Bakı. Trend:
Yaxın Şərqdəki münaqişə və Hörmüz boğazından enerji təchizatında yaranan fasilələr bərpa olunan enerji mənbələrinin strateji əhəmiyyətini daha da artırıb. Günəş və külək enerjisinin inkişafı ölkələrə idxal olunan yanacaqdan asılılığı azaltmaq, enerji təhlükəsizliyini gücləndirmək və elektrik enerjisinin təchizat xərclərini aşağı salmaq imkanı verir.
Bu barədə Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (BEA) “Bərpa olunan enerji 2026” (“Renewables 2026”) hesabatında qeyd olunub.
Hesabatda bildirilir ki, Hörmüz boğazından enerji axınlarının pozulması neft və qaz qiymətlərinin artmasına, enerji bazarlarında dəyişkənliyin güclənməsinə səbəb olub. Bu şəraitdə bərpa olunan enerji mənbələri bir çox ölkədə dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən birinə çevrilib.
“Bərpa olunan enerji mənbələri geniş coğrafiyada mövcuddur və hər bir ölkənin enerji təhlükəsizliyini gücləndirmək üçün rəqabətqabiliyyətli şərtlərlə inkişaf etdirə biləcəyi daxili potensialı var”, – hesabatda qeyd olunub.
BEA vurğulayır ki, düzgün dövlət siyasəti sayəsində enerji təhlükəsizliyini, əlçatan qiymətləri və ekoloji dayanıqlılığı eyni vaxtda təmin etmək mümkündür. Bərpa olunan enerji mənbələri enerji təchizatını şaxələndirməklə yanaşı, idxal olunan yanacağa və qiymət dəyişkənliyinə məruzqalmanı azaldır.
Hesabata əsasən, 2010-cu ildən bəri bərpa olunan enerji istehsalının artması olmasaydı, 2025-ci ildə qlobal illik qalıq yanacaq tələbatı təxminən 8 faiz çox olardı. Bu həcm Hindistanın ümumi enerji istehlakına bərabərdir. Bundan başqa, bərpa olunan enerji mənbələri qlobal təbii qaz tələbatının 11 faizinə bərabər istehlakı əvəz edib. Bu, qazla işləyən elektrik stansiyalarının topdansatış elektrik enerjisi qiymətlərinə təsirini zəiflədib və böhran dövründə bir sıra ölkələrdə qiymət artımını məhdudlaşdırıb.
Qlobal güclər 4 800 GW artacaq
BEA-nın proqnozuna görə, 2026–2031-ci illərdə dünyada bərpa olunan enerji gücləri təxminən 4 800 giqavat (GW) artacaq. Bu, əvvəlki altıillik dövrlə müqayisədə 57 faiz çoxdur. İlk dəfə olaraq, Çindən başqa inkişaf etməkdə olan və formalaşmaqda olan iqtisadiyyatlarda güc artımı inkişaf etmiş ölkələrdəki göstəriciyə bərabər olacaq.
“Proqnoz dövründə Hindistan Çindən sonra bərpa olunan enerji güclərinin artımı üzrə dünyanın ikinci ən böyük bazarına çevriləcək. Cənub-Şərqi Asiya, Yaxın Şərq və Afrikada yeni güclərin artımı isə təxminən üç dəfə yüksələcək”, – hesabatda bildirilib.
Agentlik qeyd edir ki, enerji təhlükəsizliyinə artan diqqət, yeni dövlət hədəfləri, dəstəkləyici siyasət və günəş-külək enerjisinin rəqabətqabiliyyətliliyinin yüksəlməsi Çindən başqa inkişaf etməkdə olan ölkələr üzrə proqnozun ötənilki hesabatla müqayisədə təxminən 20 faiz artırılmasına səbəb olub.
İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə günəş enerjisinin yayılmasında ev təsərrüfatları və müəssisələr də getdikcə daha fəal rol oynayır. Yüksək yanacaq qiymətləri və elektrik şəbəkələrinin qeyri-sabit fəaliyyəti istehlakçıları enerji təchizatının etibarlılığını artırmaq və xərcləri azaltmaq üçün günəş panellərinə yönəldir.
“2022-ci ildən bəri damüstü günəş enerjisi sistemlərinin əlavə gücləri ən azı 70 milyon ev təsərrüfatının elektrik enerjisinə çıxışını və enerji xidmətlərini yaxşılaşdırıb”, – BEA-nın hesabatında qeyd olunub.
Şəbəkədənkənar günəş fotovoltaik sistemlərinin ümumi gücünün 2031-ci ilədək 2,5 dəfə artaraq təxminən 80 GW-a çatacağı gözlənilir. Bu artımda Pakistan, Saharaaltı Afrika və Cənub-Şərqi Asiya əsas rol oynayacaq.
