Ağ cırtdan cütlüyü tapılıb

Ağ cırtdan cütlüyü tapılıb

Bakı. Trend:

Astronomlar ekstremal sıx əlaqəli, orbital periodu 6,91 dəqiqə olan ağ cırtdanlardan ibarət tutulan qoşa sistem aşkar ediblər. Trend-in məlumatına görə, bu qoşa ulduz sistemi daha qısaperiodlular siyahısında ikinci olmaqla, tutulanlar (bir-birinin qarşısına keçən) arasında bir-birinə daha yaxın sistemdir. Alimlər “Nature” jurnalında qeyd edirlər ki, bu obyekt, 2034-cü ilə uçuşu planlaşdırılan LİSA (Laser Interferometer Space Antenna) kosmik rəsədxanası üçün qravitasiya dalğalarının ən yaxşı mənbəyi olacaq.

Kainatda əksər ulduzlar çox sayda sistemə daxildir, yəni sistemin digər ulduzları ilə birlikdə ümumi bir kütlə mərkəzi ətrafında dolanırlar. Daha çox yayılmış qoşa ulduzlar, komponentlər arası qarşılıqlı təsirin xarakterindən asılı olaraq cırtdan yeni, polyar və kataklizmik dəyişənlər kimi bir çox siniflərə bölünürlər.

Qravitasiya dalğalarının tədqiqi sahəsində əsas maraq doğuran sıxlığı çox olan obyektlərin yaxın sistemləridir. Daha çox məlum olan Hals və Teylorun qoşa pulsarıdır (PSR B1913+16). Bu pulsar 7,75 saata dövr edən iki neytron ulduzdan ibarət sistemdir. Bu sistemin ətraflı öyrənilməsi 1974-cü ildə, yəni bilavasitə kəşfdən xeyli əvvəl, qravitasiya dalğalarının mövcudluğunu bildirən ilkin müşahidə göstərişlərini almağa imkan vermişdir. Belə böyük kütlələrin sürətli hərəkəti kinetik enerjinin bir hissəsini aparan və periodun qısalmasına gətirən məkan-zaman dəyişikliyinə səbəb olur.

Yaxın illərdə qravitasiya astronomiyası sahəsində ən iddialı layihələrdən biri Avropa Kosmik Laser İnterferometri – LİSA olacaq. LİSA tərəfləri 1.5 milyon km olan düzgün üçbucağın təpələrində yerləşən 3 cihazdan ibarətdir. Onun buraxılışı 2034-cü ilə planlaşdırılır. Onun cihazlarının ən yüksək həssaslığı tezliyin millihers diopozonunda olacaqdır.

Güman olunur ki, LİSA minlərlə sıx qoşa ulduzlar, əsasən də qoşa ağ cırtdanlar kəşf edəcək. Ancaq hal-hazırda bu cür sistemlərdən hələ ki, 10-u məlumdur.

Ən çox tanınan sistemlərdən biri ümumi kütlə mərkəzi ətrafında 5.4 dəqiqəyə dövr edən RX J0806.3+1527 qoşa ağ cirtdan sistemidir. Lakin bu sistem tutulan deyildir. Yəni onun orbit müstəvisi baxış istiqaməti ilə 52 dərəcə bucaq təşkil edir. Bu həm optik üsullarla cisimlərin ətraflı öyrənilməsini, həm də qravitasiya dalğalarının amplitudunun olduğundan az alınmasına səbəb olur.

Məlum ekstremal sıx qoşalar arasında yalnız biri - SDSS J065133.338+284423.37 tutulan sistemdir. Onun orbital periodu 12.75 dəqiqədir.

Kaliforniya Texnoloji İnstitunundan Kevin Berdjin (Kevin Burdge) rəhbərliyi ilə ABŞ, Almaniya və İsrail astronomları periodu 6,91 dəqiqə olan iki ağ cırtdandan ibarət ZTF J153932.16+502738.8 yeni qoşa sistemi haqqında məlumat veriblər. Bu sistem indiyə kimi məlum olanlardan ən qısa periodlusudur. Sistemin böyük yarımoxu günəşin radiusunun 10 faizi tərtibində, Yerlə Ay arasındakı məsafədən 5 dəfə kiçik olub - 78,5 min kilometrdir.

