Bakı. Trend:
Azərbaycanın nəqliyyat-logistika strategiyası yeni mərhələyə qədəm qoyur. Orta Dəhliz üzrə yükdaşımaların artırılması, Xəzər dənizində liman və bərə infrastrukturunun genişləndirilməsi, Zəngəzur dəhlizinin inkişafı, Trans-Xəzər fiber-optik kabelinin istifadəyə verilməsi və Şimal–Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin əsas çatışmayan hissəsi olan Rəşt–Astara dəmir yolu xəttinin tikintisinə hazırlıq ölkənin regional bağlantılardakı rolunu genişləndirən vahid prosesin tərkib hissələridir.
Bu layihələrin əhəmiyyəti yalnız daşınan yüklərin həcminin artması ilə məhdudlaşmır. Söhbət Asiya ilə Avropa arasında malların, məlumatların, investisiyaların və xidmətlərin hərəkətini təmin edən daha geniş infrastruktur sisteminin formalaşmasından gedir. Azərbaycan bu sistemdə həm tranzit ölkə, həm də liman, dəmir yolu, rəqəmsal kommunikasiya və logistika xidmətləri təqdim edən regional qovşaq kimi mövqeyini gücləndirməyə çalışır.
Eyni zamanda, Orta Dəhlizin inkişafı Şimal–Cənub istiqamətində Rəşt–Astara xəttinin tamamlanması ilə paralel əhəmiyyət daşıyır. Bu iki marşrutun bir-birini tamamlaması Azərbaycanın müxtəlif istiqamətlərdən gələn yük axınlarını qəbul etmək, onları regional və beynəlxalq bazarlara yönəltmək imkanlarını genişləndirə bilər.
Orta Dəhlizdə 30 milyon ton hədəfi və Azərbaycanın artan tranzit rolu
Orta Dəhlizin inkişafı son illərdə regional iqtisadi gündəliyin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Rusiya–Ukrayna müharibəsindən sonra ənənəvi nəqliyyat marşrutları ilə bağlı risklərin artması, Yaxın Şərqdəki münaqişələr, beynəlxalq ticarətdə dəyişikliklər və təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsi ehtiyacı Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutuna marağı artırıb.
Gürcüstanın iqtisadiyyat və davamlı inkişaf naziri Mariam Kvrivishvilinin açıqlamasına görə, Azərbaycan, Gürcüstan və Qazaxıstan Orta Dəhliz üzrə yükdaşımaların 2029-cu ilədək 30 milyon tona çatdırılmasını nəzərdə tutan birgə planı təsdiqləyiblər. Bu hədəf üç ölkənin marşrutun ötürücülük qabiliyyətini artırmaq və əməliyyatların səmərəliliyini yüksəltmək istiqamətində koordinasiyalı fəaliyyətini tələb edir.
Azərbaycanın tranzit göstəriciləri də bu istiqamətdə müəyyən irəliləyiş olduğunu göstərir. Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat nazirinin müavini Rəşad Həsənovun açıqlamasına əsasən, ölkə ərazisindən tranzit yüklərin həcmi son beş ildə təxminən iki dəfə artıb və 2026-cı ilin yekununda 16 milyon tona yaxınlaşacağı gözlənilir. Orta müddətli perspektivdə isə bu göstəricinin 2030-cu ilədək 30 milyon tona çatdırılması hədəflənir.
Burada iki fərqli göstəricini ayırmaq vacibdir: Azərbaycan, Gürcüstan və Qazaxıstanın 2029-cu il üçün müəyyən etdiyi 30 milyon ton Orta Dəhlizin ümumi yükdaşıma hədəfidir. Azərbaycanın 2030-cu il üçün açıqlanan 30 milyon ton hədəfi isə ölkə ərazisindən tranzit daşımaların həcminə aiddir.
Prezident İlham Əliyev 2026-cı il oktyabrın 9-da Türkmənbaşıda keçirilən MDB Dövlət Başçıları Şurasının məhdud tərkibdə iclasında Azərbaycanın regionun əsas nəqliyyat qovşaqlarından biri kimi mövqelərini davamlı olaraq möhkəmləndirdiyini, Şimal-Cənub və Şərq-Qərb beynəlxalq dəhlizləri boyunca etibarlı tranziti təmin etdiyi vurğulayıb. “2026-cı ilin birinci yarısında Azərbaycandan keçən tranzit daşımalarının həcmi 10 faiz artaraq təxminən 8 milyon tona çatıb. Ortamüddətli perspektivdə məqsədimiz Şərq-Qərb və Şimal-Cənub marşrutları üzrə Azərbaycandan yükdaşımaları hər bir istiqamətdə 15 milyon tona çatdırmaqdır”, - dövlətimizin başçısı bildirib.
Bu göstəricilər Azərbaycanın tranzit strategiyasının yalnız Orta Dəhlizlə məhdudlaşmadığını göstərir. Ölkə həm Şərq–Qərb, həm də Şimal–Cənub istiqamətlərində yük axınlarını cəlb etməklə daha geniş regional logistika şəbəkəsində iştirakını artırmağa çalışır.