Günəş enerjisi artımın əsas mənbəyi olacaq
Hesabata əsasən, 2025–2031-ci illərdə dünyada bərpa olunan elektrik enerjisi istehsalı güclərinin ümumi həcmi təxminən 85 faiz artacaq. Bu artımın dörddə üçündən çoxu günəş fotovoltaik enerjisinin payına düşəcək. Quruda yerləşən külək elektrik stansiyalarının ümumi gücünün isə 2031-ci ilədək 70 faizdən çox artaraq 2 040 GW-a çatacağı proqnozlaşdırılır.
Çinin qlobal bərpa olunan enerji güclərinin artımındakı payının 2025-ci ildəki 60 faizdən çox göstəricidən proqnoz dövründə 53 faizə enəcəyi gözlənilir. Bununla belə, Hindistan, Cənub-Şərqi Asiya, Afrika və Yaxın Şərqin qlobal artıma töhfəsi əhəmiyyətli dərəcədə yüksələcək.
BEA Saharaaltı Afrika üzrə bərpa olunan enerji güclərinin artım proqnozunu ötənilki hesabatla müqayisədə 54 faiz artırıb. Regionda yeni güclərin 80 faizindən çoxunun günəş fotovoltaik enerjisinin payına düşəcəyi bildirilir. Yaxın Şərq və Şimali Afrikada bərpa olunan enerji güclərinin proqnoz dövründə iki dəfədən çox artacağı gözlənilir.
“Latın Amerikasında günəş fotovoltaik enerjisinin quraşdırılmış gücü onilliyin sonunadək su elektrik enerjisini üstələyərək regionun ən böyük bərpa olunan enerji mənbəyinə çevriləcək”, – hesabatda vurğulanıb. Bununla belə, elektrik enerjisi istehsalında su elektrik stansiyalarının payının 2025-ci ildəki 40 faizdən 2031-ci ildə 35 faizə enəcəyi proqnozlaşdırılır.
Çində isə günəş enerjisi güclərinin artımına dair proqnoz aşağı salınıb. Sabit tariflərdən rəqabətli hərrac sisteminə keçid nəticəsində 2026-cı ilin ilk doqquz ayında ölkədə yeni günəş enerjisi güclərinin əlavə edilməsi illik müqayisədə təxminən 55 faiz azalıb. Buna görə də BEA Çinin 2026–2031-ci illər üzrə bərpa olunan enerji güclərinin artım proqnozunu əvvəlki hesabatla müqayisədə 5 faiz, yaxud təxminən 116 GW azaldıb.
Bioyanacağa tələbat da artacaq
Yaxın Şərqdəki böhran fonunda neft qiymətlərinin yüksəlməsi və enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar BEA-nın maye bioyanacaq istehsalının artımına dair proqnozunu da dəyişib. Agentlik bu göstərici üzrə gözləntilərini ötənilki hesabatla müqayisədə 40 faiz artırıb.
“Bir çox ölkə, xüsusilə Cənub-Şərqi Asiya və Latın Amerikası dövlətləri idxal olunan qalıq yanacaqlardan asılılığı azaltmaq üçün maye bioyanacağa dair yeni və əvvəllər elan edilmiş məcburi tələblərin tətbiqini sürətləndirir”, – hesabatda bildirilib.
Cənub-Şərqi Asiyada bioyanacaq istehlakının 2025–2026-cı illərdə 11 faiz artacağı proqnozlaşdırılır. Bu, dünyada gözlənilən 7 faizlik artımdan yüksəkdir. Qlobal miqyasda maye bioyanacağa tələbatın isə 2031-ci ilədək təxminən 30 faiz genişlənəcəyi gözlənilir.
Bununla yanaşı, BEA bioyanacaq istehsalının genişləndirilməsi zamanı davamlılıq meyarlarının qorunmasının vacibliyini vurğulayır. Emissiyaların real azalmasını təmin etmək, torpaq və su ehtiyatlarına, eləcə də biomüxtəlifliyə mənfi təsirlərin qarşısını almaq üçün istixana qazı emissiyalarının şəffaf uçotu, torpaqdan istifadə və xammal mənbələri üzrə aydın meyarlar tətbiq edilməlidir.
Enerji sistemlərinin çevikliyi əsas çağırışa çevrilir
BEA-nın proqnozuna görə, bərpa olunan enerji mənbələrinin dünya üzrə elektrik enerjisi istehsalındakı payı 2025-ci ildəki 33 faizdən 2031-ci ildə təxminən 45 faizə yüksələcək. Günəş və külək elektrik stansiyalarının birlikdə istehsal etdiyi enerjinin həcmi isə iki dəfədən çox artaraq qlobal elektrik enerjisi istehsalının 28 faizindən çoxunu təşkil edəcək.
