Bakı. Trend:
Azərbaycan və Ermənistan arasında Vaşinqtonda əldə olunmuş razılaşmadan bir il sonra Cənubi Qafqazda sülhün təkcə diplomatik nailiyyət deyil, həm də Mərkəzi Asiya üçün iqtisadi yenidənqurma amilinə çevrildiyi aydın görünür.
2025-ci il avqustun 8-də ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə Vaşinqtonda keçirilən üçtərəfli görüşün yekununda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan Bakı ilə İrəvan arasında sülhün təmin edilməsinə dair birgə bəyannamə imzalayıb, Azərbaycan və Ermənistanın xarici işlər nazirləri isə “Sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin yaradılması haqqında Saziş”in mətnini paraflayıblar. Sənəd onilliklərlə davam edən münaqişədən sonra mühüm mərhələ olub və yeni nəqliyyat və ticarət əlaqələrinin inkişafı imkanlarını açıb. Mərkəzi Asiya ölkələri üçün əsas nəticə qərb istiqamətində risklərin azalması olub. Cənubi Qafqaz tədricən Asiya ilə Avropa arasında əlaqələrin inkişafı üçün daha sabit və proqnozlaşdırılan məkana çevrilir.
Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşmasını tarixi proses adlandırıb. O, BMT Baş Assambleyasındakı çıxışında deyib:
“Biz həmçinin ABŞ Prezidentinin vasitəçiliyi ilə Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşmasını alqışlayırıq. Bu, sübut edir ki, hətta uzunmüddətli münaqişələr belə diplomatiya və sağlam düşüncə yolu ilə həll edilə bilər”.
Qazaxıstan üçün bu proses birbaşa iqtisadi əhəmiyyət daşıyır. Ölkə Çin və Mərkəzi Asiyanı Qafqaz və Avropa ilə birləşdirən Orta Dəhlizin – Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun əsas iştirakçılarından biridir.
Qazaxıstanın Baş naziri Oljas Bektenov Ticarət-İqtisadi Əməkdaşlıq Komissiyasının iclasında bildirib ki, Orta Dəhliz üzrə daşımaların həcmi 2021-ci il səviyyəsi ilə müqayisədə beş dəfədən çox artaraq 1 milyon tondan az göstəricidən 2025-ci ildə təxminən 4–5 milyon tona çatıb. 2026-cı ildə isə həcmin daha 10 faiz artaraq 5,2 milyon tona çatacağı gözlənilir. O qeyd edib: “TBTM-in inkişafı ümumi prioritetdir - infrastrukturun modernləşdirilməsi, liman və terminal imkanlarının genişləndirilməsi, vahid tariflərin formalaşdırılması və rəqəmsal həllərin tətbiqi istiqamətində sistemli iş aparılır”.
Bu artımın amillərindən biri məhz Cənubi Qafqazda sabitliyin yüksəlməsidir. Qazaxıstan, Özbəkistan və regionun digər ölkələrinin ixracatçıları üçün bu, tədarüklərin daha etibarlı planlaşdırılması, tranzit risklərinin azalması və Türkiyə və Avropa bazarlarına çıxış üçün yeni imkanların yaranması deməkdir.
Yeni arxitekturanın ayrıca elementlərindən biri Ermənistan ərazisindən keçməklə nəqliyyat marşrutunun yaradılmasını nəzərdə tutan “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp yolu” (TRIPP) layihəsidir.
Prezident İlham Əliyev XIII Qlobal Bakı Forumunun açılış mərasimində çıxışı zamanı deyib:
"Ermənistanla sülh əldə edildikdən sonra Orta Dəhlizin yeni istiqaməti üzərində yaxından işləyirik, bu istiqamət Ermənistan ərazisindən keçəcək. Ermənistan isə bu gün belə olmadığı halda, müstəqil tarixində ilk dəfə tranzit ölkəsi olacaq. Bu isə bizə Azərbaycanın iki hissəsini – əsas hissəsi və Naxçıvan Muxtar Respublikasını davamlı nəqliyyat, enerji, optik kabel və elektrik xətləri, həmçinin potensial olaraq boru kəmərləri vasitəsilə birləşdirməyə imkan verəcək. Beləliklə, bu, bizim üçün, yəni ümumilikdə hamı üçün qarşılıqlı uduşlu vəziyyət yaradacaq.