Azərbaycanın 2026-cı ilin yanvar-sentyabr ayları üzrə nəqliyyat dəhlizlərindəki göstəriciləri də marşrutların iqtisadi əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Bu dövrdə Şərq–Qərb dəhlizi üzrə 14,74 milyon ton, o cümlədən TRACECA marşrutu üzrə 7,5 milyon ton yük daşınıb. Şimal–Cənub dəhlizində daşımalar 6,87 milyon ton, Şimal–Qərb istiqamətində 3,89 milyon ton, Cənub–Qərb istiqamətində isə 447 min ton təşkil edib. Dəmir yolu ilə 12,08 milyon ton, dəniz nəqliyyatı ilə 5,37 milyon ton, avtomobil nəqliyyatı ilə 8,49 milyon ton yük daşınıb. Tranzit yüklərin dəmir yolu daşımalarında payı 47 faiz, avtomobil nəqliyyatında isə 46,6 faiz olub. Bu rəqəmlər bir tərəfdən Azərbaycanın nəqliyyat sistemində tranzitin əhəmiyyətini, digər tərəfdən isə dəhlizlərin inkişafı üçün müxtəlif nəqliyyat növlərinin əlaqələndirilməsinin vacibliyini əks etdirir.
Xəzər dənizi üzərindən yeni bağlantılar: liman, bərə və intermodal logistika
Orta Dəhlizin səmərəliliyi yalnız dəmir yollarının və avtomobil magistrallarının vəziyyətindən asılı deyil. Xəzər dənizində limanların ötürücülük qabiliyyəti, bərə daşımalarının davamlılığı, gəmilərin sayı, yüklərin limanlarda emal müddəti və dəmir yolu ilə dəniz nəqliyyatı arasında əlaqələndirmə də marşrutun rəqabət qabiliyyətini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Bu baxımdan Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının genişləndirilməsi və Qazaxıstanla dəniz nəqliyyatı əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bakı Limanının hazırkı genişləndirmə proqramı çərçivəsində illik yükötürmə qabiliyyətinin 15 milyon tondan 25 milyon tona çatdırılması nəzərdə tutulur. Konteyner daşımalarında isə bir neçə mərhələli inkişaf planı mövcuddur. Liman üzrə müşavir Xudayar Həsənlinin açıqlamasına görə, 2026-cı ilin sonuna qədər konteyner dövriyyəsinin 123 min TEU-ya çatacağı gözlənilir. 2027-ci il üçün 130–140 min TEU proqnozlaşdırılır. Hazırkı əməliyyat imkanları təxminən 150 min TEU-ya qədər yük emal etməyə imkan verir. Limanda aparılan işlər nəticəsində konteyner emalı qabiliyyətinin 2027-ci ilin ikinci yarısında 260 min TEU-ya çatdırılması gözlənilir. Bu mərhələdə dibdərinləşdirmə, körpülərin bərpası və yenidən qurulması, yeni avadanlıqların alınması, dəmir yolu xətlərinin və konteyner meydançasının genişləndirilməsi, əlavə bağlantıların yaradılması nəzərdə tutulur. Daha sonrakı mərhələdə konteyner ötürücülük qabiliyyətinin 500 min TEU-ya çatdırılması planlaşdırılır.
Azərbaycan və Qazaxıstan arasında 2026-cı il oktyabrın 15-də imzalanan sənədlər bu infrastrukturun genişləndirilməsinə əlavə təkan verə bilər. Prezident İlham Əliyev və Prezident Kasım-Jomart Tokayevin iştirakı ilə AZCON Holding və Qazaxıstanın “Samruk-Kazına” Milli Rifah Fondu arasında iki quru yük gəmisinin əldə olunmasının təsdiqi haqqında sertifikat mübadiləsi aparılıb.
Bununla yanaşı, AZCON və “Samruk-Kazına” arasında Ələt və Kurık limanları arasında yüksək tutumlu bərələr vasitəsilə müntəzəm yükdaşımaların təşkilini nəzərdə tutan “Xəzər körpüsü” (“Super Ferry”) layihəsi üzrə strateji əməkdaşlığın əsas istiqamətləri müəyyənləşdirilib. Layihənin əsas məqsədi Xəzər dənizindən keçən daşımaların etibarlılığını artırmaq, liman əməliyyatlarına sərf olunan vaxtı azaltmaq, ixtisaslaşdırılmış terminallar yaratmaq və vahid nəqliyyat-logistika sistemi formalaşdırmaqdır.
Eyni zamanda, “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC ilə Qazaxıstanın “Қазақстан темір жолы” SC arasında Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanında intermodal yük terminalının yaradılması üzrə əsas şərtlər sənədi imzalanıb. Layihə liman və dəmir yolu əməliyyatlarının inteqrasiyasını gücləndirməli, konteyner və digər yük axınlarının cəlb edilməsinə şərait yaratmalıdır. Terminalın fəaliyyəti üçün birgə müəssisənin yaradılması da nəzərdə tutulur. İnvestisiya modeli və maliyyələşdirmə şərtləri isə layihənin texniki-iqtisadi göstəriciləri əsasında dəqiqləşdiriləcək.
