kütləvi məzarlıqların ətrafında minaların
aşkarlanması axtarış və ekshumasiya proseslərini çətinləşdirir.
Azərbaycana Ermənistanın təqdim etdiyi bəzi mina xəritələrinin
dəqiqliyi aşağıdır, bir sıra ərazilər üzrə isə xəritələr
ümumiyyətlə təqdim edilməyib. Xüsusilə 2020-ci ildən sonra
formalaşmış keçmiş təmas xətti boyunca basdırılmış minaların
xəritələri ilə bağlı məlumatların olmaması narahatlıq doğurur.
2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirlərindən sonra
azad edilmiş ərazilərdə 500 mindən çox minanın və digər partlayıcı
qurğuların aşkarlanması təhlükənin miqyasını bir daha göstərib.
Hazırda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda minalar yalnız keçmiş hərbi
mövqelərdə deyil, yaşayış məntəqələrinin yaxınlığında, yollar
boyunca, meşələrdə, çay sahillərində, əkin sahələrində və
qəbiristanlıqlarda da aşkarlanır.
Bu səbəbdən dəfn yerlərinin dəqiq koordinatlarının və mina
xəritələrinin təqdim edilməsi həm itkinlərin axtarışı, həm də mülki
əhalinin təhlükəsizliyi baxımından vacibdir.
Ailələrin ədalət və cavab gözləntisi
İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində humanitar məsələlərin həlli
baxımından əsas istiqamətlərdən biri olaraq qalır. Müharibənin başa
çatmasından illər keçsə də, minlərlə ailə doğmalarının harada dəfn
edildiyini, hansı şəraitdə həlak olduğunu və onların qalıqlarının
harada olduğunu bilmir. Ermənistanın 200-dən çox dəfn yeri barədə
məlumatları, arxiv sənədlərini və dəqiq mina xəritələrini təqdim
etməsi bu qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılmasına kömək edə
bilər.
Bu baxımdan, məsələ yalnız keçmiş müharibələrin nəticələrinin
araşdırılması deyil, həm də ailələrin fundamental hüquqlarının
təmin edilməsi, humanitar ədalətin bərpası və regionda davamlı
sülhün möhkəmləndirilməsi məsələsidir.