Bu yeni fürsətdən həqiqətən yararlanmaq olar, çünki biz Azərbaycanın iki hissəsini nəqliyyat infrastrukturu ilə birləşdirəcəyik. Artıq qeyd etdiyim kimi, yeni istiqamət yaradacağıq, bu isə bir çox ölkə üçün faydalı olacaq".
Mərkəzi Asiya üçün TRIPP qərb istiqamətində əlavə qolun yaranması deməkdir. Hazırda əsas marşrut Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və daha sonra Türkiyə ərazisindən keçir. Ermənistan üzərindən keçəcək yeni marşrut potensial olaraq Avropa bazarlarına çıxış üçün əlavə variant yaradaraq bütün sistemin dayanıqlığını artıracaq.
Praktiki dəyişikliklər artıq başlayıb. Məhdudiyyətlərin aradan qaldırılmasından sonra Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında yük tranziti üçün yeni imkanlar açılıb. 2025-ci ilin noyabrında onilliklər ərzində ilk dəfə Qazaxıstan taxılı Azərbaycan ərazisindən keçməklə Ermənistana göndərilib. Bu addım siyasi normallaşmanın real ticarət axınlarına çevrilməsinin ilk nümunələrindən biri olub.
Paralel olaraq Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığı da inkişaf edir. Prezident İlham Əliyev Çolpon-Atada Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri liderlərinin qeyri-rəsmi görüşündə bildirib ki, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlər Azərbaycanın xarici siyasətinin prioritetlərindən biridir:
“Mən 2023-cü ilin əvvəlindən bu günə qədər Mərkəzi Asiyanın qardaş ölkələrinə ümumilikdə 16 dəfə səfər etmişəm, həmin ölkələrdən həmkarlarım isə 26 dəfə Azərbaycanda səfərdə olublar. Yəni statistika münasibətlərin dinamikası və yaxınlığından daha yaxşı xəbər verir, həm də göstərir ki, bu gün Mərkəzi Asiya və Azərbaycan artıq vahid geosiyasi və geoiqtisadi məkana çevrilib.”.
Bu tendensiya ticarət göstəricilərində də öz əksini tapır. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə 2026-cı ildə xarici ticarət dövriyyəsi Orta Dəhliz üzrə əlaqələrin güclənməsi hesabına artmaqda davam edir. Məsələn, Özbəkistanla ticarət 2026-cı ilin birinci rübündə təxminən 43 faiz artaraq 80,1 milyon ABŞ dollarına çatıb, Qazaxıstanla ticarət dövriyyəsi isə ilin ilk aylarında 150 milyon dollara çatıb.
Özbəkistan regionda sabitliyə daha geniş əməkdaşlıq məkanının formalaşdırılması üçün əsas kimi baxır. Prezident Şavkat Mirziyoyev Azərbaycan və Ermənistan liderlərini İnsan Qardaşlığı üzrə Zayed Mükafatına layiq görülmələri münasibətilə təbrik edərkən əldə edilmiş razılaşmanın bütün regionda sabitliyin təmin olunması yolunda tarixi addım olduğunu bildirib:
“Bu gün dəyişən dünyada məsuliyyətli liderlərə, sarsılmaz siyasi iradəyə və problemlərin dialoq yolu ilə həllinə böyük ehtiyac var. Mövcud mürəkkəb beynəlxalq şəraitdə bu cür qəbul edilən öyrədici qərarlar sabitliyin əsasını təşkil edə və dövlətlər və xalqlar arasında möhkəm etimad yarada bilər. Lakin sülh kimi əvəzsiz sərvət öz-özünə yaranmır. Sülh cəsarət, qarşı tərəfi dinləmək bacarığı və ən mürəkkəb şəraitdə belə kompromis yollarını tapmaq, qəbul edilmiş qərarlara görə məsuliyyət daşımaq bacarığı tələb edir”.