Bu təşəbbüslər bir-birini tamamlayır: yeni gəmilər və bərə sistemi Xəzərdən keçid imkanlarını genişləndirir, intermodal terminal isə limana daxil olan yüklərin dəmir yolu şəbəkəsinə daha səmərəli ötürülməsinə xidmət edir. Beləliklə, məqsəd təkcə limanın fiziki gücünü artırmaq deyil, yüklərin Xəzərin hər iki sahilində daha sürətli və proqnozlaşdırıla bilən şəkildə hərəkətini təmin etməkdir.
Orta Dəhlizin rəqəmsal mərhələsi: Trans-Xəzər kabeli
Azərbaycanın tranzit strategiyasında yeni mərhələ 2026-cı il oktyabrın 15-də Azərbaycan və Qazaxıstan prezidentlərinin Trans-Xəzər Fiber-Optik Kabel Xəttinin rəsmi açılışında iştirakı ilə başlayıb. “Rəqəmsal İpək Yolu” təşəbbüsü çərçivəsində reallaşdırılan layihə Xəzər dənizinin dibi ilə Sumqayıt və Aktau arasında təxminən 380 kilometr uzunluğunda fiber-optik kabelin çəkilməsini nəzərdə tutur. Xəttin ötürücülük qabiliyyəti saniyədə 400 terabitdən çoxdur. Layihənin açılışı ilə Azərbaycan və Qazaxıstan arasında ilk birbaşa sualtı rəqəmsal bağlantı yaradılıb. Kabelin çəkilişi 2026-cı ilin avqustunda başa çatdırılıb, açılış mərasimi isə oktyabrda keçirilib.
Prezident Kasım-Jomart Tokayev layihənin əhəmiyyətini belə ifadə edib:
“Bu, sözsüz ki, beynəlxalq əks-səda doğuracaq çox vacib layihədir. Amma ən əsası odur ki, bu, yeni dəhliz növüdür. Bu, həqiqətən də sadəcə nəqliyyat dəhlizi deyil, müasir dövrə, rəqəmsallaşma dövrünə uyğun yenilikdir və tamamilə yeni əməkdaşlıq növüdür”.
Prezident İlham Əliyev isə bildirib:
“Bəli. O cümlədən Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycan arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsində daha bir addımdır. Hamıya yaxşı məlumdur ki, ötən ilin noyabrında Azərbaycan Məşvərət görüşlərinin tamhüquqlu üzvü qəbul edildi və artıq bu il mən yaxın vaxtlarda birliyin tamhüquqlu üzvü kimi iştirak etdim. Bu, əməkdaşlığın gücləndirilməsi işinə növbəti töhfədir. Çünki bu kabeldən Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və daha geniş coğrafiyanın ölkələri istifadə edəcək. Beləliklə, bu gün biz qlobal layihəyə start verdik”.
Tokayev layihənin mahiyyətini qısa şəkildə belə xarakterizə edib:
“Bəli, bu, rəqəmsal formatda Orta Dəhlizdir”.
Bu ifadə layihənin regional bağlantılar baxımından əhəmiyyətini aydın şəkildə göstərir. Orta Dəhliz indiyədək əsasən konteynerlərin, xammalın və sənaye məhsullarının daşındığı nəqliyyat marşrutu kimi nəzərdən keçirilsə də, yeni kabel xətti onun rəqəmsal kommunikasiya imkanlarını da genişləndirir.
Yeni marşrut Çin və Mərkəzi Asiyadan məlumatların Qazaxıstan, Azərbaycan və Gürcüstan vasitəsilə, daha sonra Qara dəniz və ya Türkiyə üzərindən Avropaya ötürülməsinə imkan yaradır. Bu, məlumat mübadiləsi marşrutlarının şaxələndirilməsinə, rəqəmsal kommunikasiyaların dayanıqlığının artırılmasına və regionun beynəlxalq rəqəmsal infrastrukturdakı rolunun güclənməsinə şərait yarada bilər.
Layihənin iqtisadi əhəmiyyəti yalnız telekommunikasiya xidmətləri ilə məhdudlaşmır. Yüksək ötürücülük qabiliyyətinə malik bağlantı süni intellekt məlumat mərkəzlərinin, bulud xidmətlərinin və hesablama infrastrukturunun inkişafı üçün əlavə imkanlar yaradır. Bu isə Azərbaycan və Qazaxıstanın yalnız rəqəmsal xidmətlərdən istifadə edən bazarlar deyil, həm də beynəlxalq məlumat axınlarına xidmət göstərən infrastruktur təminatçıları kimi mövqelərini gücləndirə bilər.
