Bakı.Trend:
Son illərdə iqlim dəyişikliyi Avropa üçün artıq gələcəyin deyil, bugünün təhlükəsinə çevrilib. Bir vaxtlar əsasən Aralıq dənizi hövzəsinə xas hesab olunan uzunmüddətli və rekord istilər artıq Qərbi və Mərkəzi Avropanı da əhatə edir. Lakin son həftələrdə baş verən hadisələr göstərdi ki, problem təkcə havanın temperaturunda deyil. Ən ciddi sual dövlətlərin və yerli idarəetmə orqanlarının belə fövqəladə vəziyyətlərə nə dərəcədə hazır olması ilə bağlıdır.
İspaniya, Fransa və Belçikada açıqlanan rəsmi statistika göstərir ki, istilik dalğaları artıq minlərlə insanın həyatına son qoyan ciddi ictimai sağlamlıq probleminə çevrilib. Bunun fonunda Avropa ölkələrinin böhran idarəetmə mexanizmləri, sosial müdafiə sistemləri və fövqəladə hazırlıq səviyyəsi ciddi müzakirə mövzusuna çevrilib.
Rekord temperatur minlərlə insanın həyatı bahasına başa gəldi
Fransada anomal istilər fonunda iyunun 22-dən 28-dək 2 mindən çox ölüm halı qeydə alınıb.
Məlumata əsasən, göstərilən həftə ərzində Fransada bütün yaş qrupları üzrə ümumilikdə 8 973 ölüm halı qeydə alınıb. Müqayisə üçün qeyd edək ki, iyunun 15-dən 21-dək olan əvvəlki həftədə bu göstərici 6 948 nəfər təşkil edib. Beləliklə, cəmi bir həftə ərzində ölüm sayı 29,1 faiz və ya 2 025 nəfər artıb.
Ölüm hallarındakı əsas artım 45 yaşdan yuxarı əhali arasında müşahidə olunub. Bu yaş kateqoriyasında ölüm göstəricisi 29,7 faiz və ya təxminən 2 001 nəfər artıb. Ölənlərin sayı bütün məkanlarda – yaşayış evlərində, qocalar evlərində və xəstəxanalarda yüksəlib.
Ölüm hallarının artımı Fransanın demək olar ki, bütün regionlarını əhatə edib.
İyun ayında İspaniyada da yüksək temperaturla əlaqəli 1 029 ölüm faktı qeydə alınıb.
İspaniyanın Dövlət Meteorologiya Agentliyi yaxın günlərdə vəziyyətin daha da ağırlaşacağını proqnozlaşdırır. Ölkənin cənub-şərqində temperaturun 42-44 dərəcəyə qədər yüksələcəyi, bunun həm meşə yanğınları riskini artıracağı, həm də xüsusilə yaşlı insanlar və ürək-damar xəstəliklərindən əziyyət çəkən şəxslər üçün ciddi təhlükə yaradacağı qeyd edilir.
Alimlər baş verənləri təsadüfi hava hadisəsi deyil, iqlim dəyişikliyinin birbaşa nəticəsi kimi qiymətləndirirlər. Bu isə o deməkdir ki, Avropa gələcək illərdə oxşar istilik dalğaları ilə daha tez-tez üzləşəcək.
Belçika nümunəsi: Problem təkcə istilər deyil, idarəetmədir
Ən diqqətçəkən hadisələrdən biri Belçikada baş verib. İyunun 18-29-u tarixlərini əhatə edən istilik dalğası dövründə gözləniləndən 1 222 nəfər çox insanın vəfat etdiyi açıqlanıb. Bu göstərici ölkədə ciddi siyasi müzakirələrə səbəb olub.
Belçikanın səhiyyə naziri Frank Vandenbroucke açıq şəkildə etiraf edib ki, ölkənin 112 təcili yardım sistemi istilik dalğası zamanı lazımi səviyyədə fəaliyyət göstərməyib. Nazir daxili işlər qurumlarını məsələni araşdırmağa çağırıb və hadisələrin qiymətləndirilməsi üçün ayrıca araşdırma aparılacağını bildirib.
Nazirin sözlərində diqqət çəkən başqa bir məqam da var idi. O vurğulayıb ki, istilik dalğalarının əsas qurbanları yaşlı insanlar, tək yaşayan şəxslər və sosial baxımdan həssas qruplardır. Bu isə göstərir ki, söhbət yalnız meteoroloji hadisədən deyil, sosial müdafiə sisteminin dayanıqlılığından gedir.
Avropa niyə hazırlıqsız yaxalandı?
Avropa ölkələri uzun illər yüksək həyat səviyyəsi, güclü səhiyyə sistemi və inkişaf etmiş dövlət institutları ilə nümunə göstərilib. Lakin son hadisələr göstərib ki, ekstremal hava hadisələri qarşısında bu sistemlər də ciddi çətinliklərlə üzləşə bilir.
Problemin bir neçə əsas səbəbi diqqət çəkir:
istilik dalğalarına qarşı operativ xəbərdarlıq və koordinasiya
mexanizmlərinin yetərincə işləməməsi;
tək yaşayan yaşlı insanların vaxtında müəyyən edilərək nəzarətə
götürülməməsi;
yerli hakimiyyət orqanlarının sosial xidmətlərinin kifayət qədər
çevik fəaliyyət göstərməməsi;
təcili tibbi yardım və çağrı mərkəzlərinin artan yükə hazır
olmaması;
şəhər mühitinin uzunmüddətli istilərə uyğunlaşdırılmaması.
Belçikada 112 xidmətinin fəaliyyəti ilə bağlı hökumət daxilində səslənən tənqidlər də məhz bu sistem problemlərinin mövcudluğunu göstərir.
