“Azərbaycanın geosiyasəti”

“Azərbaycanın geosiyasəti”

Geosiyaset 26

Yunus Oğuz

"Azərbaycanın geosiyasəti"

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Əvvəli 13 oktyabr tarixli sayımızda

Ümumiyyətlə, Orta Asiya respublikalarının demək olar ki, hamısı Rusiya meylli olduğu üçün bu bəzən təhdid və zor gücünə, bəzən də bilərəkdən olur. Məsələn, Qırğızıstan bir ara Avropaya meylliliyini gizlətmirdi, hətta bu ölkədə Qərbin dəstəyi ilə "narıncı inqilab" da baş verdi. Rusiya geosiyasi maraqlarını nəzərə alıb buna biganə qala bilməzdi. Nəticədə, Qırğızıstanda bir ildən, iki ildən bir hökumət dəyişiklikləri baş verdi. Bu o zamana qədər davam edəcək ki, Qırğızıstan tam Rusiyanın istəyi ilə oturub duracaq.

İranın bu bölgədə işi çox çətin olsa da, o bu bölgədə ideoloji, iqtisadi, siyasi işlərini bir anlığa da dayandırmır, əksinə fəaliyyətini daha da gücləndirir. İstisna etmirəm ki, 2015-ci ilin sentyabr ayında Tacikistanda cəhd edilən çevrilişdə İranın bəzi rəsmilərinin iştirakı olub. Bu çevriliş cəhdi Orta Asiyada çoxdan ocağı sönmüş, ancaq közü qalan və hər zaman öz işartılarını alova çevirməyə cəhd edən islamçıların Əfqanıstandan, İrandan maddi və siyasi dəstək almasının bir xəbərdarlığı idi.

Eyni hadisələr 90-cı illərin əvvələrində Azərbaycanda da baş verirdi. Rəsmi Tehran, yaxud onun qeyri-hökumət təşkilatları ölkəmizdə milyonlar xərcləyib təbliğat aparırdılar. Bu təbliğatın nəticəsində, bir vaxtlar Azərbaycanın cənub bölgəsinin məscidlərində İranın dini lideri Ayətullah Xomeyninin portreti asılırdı. Eyni zamanda bu strukturlar vasitəsilə (bu indi də davam edir) müxtəlif narkotiklərin Azərbaycana daşınması, onu narkotranzit ölkəyə çevirməsi, həm də gənclərimizin kütləvi şəkildə narkotikaya aludə olması həyata keçirilir. Maraqlıdır, onlar narkotika satışına görə öz vətəndaşlarını edam etməkdən belə çəkinmirlər, ancaq Avropaya ötürülən narkotranzit marşrutlarına bəzən rəhbərlik edir, bəzən isə dəstək verirlər.

***

Yadınıza gəlirsə Şuşanın işğalı zamanı o zamankı prezident səlahiyyətlərini həyata keçirən Milli Məclisin sədri Yaqub Məmmədov 1992-ci ilin 7-8 mayında Tehranda rəsmi səfərdə idi. Rəsmi Tehran Dağlıq Qarabağ münaqişəsini tənzimlənmək üçün Ermənistanla Azərbaycan arasında münasibətləri yumşaltmağa cəhd edir, eyni zamanda özünün regionda nüfuzunun yüksək olduğunu Qərbə göstərmək istəyirdi. Baxmayaraq İran kəşfiyyatı Şuşanın işğal olunması xəbərini bilirdi və bunu Azərbaycan tərəfinə ötürmədi.

Regionda nüfuzunu yüksəltməyə çalışan İrana o zaman elə Rusiya ən böyük zərbəni vurdu. Rus qoşunlarının köməyilə Şuşa işğal olundu, bununla da regionda İranın Cənubi Qafqazda geosiyasi maraqları ayaqlar altına atıldı. Yaxud, iki məşhur millət vəkilimizin- Afiyəddin Çəlilov və Ziya Bünyadovun öldürülməsində, onlara sui-qəsd edilməsində qonşu dövlətə məxsus olan "Ceyhullah" təşkilatının üzvlərinin əli olduğu ortaya çıxdı, cinayətkarlar həbs olunaraq məhkəmə qarşısında dayandılar və layiqli cəzalarını da aldılar.

