Bakı. Trend:
31 avqust – 1 sentyabr tarixlərində Bişkekdə keçiriləcək və təşkilatın 25 illiyinə həsr olunacaq Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) sammiti, Azərbaycanın ŞƏT-in Avrasiya gündəliyində rolunun nəzərəçarpacaq dərəcədə güclənməsi fonunda baş tutur.
Azərbaycan ŞƏT ilə artıq on ildən çoxdur əməkdaşlıq edir: ölkə 2015-ci ildə dialoq tərəfdaşı statusu əldə edib, 2016-cı ildə isə müvafiq memorandum Pekində imzalanıb. Lakin son iki ildə bu əməkdaşlığın xarakteri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. 2024-cü ilin iyulunda Bakı rəsmi olaraq müşahidəçi dövlət statusunun əldə edilməsi üçün müraciət edib, 2025-ci ilin sentyabrında isə ŞƏT müşahidəçi və dialoq tərəfdaşı kimi əvvəlki formatları ləğv edərək vahid "ŞƏT tərəfdaşı" statusuna keçmək barədə qərar qəbul edib.
Yeni statuslar sisteminə keçid hələ hüquqi prosedurların başa çatdırılmasını tələb edir. Lakin prosesin özü göstərir ki, Azərbaycanın təşkilatla əməkdaşlığı tədricən formal tərəfdaşlıq çərçivəsindən kənara çıxır.
Bu, siyasi təmsilçilik səviyyəsində də özünü göstərir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 2024-cü ildə Astanada, 2025-ci ildə isə Tyantszində keçirilən "ŞƏT plus" formatındakı iclaslarda iştirak edib. Tyantszin sammitində dövlət başçısı Bakının təşkilatın əsas iştirakçılarından biri olan Çinlə münasibətlərini daha geniş regional əməkdaşlığın əsası kimi səciyyələndirib.
"Azərbaycan regionda Çinin etibarlı tərəfdaşıdır. Biz beynəlxalq və regional sülhün və təhlükəsizliyin qorunmasına töhfə veririk, genişmiqyaslı iqtisadi, nəqliyyat və enerji layihələri həyata keçiririk", — Prezident İlham Əliyev deyib.
Burada Çinin xüsusi əhəmiyyəti var. Azərbaycan Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 4,874 milyard ABŞ dollarına çataraq il ərzində 30,2 faiz artıb. Eyni zamanda Azərbaycanın Çinə ixracı 4,3 dəfə artaraq 84,4 milyon dollara çatıb, idxal isə 4,790 milyard dollar təşkil edib.
Beləliklə, Çin istiqaməti Bakı üçün artıq əhəmiyyətli iqtisadi miqyasa malikdir. Lakin Azərbaycan və ŞƏT-in maraqlarının əsas kəsişmə nöqtəsi yalnız ticarət deyil. Söhbət nəqliyyat əlaqəliliyindən gedir.
"Azərbaycan Çin Xalq Respublikasının Sədri tərəfindən irəli sürülmüş “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünü ilk dəstəkləyən ölkələrdən biridir. Bu istiqamətdə ciddi praktiki layihələr reallaşdırırıq", — dövlət başçısı qeyd edib.
Məhz burada Orta Dəhliz bütün bu strukturun əsas elementlərindən birinə çevrilir. Çin və Mərkəzi Asiya dövlətlərini birləşdirən ŞƏT üçün Qafqaz və Avropa istiqamətində marşrutların inkişafı ticarət üçün əlavə imkanlar yaradır. Azərbaycan üçün isə bu axınların artması ölkənin tranzit qovşağı kimi əhəmiyyətini yüksəldir.
"Azərbaycan Avrasiyanın nəqliyyat-logistika mərkəzlərindən biridir. Biz beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərini fəal şəkildə inkişaf etdirir, müasir infrastruktur yaradırıq. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizləri yeni iqtisadi və nəqliyyat perspektivləri yaradıb", — Prezident İlham Əliyev deyib.
Rəqəmlər göstərir ki, söhbət artıq yalnız planlardan getmir. Dövlət başçısının sözlərinə görə, 2022-ci ildən etibarən Orta Dəhliz üzrə Azərbaycandan keçən yük axınının həcmi demək olar ki, 90 faiz artıb. Eyni zamanda yüklərin marşrut üzrə daşınma müddəti əhəmiyyətli dərəcədə azalıb.
2025-ci ildə Azərbaycanda Şərq-Qərb dəhlizi üzrə yükdaşımaların həcmi 16,9 milyon ton təşkil edib. Bunun 8,17 milyon tonu Avropa-Qafqaz-Asiya marşrutunun payına düşüb. Şimal-Cənub dəhlizi üzrə isə 9,29 milyon ton yük daşınıb.