Zəngəzur dəhlizi: Orta Dəhlizin yeni bağlantı imkanı
Azərbaycanın regional nəqliyyat strategiyasının digər mühüm istiqaməti Zəngəzur dəhlizinin inkişafıdır. Horadiz–Ağbənd avtomobil yolunun tikintisinin başa çatması, dəmir yolu xəttinin inşasının davam etməsi və Naxçıvanda dəmir yolu infrastrukturunun modernləşdirilməsi bu istiqamətdə konkret addımlardır.
Horadiz–Cəbrayıl–Zəngilan–Ağbənd avtomobil yolu Hacıqabul–Horadiz–Ağbənd magistralının və Zəngəzur dəhlizinin tərkib hissəsidir. Layihənin ümumi uzunluğu 149,9 kilometr, əsas yol hissəsinin uzunluğu isə 123,6 kilometrdir. Yol 1B texniki kateqoriyası üzrə dörd-altı hərəkət zolağı ilə inşa edilib. Layihə çərçivəsində üç tunel, 28 körpü, səkkiz yol qovşağı, yeraltı keçidlər və suötürücü qurğular nəzərdə tutulub. Avtomobil yolunun tikintisinin tamamlanması mühüm mərhələ olsa da, dəhlizin tam nəqliyyat-logistika imkanlarının formalaşması üçün dəmir yolu bağlantısının və Naxçıvan istiqamətində infrastrukturun da tamamlanması vacibdir.
2026-cı il noyabrın 6-da ABŞ, Azərbaycan və Ermənistan TRIPP-in həyata keçirilməsini sürətləndirmək məqsədilə üçtərəfli texniki planlaşdırma qruplarının yaradıldığını elan ediblər. İlkin mərhələdə nəqliyyat və elektrik enerjisinin ötürülməsi üzrə iki qrupun fəaliyyəti nəzərdə tutulur. Bu qrupların vəzifəsi texniki məsələləri həll etmək, layihəni növbəti icra mərhələlərinə keçirmək və onu regional infrastruktur şəbəkələrinə inteqrasiya etməkdir.
Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin qiymətləndirməsinə görə, Zəngəzur dəhlizinin inkişafı ildə 15 milyon tona qədər əlavə yükdaşıma potensialı yarada bilər. Naxçıvan üzərindən Türkiyəyə ikinci qərb çıxışının formalaşması Azərbaycanın beynəlxalq marşrutlarını şaxələndirməklə yanaşı, Orta Dəhlizin alternativ bağlantı imkanlarını da genişləndirə bilər. Bununla belə, TRIPP-in texniki planlaşdırma mərhələsində olduğunu nəzərə almaq lazımdır. Layihənin tam nəqliyyat imkanlarının reallaşması üçün razılaşdırılmış texniki mexanizmlərin həyata keçirilməsi, infrastrukturun qurulması və regional şəbəkələrə inteqrasiya prosesi başa çatmalıdır.
Rəşt–Astara xətti: Şimal–Cənub dəhlizinin çatışmayan dəmir yolu bağlantısı
Orta Dəhlizin inkişafı ilə paralel olaraq, Azərbaycanın Şimal–Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizindəki mövqeyini gücləndirə biləcək əsas layihə Rəşt–Astara dəmir yolu xəttidir. 2000-ci il sentyabrın 12-də Rusiya, İran və Hindistan arasında imzalanmış hökumətlərarası saziş əsasında yaradılan Şimal–Cənub dəhlizinin məqsədi Hindistandan Rusiyaya, Şimali və Qərbi Avropaya daşınan yüklərin çatdırılma müddətini azaltmaqdır. Mövcud marşrutlarla altı həftədən çox çəkə bilən daşımaların dəhliz vasitəsilə təxminən üç həftəyə endirilməsi hədəflənir.
Dəhlizin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti İranın dəmir yolu şəbəkəsi ilə birbaşa bağlantıdan irəli gəlir. 2019-cu il martın 6-da 175 kilometr uzunluğundakı Qəzvin–Rəşt dəmir yolu istifadəyə verilib. Lakin İran ərazisində Rəşt–Astara hissəsinin tamamlanmaması Şimal–Cənub dəhlizinin qərb marşrutu üzrə fasiləsiz dəmir yolu əlaqəsinin formalaşmasına mane olur.
162 kilometr uzunluğunda nəzərdə tutulan Rəşt–Astara xətti bu boşluğu aradan qaldırmalıdır. Layihə çərçivəsində doqquz stansiyanın tikintisi planlaşdırılır. Rusiya və İran arasında 2023-cü il mayın 17-də imzalanmış sazişə əsasən, layihənin maliyyələşdirilməsində Rusiyanın iştirakı nəzərdə tutulub. Əvvəlki razılaşmalarda layihənin dəyəri 1,6 milyard avro səviyyəsində qiymətləndirilib və tikintinin 48 ay ərzində başa çatdırılması planlaşdırılıb.
Eyni zamanda, İran və Rusiya Rəşt–Astara dəmir yolu xəttinin tikintisi üzrə 1,36 milyard avro dəyərində smetanı yekun olaraq razılaşdırıblar. Layihənin həyata keçirilməsi Azərbaycanın Astara şəhərinin tranzit və logistika imkanlarının genişlənməsinə və yükdaşımaların həcminin artmasına şərait yaradacaq.