Sistemin tutulan olması orbital parametrləri dəqiq ölçməyə və onların zamana görə təkamülünü öyrənməyə imkan verir. Müəyyən olunub ki, period, Albert Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsində fərz olunduğu kimi dəqiqliklə dəyişir. Mövcud sistem üçün orbital hərəkət enerjisinin şüalanmasının xarakterik müddəti 210 min il tərtibindədir. Ancaq bu halda tədqiqatçılar hesab edirlər ki, obyektlərin birləşməsi az ehtimallıdır.

Müəlliflərin fikrincə, təxminən 130 min ildən sonra period azalaraq 5 dəqiqəyə çatacaq və obyektlərin yaxınlaşması onlar arasında kəskin maddə mübadiləsinə gətirib çıxaracaq. Nəticədə sistem daha da genişlənəcək və AM CVn (Canum Venaticorum) tipli kataklizmik dəyişənlərə çevriləcəklər. Alternativ halda qeyri stabil kütlə mübadiləsi nəticəsində sistem R CrB (Coronae Borealis) eruptiv dəyişən ola bilər. Astronomlar sistemin dağılmasına gətirə bilən heliumun termonüvə detonasiyasını daha az ehtimallı hesab edirlər.

Bu yaxınlarda astronomlar yeni ekzotik tutulan polyar aşkarlayıblar: bu sıx qoşa sistem adi ulduzdan və güclü maqnit sahəsi olan ağ cırtdandan ibarətdir. Alimlər hesab edirlər ki, LİSA-nın qravitasiya antenləri qoşa ağ cırtdanlar sistemində planetlər tapa bilər.

