Bakı. Trend:
Son illərdə azad edilmiş ərazilərdə guya “erməni irsinin dağıdılması” ilə bağlı müxtəlif iddialar səsləndirilir. Bu iddialar məqsədli informasiya manipulyasiyası olmaqla yanaşı, regionda uzun illər ərzində baş vermiş real faktları kölgədə qoymağa xidmət edir. Məsələyə obyektiv yanaşmaq üçün diqqəti emosional ritorikadan uzaqlaşdıraraq konkret tarixi faktlara və sübutlara yönəltmək zəruridir. Azərbaycanın mövqeyi məhz bu reallıqlar üzərində qurulur.
İşğal dövründə sistemli dağıntı siyasəti
Azərbaycanın işğal altında olmuş ərazilərində tarixi-dini irsin taleyi bu gün geniş sənədləşdirilmiş faktlarla sübuta yetirilir. Uzun illər ərzində həmin ərazilərdə yüzlərlə abidə məqsədyönlü şəkildə dağıdılıb, talan edilib və ya mənimsənilib. Bu proses təsadüfi vandalizm aktları deyil, sistemli və ardıcıl şəkildə həyata keçirilmiş siyasətin nəticəsi idi.
Müxtəlif mənbələrdə təqdim olunan statistik göstəricilər də bunu təsdiqləyir: işğal dövründə yüzlərlə məscid, türbə, qəbiristanlıq və digər tarixi abidə ya tamamilə məhv edilib, ya da ciddi zədələnib. Bu dağıntıların foto və video materialları mövcuddur və beynəlxalq ictimaiyyət üçün açıqdır. Bu sübutlar göstərir ki, söhbət yalnız fiziki dağıntıdan deyil, bütöv bir mədəni irsin silinməsi cəhdindən gedir.
Məzarlıqların təhqiri: insanlıqdan uzaq davranış
İşğal edilmiş ərazilərdə ən ağrılı məsələlərdən biri də məzarlıqlara qarşı törədilmiş vandalizm aktlarıdır. Ağdam, Füzuli, Zəngilan, Kəlbəcər və Cəbrayıl rayonlarında onlarla Azərbaycan qəbiristanlığı sistemli şəkildə dağıdılıb.
Bu vandalizmin miqyası sadəcə dağıntı ilə məhdudlaşmırdı. Qəbirlər qazılır, baş daşları oğurlanır, bəzi hallarda isə tamamilə yox edilirdi. Bu, yalnız maddi mədəni irsə deyil, həm də insanın mənəvi dəyərlərinə, ölülərə hörmət kimi universal prinsiplərə qarşı açıq təhqir idi.
Məzarlıqların bu şəkildə təhqir edilməsi, əslində, bir xalqın tarixinin, yaddaşının və kimliyinin silinməsi cəhdinin ən kəskin formalarından biridir.
Məscidlərin təhqir olunması: dini dəyərlərə hörmətsizlik
İşğal dövründə Azərbaycan məscidlərinin taleyi də xüsusi qeyd olunmalıdır. Bəzi məscidlərin donuz və ya inək saxlanılan yerlərə çevrilməsi faktları geniş şəkildə sənədləşdirilib. Bu hallar dini təhqirin ən ağır formalarından biri hesab olunur.
Məscid yalnız ibadət yeri deyil, həm də bir xalqın mənəvi həyatının simvoludur. Bu məkanların bu cür təhqir olunması yalnız fiziki dağıntı deyil, həm də dini və mənəvi dəyərlərə qarşı yönəlmiş məqsədli hərəkət idi. Bu faktlar da foto və video materiallarla təsdiqlənir və beynəlxalq ictimaiyyət üçün açıqdır.
Ermənistan ərazisində Azərbaycan irsinin silinməsi
Məsələ yalnız işğal olunmuş ərazilərlə məhdudlaşmır. Ermənistanın öz ərazisində də Azərbaycanın tarixi-dini irsinin sistemli şəkildə məhv edildiyi məlumdur. Xüsusilə İrəvan və digər bölgələrdə yerləşən XVI–XVIII əsrlərə aid bir sıra abidələr ya dağıdılıb, ya da saxtalaşdırılıb.
Tarixi mənbələrdə qeyd olunan Şah Abbas, Sərdar, Hacı Novruzəli məscidləri və digər abidələr artıq mövcud deyil. Onların izləri ya tamamilə silinib, ya da başqa kimlik altında təqdim edilib. Bu gün yalnız Göy məscid qismən qorunub saxlanılıb, lakin onun da orijinal görünüşü dəyişdirilərək muzey funksiyası ilə təqdim olunur və fərqli mədəni kontekstə aid edilir.
Bu faktlar göstərir ki, məqsəd sadəcə abidələri qorumaq deyil, onları tarixi kontekstindən çıxararaq yeni identiklik altında təqdim etmək olub.
Alban irsinin mənimsənilməsi və saxtalaşdırılması
Regionda yerləşən bir sıra qədim xristian abidələrinin taleyi də ayrıca diqqət tələb edir. Ağoğlan, Amaras, Xatiravang, Qandzasar və Xudavəng kimi monastırlar tarixən Qafqaz Albaniyasına aid olub. Lakin bu abidələr üzərində aparılan dəyişikliklər nəticəsində onların mənşəyi təhrif edilərək “erməniləşdirilib”.
Bu proses yalnız ad dəyişiklikləri ilə məhdudlaşmayıb. Abidələrin üzərindəki yazılar silinib və ya dəyişdirilib, memarlıq elementlərinə müdaxilələr edilib. Beləliklə, bu tarixi irsin orijinal izləri ya tamamilə yox edilib, ya da ciddi şəkildə təhrif olunub.
Bu cür yanaşma tarixi saxtalaşdırmanın açıq nümunəsidir və regionun real tarixi mənzərəsini dəyişdirməyə yönəlib.
Mədəni təmizləmə siyasəti: məqsəd və nəticələr
Bütün bu faktları ümumiləşdirərkən aydın olur ki, söhbət ayrı-ayrı vandalizm aktlarından deyil, ardıcıl və məqsədyönlü siyasətdən gedir. Bu siyasətin əsas məqsədi Azərbaycan xalqının həmin ərazilərdəki tarixi izlərini silmək, gələcək ərazi iddialarını “tarixi əsaslandırmaq” və mədəni yaddaşı dəyişdirmək olub.
Bu proses həm fiziki, həm də mənəvi müstəvidə həyata keçirilib. Abidələrin dağıdılması ilə yanaşı, onların mənimsənilməsi və saxtalaşdırılması da bu siyasətin tərkib hissəsi olub. Nəticədə yalnız maddi irs deyil, həm də kollektiv yaddaş hədəfə alınıb.
Reallıqların düzgün təqdimatı zərurəti
Bu gün regionda baş verən prosesləri düzgün qiymətləndirmək üçün emosional iddialardan çox, faktlara əsaslanmaq vacibdir. Azərbaycanın təqdim etdiyi faktlar – dağıdılmış abidələr, təhqir edilmiş məzarlıqlar, saxtalaşdırılmış tarixi irs – konkret sübutlara əsaslanır.
Bu reallıqlar fonunda irəli sürülən ittihamlar obyektivlikdən uzaq görünür. Əksinə, regionda uzun illər ərzində baş vermiş mədəni dağıntıların tanınması və qiymətləndirilməsi daha ədalətli yanaşma olardı.
Tarixi yaddaş yalnız keçmişin deyil, həm də gələcəyin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bu yaddaşın qorunması isə yalnız bir xalqın deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin məsuliyyətidir.