Gilan vilayətinin valisi Hadi Haqşenasın Trend-ə açıqlamasına görə, xəttin keçəcəyi 162 kilometrlik ərazinin təxminən 120 kilometrinin mülkiyyəti vətəndaşlardan satın alınıb, qalan 42 kilometr üzrə isə satınalma prosesi davam edib. O, həmçinin 60 kilometr məsafədə dəmir yolu yatağının möhkəmləndirilməsi işlərinin aparıldığını bildirib.
Layihə ilə bağlı sonrakı açıqlamalar hazırlıq prosesinin irəlilədiyini göstərir. 2026-cı il noyabrın 4-də İran tərəfi xəttin qalan 37 kilometrlik hissəsi də daxil olmaqla, bütün marşrut üzrə torpaq sahələrinin Rusiya tərəfinin mühəndis-axtarış işlərinə çıxışı üçün təhvil verildiyini açıqlayıb. Noyabrın 8-də isə İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının Rəşt–Astara dəmir yolunun tikintisi ilə bağlı sazişi təsdiqlədiyi bildirilib. Rusiya Dəmir Yollarının rəhbərliyinin oktyabrın 15-də verdiyi açıqlamaya əsasən, tikinti işlərinə 2027-ci ildə başlanması və xəttin üç il ərzində tamamlanması gözlənilir. Beləliklə, torpaq sahələrinin verilməsi və sazişin təsdiqi layihənin irəliləməsi üçün mühüm mərhələlər olsa da, tikintinin başlanması və tamamlanması hələ qarşıdakı vəzifələrdir.
Rəşt–Astara xəttinin istifadəyə verilməsi İranın dəmir yolu şəbəkəsini Azərbaycan üzərindən Qafqaz, Rusiya və Şimali Avropa istiqamətləri ilə birləşdirə bilər. Bu, Azərbaycan üçün yalnız tranzit yük həcminin artması demək deyil. Ölkənin Şimal–Cənub marşrutu üzrə logistika xidmətlərində, yükün ötürülməsində, dəmir yolu və liman əməliyyatlarında iştirak imkanları da genişlənə bilər.
Burada Orta Dəhlizlə Şimal–Cənub dəhlizinin qarşılıqlı əlaqəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Birinci istiqamət Çin və Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında, ikinci istiqamət isə Hindistan və Fars körfəzi regionu ilə Rusiya və Avropa arasında yükdaşımaları asanlaşdırmağı hədəfləyir. Hər iki marşrutun Azərbaycan ərazisində kəsişən logistika imkanları ölkənin tranzit sistemini daha çevik edə bilər.
Logistika şəbəkəsinin genişləndirilməsi
Azərbaycanın nəqliyyat strategiyası dəniz və dəmir yolu ilə məhdudlaşmır. Ələt Azad İqtisadi Zonasında hava limanının tikintisi də ölkənin multimodal logistika imkanlarının genişləndirilməsi məqsədi daşıyır.
2024-cü ilin aprelində tikintisinə başlanılan hava limanının əsas işlərinin 2026-cı ilin sonunadək tamamlanması, 2027-ci ilin martın sonu və ya aprelin əvvəlində istismara hazır olması nəzərdə tutulur. İlkin mərhələdə illik 500 min ton yükötürmə qabiliyyəti planlaşdırılır. Sonrakı mərhələdə bu göstəricinin ən azı 2 milyon tona çatdırılması hədəflənir.
Hava limanının Ələt Azad İqtisadi Zonasında, Bakı Limanına yaxın ərazidə yerləşməsi onun logistika sistemindəki rolunu artıra bilər. Beləliklə, dəniz, dəmir yolu, avtomobil və hava nəqliyyatının bir məkanda əlaqələndirilməsi üçün əlavə imkan yaranır.
Bakı Gəmiqayırma Zavodunda AD Ports və Qazaxıstan Dəmir Yolları üçün dörd konteyner gəmisinin inşası da Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturunda istehsal komponentinin genişləndiyini göstərir. Bu, ölkənin yalnız tranzit xidmətləri göstərmək deyil, həmin xidmətlər üçün zəruri olan texniki vasitələrin istehsalında da iştirak etmək potensialını ortaya qoyur.
Türkiyədə həyata keçirilən İstanbul Şimal Dəmir Yolu Keçidi layihəsi də regionun daha geniş Avropa–Asiya dəmir yolu bağlantısı kontekstində əhəmiyyət daşıyır. Təxminən 127 kilometrlik elektrikləşdirilmiş xətt və müasir siqnalizasiya sistemlərini nəzərdə tutan layihə üzrə İslam İnkişaf Bankı ilə 660 milyon avroluq maliyyələşdirmə sazişi imzalanıb. Layihənin ümumi dəyəri təxminən 8,1 milyard dollar, beynəlxalq maliyyə institutlarının iştirak payı isə 83 faiz səviyyəsində göstərilir. Tamamlandıqdan sonra xəttin illik dəmir yolu yükdaşıma qabiliyyətinin 3 milyon tondan 50 milyon tona yüksələcəyi gözlənilir. Bu layihə birbaşa Azərbaycan ərazisində yerləşməsə də, Orta Dəhlizin qərb istiqamətindəki dəmir yolu infrastrukturunun inkişafı baxımından daha geniş regional mənzərənin bir hissəsidir.
