“Azərbaycanın geosiyasəti”

“Azərbaycanın geosiyasəti”

Geosiyaset 26

Yunus Oğuz

"Azərbaycanın geosiyasəti"

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Əvvəli 13 oktyabr tarixli sayımızda

Ümumiyyətlə, Orta Asiya respublikalarının demək olar ki, hamısı Rusiya meylli olduğu üçün bu bəzən təhdid və zor gücünə, bəzən də bilərəkdən olur. Məsələn, Qırğızıstan bir ara Avropaya meylliliyini gizlətmirdi, hətta bu ölkədə Qərbin dəstəyi ilə "narıncı inqilab" da baş verdi. Rusiya geosiyasi maraqlarını nəzərə alıb buna biganə qala bilməzdi. Nəticədə, Qırğızıstanda bir ildən, iki ildən bir hökumət dəyişiklikləri baş verdi. Bu o zamana qədər davam edəcək ki, Qırğızıstan tam Rusiyanın istəyi ilə oturub duracaq.

İranın bu bölgədə işi çox çətin olsa da, o bu bölgədə ideoloji, iqtisadi, siyasi işlərini bir anlığa da dayandırmır, əksinə fəaliyyətini daha da gücləndirir. İstisna etmirəm ki, 2015-ci ilin sentyabr ayında Tacikistanda cəhd edilən çevrilişdə İranın bəzi rəsmilərinin iştirakı olub. Bu çevriliş cəhdi Orta Asiyada çoxdan ocağı sönmüş, ancaq közü qalan və hər zaman öz işartılarını alova çevirməyə cəhd edən islamçıların Əfqanıstandan, İrandan maddi və siyasi dəstək almasının bir xəbərdarlığı idi.

Eyni hadisələr 90-cı illərin əvvələrində Azərbaycanda da baş verirdi. Rəsmi Tehran, yaxud onun qeyri-hökumət təşkilatları ölkəmizdə milyonlar xərcləyib təbliğat aparırdılar. Bu təbliğatın nəticəsində, bir vaxtlar Azərbaycanın cənub bölgəsinin məscidlərində İranın dini lideri Ayətullah Xomeyninin portreti asılırdı. Eyni zamanda bu strukturlar vasitəsilə (bu indi də davam edir) müxtəlif narkotiklərin Azərbaycana daşınması, onu narkotranzit ölkəyə çevirməsi, həm də gənclərimizin kütləvi şəkildə narkotikaya aludə olması həyata keçirilir. Maraqlıdır, onlar narkotika satışına görə öz vətəndaşlarını edam etməkdən belə çəkinmirlər, ancaq Avropaya ötürülən narkotranzit marşrutlarına bəzən rəhbərlik edir, bəzən isə dəstək verirlər.

***

Yadınıza gəlirsə Şuşanın işğalı zamanı o zamankı prezident səlahiyyətlərini həyata keçirən Milli Məclisin sədri Yaqub Məmmədov 1992-ci ilin 7-8 mayında Tehranda rəsmi səfərdə idi. Rəsmi Tehran Dağlıq Qarabağ münaqişəsini tənzimlənmək üçün Ermənistanla Azərbaycan arasında münasibətləri yumşaltmağa cəhd edir, eyni zamanda özünün regionda nüfuzunun yüksək olduğunu Qərbə göstərmək istəyirdi. Baxmayaraq İran kəşfiyyatı Şuşanın işğal olunması xəbərini bilirdi və bunu Azərbaycan tərəfinə ötürmədi.

Regionda nüfuzunu yüksəltməyə çalışan İrana o zaman elə Rusiya ən böyük zərbəni vurdu. Rus qoşunlarının köməyilə Şuşa işğal olundu, bununla da regionda İranın Cənubi Qafqazda geosiyasi maraqları ayaqlar altına atıldı. Yaxud, iki məşhur millət vəkilimizin- Afiyəddin Çəlilov və Ziya Bünyadovun öldürülməsində, onlara sui-qəsd edilməsində qonşu dövlətə məxsus olan "Ceyhullah" təşkilatının üzvlərinin əli olduğu ortaya çıxdı, cinayətkarlar həbs olunaraq məhkəmə qarşısında dayandılar və layiqli cəzalarını da aldılar.