Günəş fotovoltaik enerjisi artıq külək enerjisini istehsal həcminə görə üstələyib. 2029-cu ilədək isə su elektrik enerjisini də geridə qoyaraq dünyanın ən böyük bərpa olunan elektrik enerjisi mənbəyinə çevriləcəyi gözlənilir.
Lakin günəş və külək enerjisinin sürətli artımı elektrik sistemlərinin idarə olunması və çevikliyi ilə bağlı yeni çağırışlar yaradır. Hesabatda qeyd olunur ki, 2031-ci ilədək 17 ölkədə dəyişkən bərpa olunan enerji mənbələrinin elektrik enerjisi istehsalındakı payı 50 faizi ötəcək. Bu, elektrik şəbəkələrinin və ölkələrarası enerji bağlantılarının gücləndirilməsini, enerji saxlama sistemlərinin qurulmasını və istehlakın daha çevik idarə olunmasını tələb edəcək.
BEA-nın məlumatına görə, 2025-ci ildə külək və günəş elektrik stansiyalarının istehsal etdiyi enerjinin texniki səbəblərdən şəbəkəyə ötürülməməsi təxminən 200 teravatt-saata (TWh) çatıb. Bu göstəricinin 2031-ci ilədək 800 TWh-ı ötə biləcəyi proqnozlaşdırılır.
“Günəş və külək enerjisinin sürətli genişlənməsi enerji sistemlərinin daha çevik olmasını zəruri edir. Batareya saxlama sistemləri, gücləndirilmiş elektrik şəbəkələri və hibrid layihələr bu çağırışların aradan qaldırılmasında mühüm rol oynaya bilər”, – hesabatda qeyd olunub.
Günəş və külək elektrik stansiyalarını batareyalarla birləşdirən hibrid layihələr enerji təchizatının çevikliyini artırmaq, istehsal məhdudiyyətlərini azaltmaq və mövcud güclərdən daha səmərəli istifadə etmək imkanı yaradır. Bir çox regionda belə sistemlərdən elektrik enerjisinin istehsal dəyəri 1 meqavat-saat üçün 75 dollardan aşağı ola bilər.
İstehlakçı səviyyəsində quraşdırılan batareya sistemlərinin ümumi gücünün 2031-ci ilədək təxminən altı dəfə artaraq 670 giqavat-saata çatacağı gözlənilir. Həmin dövrdə evlərdəki günəş fotovoltaik sistemlərinin üçdə birindən çoxunun batareya ilə təchiz ediləcəyi proqnozlaşdırılır.
Şəbəkəyə qoşulma müraciətləri 3 000 GW-a çatıb
Hesabatda elektrik şəbəkələrinə qoşulma imkanları da əsas məsələlərdən biri kimi göstərilir. Məlumata görə, son bir ildə inkişaf etmiş mərhələdə olan bərpa olunan enerji layihələrinin qlobal şəbəkəyə qoşulma müraciətlərinin ümumi gücü 60 faiz artaraq 3 000 GW-a çatıb. Bu artımın hamısı batareya saxlama sistemləri və hibrid bərpa olunan enerji layihələri üzrə müraciətlərin hesabına baş verib.
Eyni zamanda, Hindistan, Böyük Britaniya və ABŞ-da şəbəkəyə qoşulma qaydalarının sərtləşdirilməsi və müraciətlərin idarə olunması üzrə islahatlar ilkin mərhələdə olan müstəqil külək və günəş enerjisi layihələrinin təxminən yarısının növbədən çıxarılmasına səbəb olub.
BEA hesab edir ki, rəqabətli hərracların daha sürətli keçirilməsi, elektrik şəbəkələrinə əlavə investisiyaların yönəldilməsi, batareya saxlama sistemlərinin genişləndirilməsi və icazələrin verilməsi prosedurlarının sadələşdirilməsi qlobal bərpa olunan enerji güclərinin üçqat artırılması hədəfinə çatmağa imkan verə bilər.
Hesabatın əsas ssenarisinə əsasən, 2030-cu ildə qlobal bərpa olunan enerji gücləri təxminən 9 710 GW-a çatacaq. Bu, 2022-ci ilin göstəricisindən 2,6 dəfə çox olsa da, 2030-cu ilədək güclərin üçqat artırılması hədəfinə çatmaq üçün kifayət etməyəcək. Sürətləndirilmiş ssenariyə görə isə müvafiq tədbirlər həyata keçirildiyi təqdirdə, bərpa olunan enerji güclərinin artımını 20 faiz yüksəltmək və üçqat artım hədəfinə 2031-ci ildə nail olmaq mümkündür.