Qırğızıstan da prosesə dəstəyini ifadə edib. Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov bildirib: “Qırğızıstan Respublikası qəti əmindir ki, ölkələriniz arasında münasibətlərin tam bərpası, ilk növbədə, hər iki xalqın maraqlarına xidmət edir və davamlı sülh üçün möhkəm əsas yaradır. Bu baxımdan, Bakı və İrəvanın son dövrdə sülh sazişinin ən qısa zamanda imzalanmasına yönəlmiş səylərini tam dəstəkləyirik. Biz iki ölkə arasında qarşılıqlı etimadı gücləndirən və davamlı sülh arxitekturasının formalaşmasına töhfə verən bu prosesə hərtərəfli dəstək göstərməyə hazırıq”.
Türkmənistan və Tacikistan da sabitliyin möhkəmləndirilməsi kursunu dəstəkləyib. Türkmənistan Xalq Məsləhətinin sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədov qeyd edib ki, qarşılıqlı anlaşma və etimad prinsipləri, dövlətlərarası dialoqun gücləndirilməsi və sülh və sabitlik naminə münaqişələrin həlli istiqamətində səylər son dərəcə mühüm, səmərəli və perspektivli yanaşmalardır. Xalq Məsləhətinin sədri bildirib: “Məhz Beynəlxalq Sülh və Etimad İli çərçivəsində Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh və razılığın əldə olunmasına dair mühüm qərarların qəbul edilməsi həqiqətən böyük tarixi əhəmiyyət daşıyır”.
Tacikistan Prezidenti Emoməli Rəhmon da normallaşma prosesinə dəstəyini ifadə edib. O, Düşənbədə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanla görüşü zamanı Ermənistan və Azərbaycan arasında sülhün əldə olunmasından sonra yaranmış imkanları, eləcə də TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi perspektivlərini müzakirə edib.
Düşənbə sülh sazişinin paraflanmasını alqışlayıb və Bakı ilə İrəvan arasında münasibətlərin daha da normallaşmasına dəstəyini ifadə edib. Tacikistanda hesab edirlər ki, Cənubi Qafqazda gərginliyin azalması nəqliyyat və ticarət əlaqələri də daxil olmaqla, regional əməkdaşlığın gücləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır.
Nəqliyyat səviyyəsində dəyişikliklər artıq marşrutların dinamikasında da öz əksini tapır. 2026-cı ilin birinci rübündə Orta Dəhliz üzrə 125 konteyner qatarı hərəkət edib ki, bu da illik müqayisədə 34,4 faiz çoxdur. Orta çatdırılma müddəti 11–13 günə qədər azalıb. Enerji marşrutlarının şaxələndirilməsi də əlavə effekt yaradır. Qazaxıstan neftinin Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri ilə tədarükü artmaqda davam edir: 2026-cı ilin ilk yarısında tədarük həcmi təxminən 704 min ton təşkil edib, il üzrə plan isə 1,5–2,2 milyon ton aralığındadır.
Vaşinqton razılaşmasından bir il sonra aydın olur ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh artıq ikitərəfli gündəlikdən kənara çıxıb. Mərkəzi Asiya üçün bu sülh yeni marşrutların inkişafı, ticarətin artması və regionun investisiyalar üçün cəlbediciliyinin yüksəlməsi amilinə çevrilib. TRIPP layihəsinin irəlilədilməsi, Orta Dəhlizin genişləndirilməsi və Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi Çindən Avropaya qədər yeni iqtisadi bağlantının formalaşmasına imkan verə bilər. Bu baxımdan, Cənubi Qafqazda sülh təkcə siyasi nəticə deyil, bütün Avrasiya məkanı üçün infrastruktur aktivi xarakteri daşıyır.