Fikrimizin təsdiqi kimi hörmətli professor yazır ki, İranın ayrıca olaraq Cənubi Qafqazda yürütdüyü "region dövlətləri ilə hərtərəfli əlaqələr yaradaraq onları öz geosiyasi və hərbi-geostrateji təsiri altında saxlamaq" siyasəti də, mütəxəssislərin fikrinə görə, Azərbaycanla münasibətlərinin timsalında açıq-aydın göstərir. Müstəqilliyin ilk illərindən başlayaraq İranın İslam dövləti kimi Azərbaycana, onun müsəlman əhalisinə, rastlaşdığı problemlərə, o cümlədən Dağlıq Qarabağ məsələsinə yanaşması yalnız sözdə "birmənalı açıq dəstək" üzərində qurulmuşdur. O yazır: "regional təhlükəsizlik məsələlərinə yanaşmada İran Azərbaycanın regional təhlükəsizlik siyasətini bir neçə prinsipial məqama görə qəbul etmir. Bunlardan birincisi, Azərbaycanın təhlükəsizlik sahəsində həyata keçirdiyi regional siyasət və dünyanın mövcud təhlükəsizlik strukturları ilə tərəfdaşlıq münasibətləri yaratmasıdır. İran ... Azərbaycan və Gürcüstanın Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyi ilə bağlı yürütdükləri siyasəti və fəaliyyəti ciddi narahatlıqla qarşılamışdır.

İkinci amil, İranın bölgədəki erməni etnik separatizminə, bu əsasda yaşanan yerli və regional münaqişələrə- Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ probleminə münasibəti ilə bağlı olmuşdur. Rəsmi Tehranın bu həssas məsələyə münasibəti və yanaşması Azərbaycanı heç zaman qane etməmiş və edə də bilməzdi.

Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ probleminin həllində İran sözdə özünü "sülh və ədalət" tərəfdarı kimi göstərərək hər iki tərəfə vasitəçilik təklif etsə də, münaqişənin qarşısının alınması və işğalçı Ermənistana qarşı regional təzyiqlərin göstərilməsi istiqamətində indiyə kimi heç bir əməli tədbir görməmişdir..." (Bax. s. 373-374)

Yuxarıda göstərilən amillərin təbiidir ki, öz səbəbləri var. Bunlardan ən birincisi, İranın milli təhlükəsizliyinə, onun geosiyasi, geosiqtisadi maraqlarına ən böyük zərbə vura bilən zərbələrdən biri və ən başlıcası bu ölkə əhalisinin yarısının, qeyri rəsmi məlumatlara görə türk kökənli olmasıdır (bunlardan ən çox İranın şimalında yaşayan Azərbaycan türkləri, haradasa əhalinin sayı 40%-dən çoxunu təşkil edir. Qaşqay türkləri, türkmənlər və s. bura aiddir). İran tərəfi belə düşünür ki, Azərbaycan dövlətinin varlığı, onun demokratik inkişafı və cəlbediciliyi nə zamansa bu ölkədə yaşayan azərbaycanlıların İranda hökm sürən teokratik rejimə etiraza və nəticədə onun sərhədlərinin dəyişməsinə səbəb olar. Qonşumuz bu məsələyə çox ciddi yanaşır və bunun həddən artıq nigarançılığını keçirir.

Birinci səbəb, ABŞ alimi C. Kornel yazır ki, İranın təhlükəsizliyi Azərbaycan dövlətinin və bu ölkədə yaşayan çoxsaylı etnik azərbaycanlıların vəziyyəti ilə birbaşa bağlıdır. Cənubi Azərbaycan məsələsi İranın onsuz da dağılmaqda olan çoxmillətli dövlət strukturuna ciddi təhlükə hesab olunur.

İkinci səbəb, əgər bu ölkənin geosiyasi maraqlarına nəzər salsaq və onun Cənubi Qafqaz siyasətində yerləşən ərazilərə diqqət yetirsək, görərik ki, bu sərhədlərin əksər hissələrində, Türkiyə də daxil olmaqla, türk kökənli insanlar yaşayırlar. Ölkənin daxili və sərhədboyu əhali strukturu, yerli aərbaycanlıların kompakt yaşaması və sayca çoxluğu, ətrafdakı türk mənşəli xalqların və dövlətlərin mövcudluğu İranı daima narahat etmiş, buna qarşı həmişə əks planlar həyata keçirməyə çalışmışdır. Və bu gün də bu məsələ qonşu dövləti narahat etməkdədir.