Fikrimizin təsdiqi kimi hörmətli professor yazır ki, İranın ayrıca olaraq Cənubi Qafqazda yürütdüyü "region dövlətləri ilə hərtərəfli əlaqələr yaradaraq onları öz geosiyasi və hərbi-geostrateji təsiri altında saxlamaq" siyasəti də, mütəxəssislərin fikrinə görə, Azərbaycanla münasibətlərinin timsalında açıq-aydın göstərir. Müstəqilliyin ilk illərindən başlayaraq İranın İslam dövləti kimi Azərbaycana, onun müsəlman əhalisinə, rastlaşdığı problemlərə, o cümlədən Dağlıq Qarabağ məsələsinə yanaşması yalnız sözdə "birmənalı açıq dəstək" üzərində qurulmuşdur. O yazır: "regional təhlükəsizlik məsələlərinə yanaşmada İran Azərbaycanın regional təhlükəsizlik siyasətini bir neçə prinsipial məqama görə qəbul etmir. Bunlardan birincisi, Azərbaycanın təhlükəsizlik sahəsində həyata keçirdiyi regional siyasət və dünyanın mövcud təhlükəsizlik strukturları ilə tərəfdaşlıq münasibətləri yaratmasıdır. İran ... Azərbaycan və Gürcüstanın Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyi ilə bağlı yürütdükləri siyasəti və fəaliyyəti ciddi narahatlıqla qarşılamışdır.

İkinci amil, İranın bölgədəki erməni etnik separatizminə, bu əsasda yaşanan yerli və regional münaqişələrə- Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ probleminə münasibəti ilə bağlı olmuşdur. Rəsmi Tehranın bu həssas məsələyə münasibəti və yanaşması Azərbaycanı heç zaman qane etməmiş və edə də bilməzdi.

Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ probleminin həllində İran sözdə özünü "sülh və ədalət" tərəfdarı kimi göstərərək hər iki tərəfə vasitəçilik təklif etsə də, münaqişənin qarşısının alınması və işğalçı Ermənistana qarşı regional təzyiqlərin göstərilməsi istiqamətində indiyə kimi heç bir əməli tədbir görməmişdir..." (Bax. s. 373-374)

Yuxarıda göstərilən amillərin təbiidir ki, öz səbəbləri var. Bunlardan ən birincisi, İranın milli təhlükəsizliyinə, onun geosiyasi, geosiqtisadi maraqlarına ən böyük zərbə vura bilən zərbələrdən biri və ən başlıcası bu ölkə əhalisinin yarısının, qeyri rəsmi məlumatlara görə türk kökənli olmasıdır (bunlardan ən çox İranın şimalında yaşayan Azərbaycan türkləri, haradasa əhalinin sayı 40%-dən çoxunu təşkil edir. Qaşqay türkləri, türkmənlər və s. bura aiddir). İran tərəfi belə düşünür ki, Azərbaycan dövlətinin varlığı, onun demokratik inkişafı və cəlbediciliyi nə zamansa bu ölkədə yaşayan azərbaycanlıların İranda hökm sürən teokratik rejimə etiraza və nəticədə onun sərhədlərinin dəyişməsinə səbəb olar. Qonşumuz bu məsələyə çox ciddi yanaşır və bunun həddən artıq nigarançılığını keçirir.

Birinci səbəb, ABŞ alimi C. Kornel yazır ki, İranın təhlükəsizliyi Azərbaycan dövlətinin və bu ölkədə yaşayan çoxsaylı etnik azərbaycanlıların vəziyyəti ilə birbaşa bağlıdır. Cənubi Azərbaycan məsələsi İranın onsuz da dağılmaqda olan çoxmillətli dövlət strukturuna ciddi təhlükə hesab olunur.