Beynəlxalq maliyyə institutlarının mesajı: infrastruktur kifayət deyil
Orta Dəhlizin inkişafına beynəlxalq maliyyə institutlarının münasibəti də marşrutun gələcək perspektivləri baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) nümayəndələri və Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı (AYİB) dəhlizin potensialının reallaşması üçün fiziki infrastrukturla yanaşı, institusional və əməliyyat islahatlarının vacibliyini vurğulayırlar.
BVF-nin Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiya Departamentinin direktor müavini Roberto Kardarelli bildirib ki, son dörd-beş il ərzində Orta Dəhliz üzrə daşımaların həcmi üç dəfədən çox artıb. Onun fikrincə, dəhlizin Şimal və Cənub marşrutları ilə yanaşı daha əhəmiyyətli istiqamətə çevrilməsi üçün avtomobil və dəmir yolları, boru kəmərləri kimi infrastrukturun inkişafı vacibdir.
Lakin Kardarelli fiziki infrastrukturun təkbaşına kifayət etmədiyini xüsusi vurğulayıb:
“Ticarət xərclərini azaltmaq məqsədilə gömrük və sərhəd prosedurları uyğunlaşdırılmalı, malların bir ölkədən digərinə daşınması üçün tələb olunan sənədləşmə prosesi sadələşdirilməli, həmçinin rəqəmsallaşma və yeni texnologiyaların imkanlarından istifadə edilməlidir”.
Bu mövqe Orta Dəhlizin əsas problemlərindən birinə diqqət çəkir. Yükün bir ölkədən digərinə keçməsi zamanı sərhəddə, gömrükdə və limanlarda yaranan gecikmələr marşrutun ümumi çatdırılma müddətinə və xərcinə birbaşa təsir edir. Dəmir yolu xəttinin və ya limanın ötürücülük qabiliyyətinin artırılması bu problemləri avtomatik həll etmir. Bunun üçün ölkələr arasında prosedurların uyğunlaşdırılması, məlumat mübadiləsinin sürətləndirilməsi və vahid əməliyyat mexanizmlərinin qurulması tələb olunur.
Azərbaycan və Gürcüstan dəmir yolları arasında aparılan koordinasiya tədbirləri bu baxımdan praktiki nümunədir. “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC-nin sədri Rövşən Rüstəmovun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətinin Böyük Kəsik, Qardabani və Tbilisi stansiyalarında keçirdiyi görüşlərdə sərhəd-keçid prosedurlarının sürətləndirilməsi, texniki yoxlamaların əlaqələndirilməsi, təkrarlanan əməliyyatların aradan qaldırılması və real vaxt rejimində məlumat mübadiləsi məsələləri müzakirə olunub.
ADY-nin məlumatına görə, Böyük Kəsik–Tbilisi–Böyük Kəsik marşrutu üzrə tətbiq edilən yeni əməliyyat yanaşmaları yük qatarlarının sərhədi keçmə müddətini iki dəfə azaltmağa imkan verib. Bu nəticə göstərir ki, logistika sisteminin səmərəliliyini artırmaq üçün yalnız yeni infrastruktur tikmək deyil, mövcud infrastrukturdan daha düzgün istifadə etmək də vacibdir.
AYİB-in Bakı nümayəndəliyinin rəhbəri Natali Muravidze də Orta Dəhlizin inkişafında üç əsas prioriteti qeyd edib: limanlar, dəmir yolları və intermodal obyektlərdə əsas darboğazların aradan qaldırılması; rəqəmsallaşma və koordinasiyanın gücləndirilməsi; nəqliyyat sektorundan kənarda iqtisadi fəaliyyətin inkişafı.
Onun sözlərinə görə, biznes nümayəndələri marşrutun ayrı-ayrı hissələrini deyil, bütün marşrut boyunca etibarlılığı, proqnozlaşdırıla bilənliyi və xərcləri qiymətləndirirlər. Muravidze vurğulayıb ki, Orta Dəhlizin uğuru yalnız daşınan konteynerlərin sayı ilə ölçülməməlidir:
“Uğur yalnız dəhliz boyunca və ya regiondan daşınan konteynerlərin sayı ilə ölçülməməlidir. Dəhlizin yaratdığı investisiyaların həcmi, iş yerlərinin sayı və biznes fəallığı da qiymətləndirilməlidir”.
Bu yanaşma Orta Dəhlizin tranzit marşrutundan iqtisadi dəhlizə çevrilməsi məsələsini ön plana çıxarır. Yüklərin ölkə ərazisindən keçməsi özü-özlüyündə iqtisadiyyat üçün maksimum fayda yaratmır. Bunun üçün anbar və logistika xidmətlərinin, yük emalı və qablaşdırma imkanlarının, sənaye istehsalının, ixracyönümlü müəssisələrin inkişafı lazımdır.