ABŞ tədqiqatçısı B. Şoferin fikrinə görə, İranın qeyri-fars əhalisi xarici aləmin təsirinə həddindən artıq həssasdır, çünki onlar özlərinin etnik qohumluq əlaqələrində olan xalqlar və dövlətlərlə bağlıdırlar.
Üçüncü səbəb isə, İranın Xəzər hövzəsində və Cənubi Qafqazda yürütdüyü regional təhlükəsizlik siyasətinə birbaşa təsir göstərən amillərdən biri də, bölgədəki hərbi-geostrateji qüvvələr balansının onun xeyrinə olmaması, NATO-nun "Şərqə doğru genişlənmə" proqramının həyata keçirilməsinin qarşısını ala bilməməsidir.

Qüvvələr balansının regionda dəyişməsi İranın milli təhlükəsizliyini təhdid edir fikri, hələ bu dövlətin analitiklərinin qırmızı xətlə qeyd etdiyi əsas səbəblərdən biridir. Məlumdur ki, Türkiyə, o cümlədən onun hərbu müttəfiqi olan ABŞ və NATO İranın birbaşa rəqibi hesab olunur. Eyni zamanda, bölgədə balanslaşdırılmış siyasət yürüdən, məlum səbəbdən Ermənistandan savayı, qonşu dövlətlərlə "bərabər əməkdaşlıq" münasibətlərinin tərəfdaşı olan Azərbaycan və NATO-ya üzv olmaq istədiyini gizlətməyən, bunu açıq şəkildə bəyan edən Gürcüstan isə Qərbin hərbi-geostrateji tərəfdaşı kimi dəyərləndirilir. İranın ən çox qorxduğu məsələ Azərbaycan və Gürcüstanın ABŞ və NATO qüvvələrinin Xəzər dənizinə çıxmasına razılıq verməsidir. Bu da Xəzər hövzəsində artıq bu dövlətin əleyhinə olacağına heç bir şübhə qalmadığından xəbər verir.
Ardı var