Növbəti mərhələ infrastrukturun genişləndirilməsidir. Azərbaycan Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının ötürücülük qabiliyyətini ildə 15 milyon tondan 25 milyon tona çatdırmağı planlaşdırır. Bu, təkcə milli nəqliyyat sistemi üçün deyil, ayrı-ayrı hissələrinin ötürücülük qabiliyyətinin gələcək artımın əsas amillərindən birinə çevrildiyi bütün Orta Dəhliz zənciri üçün də vacibdir.
"Azərbaycan Ələt Beynəlxalq Dəniz Limanının buraxılış qabiliyyətini ildə 15 milyon tondan 25 milyon tona çatdırmaq niyyətindədir. Orta Dəhliz Azərbaycan vasitəsilə Çin və Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən etibarlı və təhlükəsiz marşrutdur. 2022-ci ildən bəri Orta Dəhliz üzrə Azərbaycan vasitəsilə yükdaşımaların həcmi təxminən 90 faiz artıb. Yüklərin bu dəhliz üzrə keçid müddəti əhəmiyyətli dərəcədə azalıb", — Prezident İlham Əliyev bildirib.
Bu sistemdə digər layihələrin də əhəmiyyəti tədricən artır. Azərbaycanın əsas hissəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirilməsi ilə bağlı əldə olunmuş razılaşmalar ölkənin tranzit imkanlarını genişləndirə bilər. Bakı isə Zəngəzur dəhlizini daha geniş Avrasiya nəqliyyat şəbəkəsinin potensial hissəsi kimi nəzərdən keçirir.
"Əminəm ki, yaxın gələcəkdə Zəngəzur dəhlizi həm Orta Dəhlizin, həm də Şimal-Cənub dəhlizinin növbəti mühüm seqmentinə çevriləcək, sülhü, çoxtərəfli tərəfdaşlığı möhkəmləndirəcək və Azərbaycan sərhədinin şərqində, qərbində, şimalında və cənubunda yerləşən yaxın və uzaq qonşularımıza fayda gətirəcək", — dövlət başçısı deyib.
Bununla belə, əməkdaşlıq nəqliyyatla məhdudlaşmır. Azərbaycan nümayəndələri ŞƏT-in xarici ticarət və xarici iqtisadi əlaqələrə cavabdeh nazirlərinin iclaslarında, ŞƏT İqtisadi Forumunda, eləcə də Çin–ŞƏT Sənaye Əməkdaşlığı Konfransında iştirak edirlər. Bu təmasların mərkəzində ticarət, investisiyalar, energetika, rəqəmsallaşma və dayanıqlı inkişaf məsələləri dayanır.
Bu fonda Bişkek sammiti artıq davam edən prosesin başlanğıc nöqtəsindən daha çox növbəti mərhələsi kimi görünür. Bir neçə il ərzində Azərbaycan eyni vaxtda Çinlə əlaqələrini möhkəmləndirib, əsas Avrasiya marşrutları üzrə tranziti artırıb və ŞƏT-in özü ilə əməkdaşlıq səviyyəsini yüksəldib.
Növbəti məsələ artıq yalnız Azərbaycanın yenilənmiş ŞƏT statusları sistemində hansı statusa malik olacağı ilə bağlı deyil. Daha vacib olan Azərbaycanın təşkilatın genişlənən iqtisadi və nəqliyyat arxitekturası daxilində hansı praktiki rolu oynaya biləcəyidir.
Məhz burada Bakı və ŞƏT-in maraqları getdikcə daha çox kəsişir. Mərkəzi Asiya ölkələri və Çin üçün Azərbaycan Qafqaza və Avropa bazarlarına çıxış imkanı yaradır. Azərbaycan üçün isə ŞƏT ilə daha dərin əməkdaşlıq nəqliyyat və iqtisadi layihələrin təşviqi üçün əlavə platforma yaradır.
Nəticədə Azərbaycanın ŞƏT-də rolu tədricən formal tərəfdaşlıq kateqoriyasından praktiki regional təsir sahəsinə keçir. Yük axınının artması, Ələt limanının inkişafı, Orta Dəhlizin genişləndirilməsi və Zəngəzur marşrutunun potensial qoşulması davam edərsə, Bakı Çin, Mərkəzi Asiya, Qafqaz və Avropa arasında əlaqələrin formalaşmasında getdikcə daha nəzərəçarpan rol oynayacaq.
Bu halda Azərbaycanın ŞƏT-də rolunun güclənməsi artıq yalnız onun təşkilatdakı statusu ilə deyil, ölkənin Avrasiya iqtisadiyyatında və nəqliyyat sistemində nə dərəcədə mühüm qovşaq olması ilə müəyyənləşəcək.