Avropa İttifaqının maliyyələşdirdiyi “EU Business Climate Report Azerbaijan 2025/26” hesabatında da Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, nəqliyyat infrastrukturuna yatırılan investisiyalar və Orta Dəhlizin inkişafı ölkənin regional tranzit qovşağı kimi əhəmiyyətini artıran amillər sırasında göstərilir. Bununla yanaşı, hesabatda əməliyyatların əlaqələndirilməsi, logistika xərcləri və dəhlizin fəaliyyətindəki mövcud darboğazlar biznes üçün əsas problemlər kimi qeyd olunur. Deməli, Azərbaycan üçün növbəti mərhələnin əsas vəzifəsi yalnız tranzit yük həcmini artırmaq deyil, bu axınlardan ölkə daxilində daha çox iqtisadi dəyər əldə etməkdir.
Regional tərəfdaşlıq və beynəlxalq maraq
Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycan, Qazaxıstan və Gürcüstan arasında əməkdaşlıqla məhdudlaşmır. Mərkəzi Asiya ölkələri, Türkiyə, Avropa İttifaqı, ABŞ və beynəlxalq maliyyə institutları da regionun nəqliyyat və rəqəmsal bağlantı imkanlarına maraq göstərirlər.
Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutuna tələbatın artdığını və infrastrukturun modernləşdirilməsinin regionun iqtisadi imkanlarını genişləndirəcəyini bildirib. Dünya Bankının qiymətləndirməsinə görə, planlaşdırılan infrastruktur layihələri həyata keçirilərsə, Xəzər dənizi üzərindən yükdaşımaların həcmi 2040-cı ilədək dörd dəfə arta bilər.
Tokayev Orta Dəhlizin TRIPP ilə inteqrasiyası məsələsinin ekspert səviyyəsində müzakirəsini də təklif edib. Bu, müxtəlif marşrutların bir-birinə alternativ olmaqla yanaşı, müəyyən hallarda vahid regional logistika şəbəkəsinin tamamlayıcı hissələrinə çevrilə biləcəyini göstərir.
ABŞ-nin Azərbaycandakı müvəqqəti işlər vəkili Emi Karlon CAMCA Regional Forumunda Trans-Xəzər marşrutunun Avrasiya ticarət əlaqələrini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirmək potensialına malik olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, ABŞ Trans-Xəzər Müəssisə Fondunu 201 milyon dollarla dəstəkləyib. Karlon marşrutu yalnız infrastruktur layihəsi deyil, iqtisadiyyatlar və insanlar arasında körpü kimi xarakterizə edib.
Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov da BMT Baş Assambleyası çərçivəsində keçirilən tədbirdə nəqliyyat-logistika bağlantılarının iqtisadi artımı sürətləndirə, təchizat zəncirlərinin dayanıqlığını gücləndirə və investisiya imkanları yarada biləcəyini vurğulayıb. O, TRIPP-in Azərbaycanla Naxçıvan arasında maneəsiz multimodal bağlantı yaratmaqla yanaşı, regional enerji əlaqələri və enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi üçün də potensial daşıdığını qeyd edib.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsi də bu prosesin mühüm hissəsidir. İqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarovun CAMCA Regional Forumunda açıqlamasına görə, Dünya Bankının 2023-cü il qiymətləndirməsində 2030-cu ilədək Orta Dəhliz üzrə ticarət həcminin üç dəfə artması və tranzit vaxtının yarıya qədər azalması potensialı göstərilib. O, Mərkəzi Asiyanın Azərbaycanın son beş ildə ən sürətlə böyüyən ticarət tərəfdaşı regionuna çevrildiyini bildirib.
Cabbarovun fikrincə, gələcəkdə regional əməkdaşlıq yalnız nəqliyyatla məhdudlaşmamalıdır. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında birgə istehsal, investisiya fondları, enerji və rəqəmsal bağlantılar da iqtisadi inteqrasiyanın əsas istiqamətlərinə çevrilə bilər.
Böyük Britaniya ilə imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq haqqında birgə bəyannamədə də Orta Dəhlizin inkişafına dəstək ayrıca əksini tapıb. Sənəddə hər iki tərəfin regional və beynəlxalq bağlantıların əhəmiyyətini qəbul etdiyi, sərhədyanı ticarət və investisiyaları asanlaşdıran nəqliyyat, logistika və infrastruktur layihələrini dəstəkləyəcəyi bildirilib. Bu, Azərbaycanın Orta Dəhliz strategiyasının Avropa tərəfdaşları ilə iqtisadi gündəliyə daxil edildiyini göstərir.