Qısamüddətli notların yerləşdirilməsi üzrə hərrac keçirilib
Qısamüddətli notların yerləşdirilməsi üzrə hərrac keçirilib
“Ziraat Bank Azərbaycan” Yığım Əmanəti məhsulunu təqdim edir
“Ziraat Bank Azərbaycan” Yığım Əmanəti məhsulunu təqdim edir
Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları artıb
Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları artıb
Loading Bars
Xəbər lenti
Ceyhun Bayramovun rusiyalı həmkarı ilə telefon danışığı olub
Firdovsi Umudov iki gözünü itirən qazini ziyarət etdi (VİDEO)
Yerevanda etirazçılar Paşinyanın istefasını tələb edirlər (VİDEO)
Türkiyədə koronavirusdan sağalanların sayı 414 mini keçib
Hazırkı vəziyyət onu deməyə əsas verir ki, karantin qaydaları sərtləşdirilməlidir - Mütəxəssis
Xəzər dənizində zəlzələ oldu
Azərbaycan balıqçılığın inkişafı üçün azad edilmiş ərazilərin potensialından istifadə edəcək
Doğum və ölüm haqqında elektron şəhadətnamələrin formaları təsdiqlənib
Azərbaycanın qeyri-dövlət sektoru üzrə ixracında “SOCAR Polymer” liderlik edir
Tibbi xidmətlərin xidmətlər zərfinə daxil edilməsi və ya çıxarılması qaydası təsdiqləndi
Türkiyənin İƏT üzv ölkələrinə ixracı azalıb
Azərbaycan Könüllü Təşkilatları İttifaqı və Qazaxıstanın “Milli Könüllülük Şəbəkəsi” arasında əməkdaşlıq sazişi imzalanıb (FOTO)
Ədliyyə naziri torpaqlarımızın işğaldan azad olunması ilə bağlı xarici həmkarlarına müraciət edib
Beynəlxalq Türk Akademiyasının prezidenti Azərbaycan Prezidentinə təbrik məktubu göndərib
Xırdalan şəhərinin bir hissəsinə içməli suyun verilməsi dayandırılıb
Ceyhun Bayramov Əfqanıstanın ölkəmizə yeni təyin olunmuş səfiri ilə görüşüb (FOTO)
"Təmiz şəhər" ASC 285 min manata yaxın məbləğdə müqavilə imzalayıb
17 obyektdə sanitariya-gigiyena tələbləri pozulub - İqtisadiyyat Nazirliyi
Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi İran tərəfinə başsağlığı verib (FOTO)
Sülhməramlı kontingent üçün gətirilən növbəti maddi-texniki təminat vasitələri təyinat məntəqəsinə çatdırılıb (FOTO/VİDEO)
Azərbaycanda əlilliyi olan şəxslər sosial müdafiə, reabilitasiya, məşğulluq tədbirləri ilə əhatə olunublar
Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə keçiriləcək BMT Baş Assambleyasının COVID-19-la bağlı xüsusi sessiyasının gündəliyi açıqlanıb
UNEC alimləri Ermənistanın məhv edilmiş hərbi texnikasının məbləğini açıqladı
Braziliya Federal Senatının birinci vitse-prezidenti Azərbaycan Prezidentinə məktub ünvanlayıb
Kazanda 6-cı İƏT Gənc Sahibkarlar Forumu keçirilib (FOTO)
Poltava universitetində fəaliyyət göstərən Azərbaycan Tədris-Mədəniyyət Mərkəzində azərbaycanlı tələbələrlə görüş keçirilib (FOTO)
Tibbi maskadan istifadə etməyən 747 sərnişin cərimələnib (FOTO)
Bakıda məhkuma göndərilən ayaqqabıdan heroin çıxdı
5 saylı Cəzaçəkmə Müəssisəsinə başçəkmə həyata keçirilib
“AzerGold” Azərbaycanın dövlət sektoru üzrə ixracında liderlər sırasında yer alıb
Azərbaycan beynəlxalq birgə iclasda təmsil olunub
Ali Baş Komandan prinsipiallıq nümayiş etdirərək Azərbaycan xalqının milli maraqlarını qətiyyətlə müdafiə edib
“AccessBank”da yeni İcraçı Direktorlar təyin edilib (FOTO)
Vətən Müharibəsindəki qardaşlar: Yaralansalar da döyüşə geri qayıtdılar (FOTO)
Livanlı muzdlu-terrorçu DTX tərəfindən məsuliyyətə cəlb edildi (VİDEO)
Dekabrın 3-də manatın dollara qarşı məzənnəsi
Rusiyanın Azərbaycan Diaspor Təşkilatları Konfederasiyasının sədri Prezident İlham Əliyevi təbrik edib
Şagirdlərin təxminən 25 faizinin onlayn dərslərə cəlb edilməməsi bizim üçün problemdir - Nazir
Biləcəri bələdiyyəsinin sədri koronavirusdan öldü
Serbiya-Macarıstan sərhədində “Cənub Qaz Dəhlizi”nə qoşulacaq boru kəmərinin tikintisi başlayıb
"Şamaxı yolu"ndakı yerüstü piyada keçidinin lifti bərpa olundu (FOTO)
Ermənistanda Paşinyanın istefası tələbi ilə petisiya hazırlanıb
Azərbaycan ilk gündən pandemiyaya yalnız qlobal həmrəyliklə qalib gəlməyin mümkünlüyü mesajını dünyaya ünvanladı - Vüqar Rəhimzadə
Azərbaycanla təlim və hazırlıqla bağlı əməkdaşlığımız davam edir - Hulusi Akar
44 günlük müharibədə Ermənistanın 30 ildir qurduğu ordusu darmadağın edildi - Hərbi ekspert