İstanbulda bıçaqlı şəxs 3 Rusiya vətəndaşını yaralayıb
İstanbulda bıçaqlı şəxs 3 Rusiya vətəndaşını yaralayıb
İranda bir gündə 100-ə yaxın şəxs koronavirusdan ölüb
İranda bir gündə 100-ə yaxın şəxs koronavirusdan ölüb
Əfqanıstanda İtaliya səfirliyinin avtomobili partladılıb
Əfqanıstanda İtaliya səfirliyinin avtomobili partladılıb
Loading Bars
Xəbər lenti
Azərbaycan Ukraynaya öz istehsalı olan mühərrik yağları ixrac edəcək
Xırdalanda partlayış olub, iki nəfər dağıntılar altından çıxarılıb
Bu pozuntulara görə mindən çox şəxs məsuliyyətə cəlb olunub
Şabranda 2 azyaşlı uşaq yanan evdən sağ çıxarılıb
Prokurorluq Bakıda qadının ölümü ilə bağlı araşdırmalara başladı
Bakıda antisanitar şəraitdə fəaliyyət göstərən müəssisənin fəaliyyəti məhdudlaşdırıldı (FOTO)
AGF-nin vitse-prezidenti Altay Həsənov: Əldə etdiyimiz nailiyyətlər Mehriban xanım Əliyevanın rəhbərliyi və müdrik tövsiyələrinin bəhrəsidir
Energetika Nazirliyi İctimai Şura üzvlüyünə namizədlərin irəli sürülmə vaxtını elan edib
Azərbaycanda 273 nəfər COVID-19-dan sağalıb, 57 nəfər yoluxub, 11 nəfər vəfat edib
“BakuBus” Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin idarəetməsinə verildi
Lütfi Zadənin 100 illiyik yubileyi qeyd ediləcək
İstanbulda bıçaqlı şəxs 3 Rusiya vətəndaşını yaralayıb
Astara gömrük postunda 21 kq narkotik aşkarlandı (VİDEO)
“Dərs vaxtı”nda cədvələ uyğun mövzular təqdim olunub
Baş Prokurorluq dəniz quldurları tərəfindən öldürülən azərbaycanlı ilə bağlı məlumat yaydı
Yanvarın 26-na USD/AZN rəsmi məzənnəsi
Ombudsmanın Milli Preventiv Qrupunun üzvləri tərəfindən Əfqan Sadıqov növbəti dəfə qəbul olunub
250 baş qırqovul vəhşi təbiətə buraxılıb (VİDEO)
Azərbaycanda işsizlik səviyyəsi 5 faizdən aşağı düşəcək
Ötən il Azercell-in LTE şəbəkəsinin ölkə üzrə genişlənməsi 85%-dən artıq olub
Azərbaycanda gənclərlə bağlı geniş tədbir keçiriləcək
MEDİA seminarlara başladı (FOTO)
Biznesinizi Yelo bankla genişləndirin
Ceyhun Bayramov İranın xarici işlər naziri ilə görüşüb
2025-ci ilə kimi şəhid ailəsi, qazi və Çernobıl əlillərinin mənzil-məişət şəraiti yaxşılaşdırılacaq - Nazir müavini
Füzuli rayonunun Kürdlər kəndi (FOTO/VİDEO)
“Azərişıq” və “Azəriqaz” kommunal sektorda əməkdaşlıq edəcəklər
Ağcabədidə yaşayış binasının bütün elektrik kabelləri yanıb
Putin onun haqqında hazırlanan filmdəki iddialara münasibət bildirib
Baş Prokurorluqda geniş kollegiya iclası keçirilib
FHN dağlıq ərazilərdə yaşayan və dağlara səfər edən vətəndaşlara müraciət edib (VİDEO)
Milli Məclisin İctimai birliklər və dini qurumlar komitəsi hesabat verdi
Şəhid ailələri və əlilliyi olanlara veriləcək mənzillərlər bağlı nazirlikdən AÇIQLAMA
Erməni Apostol Kilsəsinin Ermənistan siyasətinə təsiri təhlil edilib (FOTO)
“Azərbaycan Gimnastika Federasiyası” İctimai Birliyinin Ümumi Yığıncağı və İcra Komitəsinin iclası baş tutub (FOTO)
Rusiyalı deputatın adı "qara siyahı"ya salnıb - Leyla Abdullayeva
Kimya sektorunda Egey bölgəsinin ixracat lideri yenə SOCAR-ın Petkim şirkəti oldu (FOTO)
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva yenidən Azərbaycan Gimnastika Federasiyasının prezidenti seçilib
Dövlət qulluğu müsabiqənin test imtahanında iştirak etmək üçün qeydiyyat başlayıb
8 prokurorluq işçisi vəzifəsindən azad edilib
Ötən il 30 şəxs tutularaq Azərbaycana ekstradisiya edilib
Dəniz quldurlarının qaçırdığı gəmidə həyatını itirən azərbaycanlı Qabona gətirilib - Çavuşoğlu
Türkiyə sualtı qayığı yerli raketin sınaq atışını keçirib (VİDEO)
Pandemiyadan sonra bizi gözləyən problem: yollarda sıxlıq artacaq
Zaman puldur. Karvannews-la iş tapmaq daha asandır!
İranda bir gündə 100-ə yaxın şəxs koronavirusdan ölüb
Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Baş İdarəsi ötən il 39 şəxsi cinayət başında yaxalayıb