Çinin Azərbaycandakı səfiri Lu Mey də iki ölkə arasında nəqliyyat, enerji, ticarət və investisiya sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün əhəmiyyətli potensial olduğunu bildirib. Çin üçün Orta Dəhliz Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz vasitəsilə Avropa bazarlarına çıxış imkanlarından biridir. Bu səbəbdən Pekinlə Bakı arasında nəqliyyat-logistika əməkdaşlığının inkişafı marşrutun uzunmüddətli perspektivləri baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Orta Dəhlizin iqtisadi sınağı: tranzitdən əlavə dəyərə
Beynəlxalq Valyuta Fondunun Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiya departamentinin direktoru Cihad Azur Orta Dəhlizə potensial investisiyaların region ölkələri üçün dünya iqtisadiyyatına daha dərindən inteqrasiya perspektivləri açdığını bildirib. Onun sözlərinə görə, son illərdə Mərkəzi Asiya və Qafqaz ölkələrinin bir çoxunda iqtisadi artım investisiya və ticarət axınlarının istiqamətinin dəyişməsi nəticəsində sürətlənib. Azur bununla yanaşı, infrastruktur investisiyalarının real iqtisadi nəticə verməsi üçün institusional mühitin təkmilləşdirilməsinin, özəl sektorun rolunun artırılmasının, dövlət müəssisələrində islahatların aparılmasının və dövlətin iqtisadiyyatda iştirakının azaldılmasının vacibliyini qeyd edib.
Bu mövqe Orta Dəhlizin gələcək inkişafı ilə bağlı əsas iqtisadi məsələlərdən birini ortaya qoyur: nəqliyyat bağlantıları region ölkələrinə yeni imkanlar açsa da, bu imkanlardan faydalanmaq üçün rəqabətqabiliyyətli biznes mühiti, keyfiyyətli insan kapitalı və səmərəli dövlət idarəçiliyi tələb olunur.
Azərbaycan üçün bu, xüsusilə qeyri-neft sektorunun inkişafı və ixracın şaxələndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Tranzit gəlirləri ilə yanaşı, logistika xidmətləri, anbar təsərrüfatı, emal, istehsal, rəqəmsal xidmətlər və yüksək texnologiyalar sahəsində yeni iqtisadi fəaliyyətlərin yaradılması ölkənin dəhlizdən əldə etdiyi faydanı artıra bilər.
Bu baxımdan Ələt Azad İqtisadi Zonası, Bakı Limanı, Trans-Xəzər fiber-optik kabeli, gəmiqayırma və hava yükdaşımaları layihələri bir-birindən ayrı təşəbbüslər deyil. Onlar nəqliyyat axınlarının iqtisadi dəyərə çevrilməsi üçün zəruri olan infrastruktur və xidmətlər sistemini formalaşdırır.
Azərbaycan üçün yeni regional logistika modeli
Azərbaycanın həyata keçirdiyi və planlaşdırdığı layihələr ölkənin regional nəqliyyat sistemindəki rolunun dəyişdiyini göstərir. Əvvəlki mərhələdə əsas diqqət coğrafi mövqedən və mövcud nəqliyyat infrastrukturlarından istifadə etməklə tranzit yük axınlarının cəlb edilməsinə yönəlirdisə, hazırda strategiya daha geniş məzmun alır.
Orta Dəhliz üzrə 30 milyon tonluq regional hədəf, Bakı Limanının genişləndirilməsi, Ələt–Kurık bərə sisteminin yaradılması, intermodal terminal layihəsi, Trans-Xəzər fiber-optik kabeli, Zəngəzur dəhlizinin inkişafı və Rəşt–Astara dəmir yolu xəttinin tikintisinə hazırlıq Azərbaycanın Şərq–Qərb və Şimal–Cənub istiqamətlərində bağlantı imkanlarını artırmağa xidmət edir.
Bununla belə, bu layihələrin iqtisadi səmərəsi onların sadəcə tikilib başa çatdırılması ilə müəyyən edilməyəcək. Əsas göstəricilər yüklərin nə qədər sürətlə və hansı xərclərlə daşınması, sərhəd və gömrük prosedurlarının nə dərəcədə sadələşdirilməsi, liman və dəmir yolu əməliyyatlarının koordinasiyası, özəl sektorun iştirakı və tranzit axınlarının ölkə daxilində yaratdığı əlavə dəyər olacaq.
BVF və AYİB nümayəndələrinin vurğuladığı kimi, Orta Dəhlizin uğuru yalnız fiziki infrastrukturun genişləndirilməsindən deyil, həm də rəqəmsallaşma, institusional islahatlar və regional əməkdaşlığın dərinləşdirilməsindən asılıdır.
Beləliklə, Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə coğrafi mövqeyini daha geniş iqtisadi üstünlüyə çevirməkdir. Bunun üçün ölkə yalnız yüklərin keçdiyi tranzit ərazi kimi deyil, beynəlxalq ticarət, logistika, rəqəmsal kommunikasiya, emal və istehsal proseslərinin birləşdiyi regional mərkəz kimi inkişaf etməlidir. Orta Dəhlizlə Rəşt–Astara xəttinin, eləcə də rəqəmsal və multimodal bağlantıların paralel inkişafı bu məqsədə çatmaq üçün əsas imkanlardan birini yaradır.