"Azərişıq" ASC-nin 5 əməkdaşı Vətən Müharibəsində şəhid olub, 17 nəfər yaralanıb
Banklar şəhid ailələrinin kredit borcları ilə bağlı qərar verdi
Azərbaycanda uşaq müdafiə mexanizmi təkmilləşdiriləcək - Dövlət Komitəsi
Publisistik düşüncələr: Günəşli payızın qırx dörd anı
Azərbaycanda çoxlu sayda yeni iş yerləri açılacaq
PAŞA Bankdan kiçik və orta bizneslər üçün hədiyyəli kampaniya
Müəllimlərin işə qəbulu müsabiqəsinin onlayn müsahibə mərhələsinə start verilir
Biləsuvarda qapı-pəncərə sexindən oğurluq edən şəxs saxlanılıb
Deputat Naqif Həmzəyev seçicilərin qayğıları ilə tanış olub (FOTO)
Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin direktoru Murad Hüseynov UNESCO-nun Baş katibinə müraciət ünvanlayıb
Ermənistanın təcavüzü nəticəsində Füzuli və Cəbrayılın işğal olunmamış ərazilərinə dəymiş ziyan müəyyənləşdi
Qarabağla bağlı UNESCO-ya müraciət edən Rusiya mədəniyyət xadimləri Azərbaycana dəvət edildi
Türkiyədə karantin qaydaları sərtləşdirildi - Evdə qonaqlığa görə cərimə
“Qızılağac” Milli Parkında qanunsuz balıq ovu ilə məşğul olan şəxs tutulub (VİDEO)
Qarabağla bağlı razılaşma regionda uzunmüddətli sülhün təmininə xidmət edəcək - Qazaxıstan prezidenti
“Baktelecom” “İçərişəhər” qoruğunda müasir standartlara cavab verən optik şəbəkəsini istifadəyə verdi (FOTO)
Yelo Bank fərdi sahibkarlara dəstəyini davam etdirir (FOTO)
Türkiyə-Rusiya Birgə Monitorinq Mərkəzinin tikintisi aparılır - Hulusi Akar
Yaxın vaxtlarda vaksinasiyaya başlanacaq - Akif Qurbanov
TƏBİB kütləvi KT və rentgen müayinələrinə aydınlıq gətirib
Ölkəmizin tarixində yeni dövr başlayır, mühüm tarixi proseslərin əsası qoyulur - Deputat
Sərt karantin rejimi qaçılmaz ola bilər – TƏBİB
Vaksin olmadığından qoruyucu tədbirlərə diqqət etməliyik - Akif Qurbanov
TƏBİB koronavirusdan evdə müalicə olunanlara xəbərdarlıq edib
İranda koronavirusa yoluxanların sayı 1 milyona çatır
Laçının işğaldan azad edilməsi şanlı qələbəmizin təcəssümüdür - Vitse-spiker
Sərt tədbirlərə mütləq əl atılmalıdır, xəstəxanalarda yer qalmayacaq - XƏBƏRDARLIQ
Ceyhun Bayramovun özbəkistanlı həmkarı ilə telefon danışığı olub
COVİD-ə qarşı spesifik dərman və vaksin yoxdur - RƏSMİ
Laçın rayonunun Qarıqışlaq kəndi (VİDEO)
20 yaşdan aşağı şəxslər koronavirusun, daha doğrusu ölümün daşıyıcılarıdır - Adil Allahverdiyev
Qısamüddətli notların yerləşdirilməsi üzrə hərrac keçirilib
Azərbaycanda bu insanlar koronavirusu ağır keçirir - TƏBİB
“Təmiz Sumqayıt” ekoloji layihəsinə start verilir
Bakıda abadlaşdırılan növbəti həyət sakinlərin istifadəsinə verilib (FOTO)
Gədəbəydə yaşayış yerini tərk edən koronavirus xəstələri məsuliyyətə cəlb edilib
Azərbaycanda koronavirusdan ölüm faizi açıqlandı
Dövlət Neft Fondu "Azəri-Çıraq-Günəşli" layihəsindən gəlirlərini açıqlayıb
Belarus, Qırğızıstan və Qarabağdakı hadisələr KTMT məkanındakı vəziyyəti çətinləşdirdi - Putin
Azərbaycanda 3 942 nəfər COVID-19-a yoluxub, 2 265 nəfər sağalıb, 37 nəfər vəfat edib
Nazirlər Kabineti yanında Operativ Qərargah brifinq keçirib (FOTO)
“Ziraat Bank Azərbaycan” Yığım Əmanəti məhsulunu təqdim edir
Azərbaycanda 4 dövlət əmlakı özəlləşdirilib
Kəlbəcərin Söyüdlü (Zod) qızıl yatağının görüntüləri yayılıb (VİDEO)
Koronavirusa yoluxma ehtimalı yüksək olan şəxslərin sayı açıqlanıb
İlahiyyat İnstitutu Tələbə Elmi Cəmiyyətinin təşkilatçılığı ilə vebinar keçirilib (FOTO)
"Şahdəniz" yatağından hasil olunan kondensat satışından 205 milyon dollar gəlir əldə edilib
Azərbaycanın əməliyyat sistemi bazarında "Android"in payı artıb
Gəncədə yaralı hərbçilər ziyarət edilib
Azərbaycan Cənubi Qafqazda tamamilə fərqli və yeni eranın başlanğıcını qoydu - Deputat
Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları artıb
İsveçdə Azərbaycan həqiqətlərindən bəhs edən kitab nəşr olunub
COVID-19 ABŞ-da Çindən daha əvvəl qeydə alınmış ola bilər
Azərbaycan özünü qalib xalq, məğlubedilməz dövlət kimi təsdiq etdi - Pərvin Kərimzadə
Cənubi Qafqazda sabitlik Türkiyə üçün çox önəmlidir - Mövlud Çavuşoğlu
Bütün xəbərlər