İnsan tələfatı yalnız təbiətin nəticəsi deyil
İqlim dəyişikliyi istilik dalğalarının əsas səbəbi sayılsa da, ölüm hallarının miqyası yalnız hava şəraiti ilə izah edilə bilməz.
Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, erkən xəbərdarlıq sistemləri, sosial xidmətlərin operativ fəaliyyəti, risk qrupunda olan insanların əvvəlcədən müəyyən edilməsi, sərinləmə məntəqələrinin yaradılması və tibbi xidmətlərin gücləndirilməsi minlərlə insanın həyatını xilas edə bilir.
Başqa sözlə, eyni temperatur müxtəlif ölkələrdə fərqli nəticələr doğura bilər. Burada əsas fərqi dövlət idarəçiliyi və böhran hazırlığı müəyyən edir.
İctimai reaksiyalarda müşahidə olunan fərqli yanaşma
Avropada baş verən hadisələr informasiya məkanında maraqlı bir tendensiyanı da üzə çıxarır. Minlərlə insanın həyatını itirməsinə baxmayaraq, müzakirələrin əksəriyyəti iqlim dəyişikliyi və struktur problemləri üzərində qurulur, məsuliyyət məsələsi isə əsasən institusional qiymətləndirmə və rəsmi araşdırmalar çərçivəsində aparılır.
Bunun fonunda diqqət çəkən məqamlardan biri də odur ki, oxşar miqyaslı insan tələfatı Azərbaycanda baş versəydi, ehtimal ki, həm yerli, həm də beynəlxalq informasiya məkanında dövlət qurumlarının fəaliyyəti ilə bağlı daha sərt ittihamlar və siyasi müzakirələr ön plana çıxardı. Bu müqayisə böhranların işıqlandırılmasında müxtəlif ölkələrə münasibətdə fərqli ictimai və media yanaşmalarının mövcudluğu barədə müzakirələrə əsas verir.
İqlim böhranı idarəetmə sınağına çevrilir
Son hadisələr göstərir ki, iqlim dəyişikliyi artıq yalnız ekoloji problem deyil. Bu, dövlət idarəçiliyi, səhiyyə sistemi, sosial müdafiə, şəhərsalma və fövqəladə hallar üzrə hazırlığın kompleks sınağıdır.
Avropa ölkələrinin qarşılaşdığı son vəziyyət göstərir ki, yüksək iqtisadi inkişaf və güclü institutlar belə ekstremal hava hadisələri qarşısında avtomatik olaraq yüksək hazırlıq demək deyil. Minlərlə insanın həyatını itirməsi, təcili yardım sistemlərinin tənqid olunması və hökumətlərin sonradan vəziyyəti qiymətləndirmək məcburiyyətində qalması göstərir ki, istilik dalğaları artıq yalnız meteoroloji hadisə deyil, dövlətlərin böhran idarəetmə qabiliyyətini ölçən mühüm göstəricilərdən birinə çevrilib.
Bu hadisələr həm də gələcək üçün mühüm mesaj verir: iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə yalnız karbon emissiyalarının azaldılması ilə məhdudlaşmır. Eyni dərəcədə vacib məsələ cəmiyyətin ən həssas qruplarını qorumağa imkan verən effektiv idarəetmə, erkən xəbərdarlıq və sosial müdafiə mexanizmlərinin qurulmasıdır. Bu sahədə yaranan boşluqlar isə bəzən temperaturun özündən daha təhlükəli nəticələr doğura bilir.
Azərbaycan kontekstində fərqli informasiya mühiti
Bu hadisələr fonunda belə bir müqayisə aparmaq mümkündür: əgər İspaniyada min nəfərdən çox, Fransada minə yaxın, Belçikada isə əlavə 1 222 ölüm deyil, analoji statistika Azərbaycanda qeydə alınsaydı, sosial şəbəkələrdə və müxtəlif informasiya platformalarında məsuliyyət məsələsi daha sərt şəkildə gündəmə gətirilərdi. Yerli hakimiyyət orqanlarının fəaliyyəti, aidiyyəti dövlət qurumlarının işi və hökumətin böhrana reaksiyası geniş tənqid obyektinə çevrilərdi.
Halbuki Avropada baş verən son hadisələr göstərir ki, yüksək inkişaf etmiş ölkələr belə ekstremal istilərə qarşı hər zaman hazır olmur. Minlərlə insanın həyatını itirməsi, fövqəladə yardım sistemlərinin fəaliyyətində problemlərin yaşanması və dövlət rəsmilərinin bunu açıq etiraf etməsi onu göstərir ki, belə böhranlar yalnız hər hansı bir ölkəyə xas problem deyil.
Son hadisələr bir daha göstərir ki, təbii fəlakətlər və iqlim böhranı zamanı qiymətləndirmələr emosiyalar və ya siyasi yanaşmalar əsasında deyil, faktlar əsasında aparılmalıdır. Avropada minlərlə insanın həyatını itirməsi və hökumətlərin özlərinin hazırlıq çatışmazlıqlarını etiraf etməsi göstərir ki, hətta ən inkişaf etmiş dövlətlər də belə sınaqlardan sığortalanmayıb.
Bu baxımdan, oxşar hadisələrə münasibətdə bütün ölkələr üçün eyni meyarların tətbiq olunması daha obyektiv yanaşma olardı. Bir ölkədə baş verən faciə yalnız iqlim böhranı kimi, digər ölkədə isə dərhal idarəetmə uğursuzluğu kimi təqdim edilirsə, bu, ictimai və informasiya mühitində fərqli yanaşmaların mövcudluğu barədə suallar yaradır.
