Bakı. Trend:
Beynəlxalq əməkdaşlıq tərəfdaş ölkələrin uzunmüddətli maraqlarını müdafiə edən qaydalar və həll yolları axtarışları əsasında Orta Dəhlizdə idarəetmənin qurulması baxımından həlledici əhəmiyyət kəsb edir.
Trend xəbər verir ki, bu barədə Avropa İttifaqı (Aİ) tərəfindən maliyyələşdirilən meta-tədqiqatda (EU-funded meta-study) qeyd olunur.
Bildirilib ki, Aİ-nin maliyyə dəstəyi bu nəqliyyat dəhlizlərində səmərəli təcrübələrin və bazar standartlarının tətbiqi üçün Aİ standartlarının hazırlanmasına və istifadəsinə töhfə verə bilər.
Aİ tədqiqatına əsasən, əlavə olaraq, layihələrin icrası mərhələsində biznes üçün əlverişli bazar şəraitinin yaradılması ( məsələn, etibarlı dövlət-özəl tərəfdaşlıqları və bazar strukturları vasitəsilə) yerli tərəfdaşlıqlar çərçivəsində səmərəli təcrübələrin mübadiləsinə kömək edəcək.
“Aşağıdakı məqamı qeyd etmək vacibdir ki, Orta Dəhliz üzrə mövcud nəqliyyat layihələri zəruri əhəmiyyətli xammalın (CRM) ticarətinin artırılmasının bütün üstünlüklərini mütləq şəkildə əks etdirmir və uzunmüddətli perspektivdə əlaqəliliyin yaxşılaşdırılması üçün əlavə imkanlar müəyyən edilə bilər. Bəzi hallarda əsas marşrutdan kənarda yerləşən, lakin resurslarla zəngin ölkələri birləşdirən şaxələrin inkişafına əlavə investisiyalar Aİ-nin zəruri əhəmiyyətli xammala çıxışını əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər.
Məsələn, Avropa Komissiyasının “Zəruri əhəmiyyətli xammalın dayanıqlılığı: Daha böyük təhlükəsizlik və dayanıqlılığa doğru yol” adlı Kommunikasiyasına əsasən, Türkiyə, Qazaxıstan və Tacikistan Aİ üçün boratlar, fosfor və sürmənin əsas qlobal təchizatçıları sırasındadır. Belə qolların əhəmiyyətini vurğulayaraq, bu ölkələr daxilində əlaqəliliyin məqsədyönlü şəkildə yaxşılaşdırılması, hətta həmin regionlar birbaşa Orta Dəhliz üzərində yerləşməsə belə, iri mədənçilik bölgələrinə çıxışı aça bilər. Məsələn, Tacikistanda Anzob (İstiqlol) tunelinin yenidən qurulması layihəsi Düşənbə ilə minerallarla zəngin şimal vilayətləri arasında ilboyu etibarlı nəqliyyatı təmin edəcək”, – deyə Aİ hesabatında bildirir.
Məlumata görə, bu arada Türkmənistan zəruri əhəmiyyətli xammal sahəsində əməkdaşlığın təşviqi məqsədilə Aİ ilə dialoq aparır.
“Aİ həmçinin strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi üçün bir neçə Anlaşma Memorandumu imzalayıb, xüsusilə 2024-cü ilin aprelində Özbəkistanla CRM sahəsində əməkdaşlıq üzrə və 2022-ci ildə Qazaxıstanla dayanıqlı xammal, batareyalar və bərpa olunan hidrogenin dəyər zəncirləri üzrə.
Dəhliz üzrə yük axınının 2030-cu ilədək üç dəfə artacağı gözlənildiyi nəzərə alınarsa, əlaqəliliyin artırılması Aİ ilə Mərkəzi Asiya arasında resurslar sahəsində əlaqələri möhkəmləndirə, ayrı-ayrı təchizatçılardan asılılığı azaltmağa kömək edə, regional istehsalçıları Aİ-nin dəyər zəncirlərinə inteqrasiya edə və regionda balanslı, dayanıqlı inkişafa töhfə verə bilər”, – deyə Aİ tədqiqatında bildirilir.
Qeyd edək ki, Orta Dəhliz regionun bir sıra ölkələrindən keçən, Asiya ilə Avropanı birləşdirən nəqliyyat və ticarət marşrutudur. Bu, ənənəvi Şimal və Cənub dəhlizlərinə alternativdir.
Marşrut Çindən başlayır və Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistan kimi Mərkəzi Asiya ölkələrindən keçərək, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyədən keçərək Avropaya çatır. Orta Dəhliz Asiyanın şərq bölgələrini, o cümlədən, Çini Avropa ilə birləşdirən, daha uzun dəniz yollarından yan keçməklə quru yolu təklif edir.