Azad olunmuş ərazilərdə şirkətlərimiz işə başlamağa hazırdır - İran XİN başçısı
Azərbaycan Prezidenti: Xudafərin su anbarı ilə bağlı planlar artıq çox aktiv fazadadır
“AzerGold” QSC-də ötən ilin yekunlarına dair onlayn müşavirə keçirilib (FOTO)
Arazın hər iki sahili boyu hər zaman soydaşlıq və dostluq münasibətləri mövcud olub - Məhəmməd Cavad Zərif
Prezident İlham Əliyev: Azad edilmiş ərazilərin yenidən qurulmasında İran şirkətlərini görməyə çox şad olarıq
Prezident İlham Əliyev: Regionda yeni vəziyyətlə əlaqədar yeni imkanlar əməkdaşlığa geniş qapılar açır
Prezident İlham Əliyev müharibə əlilləri və şəhid ailələrinin evlə təmin olunması ilə bağlı sərəncam imzalayıb
Bu ərazilərdə ov etmək qadağandır - Xidmət rəisindən açıqlama (VİDEO)
Ötən il Azərbaycanda 7 yeni partiya qeydiyyata alınıb
Masallı Xəstəxanasının direktoru həbs edildi
“İlham Əliyev. İnkişaf - məqsədimizdir” çoxcildliyinin 105-ci kitabı çapdan çıxıb
Ağstafa sakinindən 6 kiloqramdan çox heroin götürülüb (FOTO/VİDEO)
Şəhid polkovnik-leytenant dəfn olundu (FOTO)
281 vəzifəli şəxs barəsində 180 cinayət işinin ibtidai istintaqı tamamlanıb
DİN sahibkarın meşələri məhv etməsi və ev heyvanlarını güllələməsi ilə bağlı iddialara münasibət bildirib
Fermerləri aldadıb pul alan dələduz çobanlar saxlanıldı (FOTO/VİDEO)
DOST mərkəzlərində rekord sayda vətəndaş müraciəti qeydə alınıb (FOTO)
Fındıq bağlarına birdəfəlik əkin subsidiyası torpaq kateqoriyasına görə veriləcək
"Şahdəniz" yatağından hasil olunan kondensat satışından əldə edilən gəlir 220 milyon dolları ötüb
Əfqanıstanda İtaliya səfirliyinin avtomobili partladılıb
Dövlət Neft Fondu "Azəri-Çıraq-Günəşli" layihəsindən gəlirlərini açıqlayıb
2020-ci ildə 254 cinayətkar qrup zərərsizləşdirilib
Bu sahələr fəaliyyətini bərpa etdi (FOTOREPORTAJ)
Ötən il Azərbaycanda 67 min 972 oğlan doğulub
Papua-Yeni Qvineyada güclü zəlzələ olub
“Dostluq” memorandumu Azərbaycanla Türkmənistan arasında yeni perspektivlər açır
Bələdiyyələrlə iş Mərkəzi tərəfindən ötən il 79 858 akt tərtib olunub
Sabahın hava proqnozu açıqlanıb
1,3 milyon manata yaxın cərimə cəzası dövlət büdcəsinə köçürülüb
Kənd və qəsəbələrdə qeydiyyata alınmayan 1312 uşaq aşkarlanıb
Ötən il boşanma ilə bağlı 1182 ərizə qəbul edilib - Ədliyyə Nazirliyi
Suraxanıda evlərdən oğurluq edən dəstə üzvləri saxlanılıb (FOTO/VİDEO)
Elmar Qasımov imtahan ərəfəsində tələbələrlə görüşüb
Məktəblərdə birinci yarımil üzrə qiymətləndirmə keçirilir (FOTO)
Azərbaycan və İran Xarici işlər nazirləri arasında görüş keçirilir (FOTO/VİDEO)
Tibbi xidmətlərin göstərilməsi üçün göndəriş vərəqəsinin verilməsi Qaydası təsdiqlənib
Baş Prokurorluqda Ermənistanın 17 muzdlu döyüşçüsü barədə axtarış elan edilib
25 ölkənin Baş prokuror və Ədliyyə nazirlərinə Ermənistanın cinayətləri haqqında məktublar göndərilib (FOTO)
Ötən il məhkəmə icraçılarının icraatına 910 mindən artıq iş daxil olub
Qarabağın dirçəlişi qeyri-neft sektorunun inkişafına ciddi təkan verəcək - Mikayıl Cabbarov
Ötən il 10 məhkum xəstəliyə görə azadlığa buraxılıb
Ermənistan diaspor dayağını necə itirib?
Rusiyada koronavirusdan ölənlərin sayı 70 minə yaxınlaşır
Vətən müharibəsi şəhidlərinin məhkum qohumlarının bir qismi azadlığa buraxılıb
Nardaranda odlu silah saxlayan keçmiş məhkum tutulub (FOTO/VİDEO)
Prezident İlham Əliyev İranın xarici işlər nazirini qəbul edib (VİDEO) (YENİLƏNİB)
Şəmkir sakinlərindən silah götürülüb (VİDEO)
Qəbələ meşəsində qanunsuz ağac kəsintisi olub
Prokurorluq orqanlarının 38 əməkdaşı ali dövlət mükafatları ilə təltif edilib
Fransada idmançılar üçün xüsusi tibbi maskalar hazırlanıb
65 yaşdan yuxarı 176 məhkum azad olunub
Polşada təhsil alan azərbaycanlı tələbədən maraqlı aksiya (FOTO)
Qəbələdə evi tərk edən koronavirus xəstəsi saxlanılıb
Bütün xəbərlər