İkinci səbəb, əgər bu ölkənin geosiyasi maraqlarına nəzər salsaq və onun Cənubi Qafqaz siyasətində yerləşən ərazilərə diqqət yetirsək, görərik ki, bu sərhədlərin əksər hissələrində, Türkiyə də daxil olmaqla, türk kökənli insanlar yaşayırlar. Ölkənin daxili və sərhədboyu əhali strukturu, yerli aərbaycanlıların kompakt yaşaması və sayca çoxluğu, ətrafdakı türk mənşəli xalqların və dövlətlərin mövcudluğu İranı daima narahat etmiş, buna qarşı həmişə əks planlar həyata keçirməyə çalışmışdır. Və bu gün də bu məsələ qonşu dövləti narahat etməkdədir.

ABŞ tədqiqatçısı B. Şoferin fikrinə görə, İranın qeyri-fars əhalisi xarici aləmin təsirinə həddindən artıq həssasdır, çünki onlar özlərinin etnik qohumluq əlaqələrində olan xalqlar və dövlətlərlə bağlıdırlar.
Üçüncü səbəb isə, İranın Xəzər hövzəsində və Cənubi Qafqazda yürütdüyü regional təhlükəsizlik siyasətinə birbaşa təsir göstərən amillərdən biri də, bölgədəki hərbi-geostrateji qüvvələr balansının onun xeyrinə olmaması, NATO-nun "Şərqə doğru genişlənmə" proqramının həyata keçirilməsinin qarşısını ala bilməməsidir.

Qüvvələr balansının regionda dəyişməsi İranın milli təhlükəsizliyini təhdid edir fikri, hələ bu dövlətin analitiklərinin qırmızı xətlə qeyd etdiyi əsas səbəblərdən biridir. Məlumdur ki, Türkiyə, o cümlədən onun hərbu müttəfiqi olan ABŞ və NATO İranın birbaşa rəqibi hesab olunur. Eyni zamanda, bölgədə balanslaşdırılmış siyasət yürüdən, məlum səbəbdən Ermənistandan savayı, qonşu dövlətlərlə "bərabər əməkdaşlıq" münasibətlərinin tərəfdaşı olan Azərbaycan və NATO-ya üzv olmaq istədiyini gizlətməyən, bunu açıq şəkildə bəyan edən Gürcüstan isə Qərbin hərbi-geostrateji tərəfdaşı kimi dəyərləndirilir. İranın ən çox qorxduğu məsələ Azərbaycan və Gürcüstanın ABŞ və NATO qüvvələrinin Xəzər dənizinə çıxmasına razılıq verməsidir. Bu da Xəzər hövzəsində artıq bu dövlətin əleyhinə olacağına heç bir şübhə qalmadığından xəbər verir.
Ardı var

Çin şirkətləri Əfqanıstanda mis və litium yataqlarına çıxış əldə etmək niyyətindədir
Çin şirkətləri Əfqanıstanda mis və litium yataqlarına çıxış əldə etmək niyyətindədir
Üçtərəfli müqavilə İranın qaz probleminin böyük hissəsini həll edəcək – Prezident Aparatının rəhbəri
Üçtərəfli müqavilə İranın qaz probleminin böyük hissəsini həll edəcək – Prezident Aparatının rəhbəri
Azərbaycan, Türkmənistan və İran arasında imzalanan qaz müqaviləsindən bütün tərəflər qazanacaq - İranlı ekspertlər
Azərbaycan, Türkmənistan və İran arasında imzalanan qaz müqaviləsindən bütün tərəflər qazanacaq - İranlı ekspertlər
Loading Bars
Xəbər lenti
"Omikron" ştammının COVID-19-un daha ağır formasına gətirib çıxaracağını dəmək hələ tezdir - ÜST
Türkiyə prezidenti Qətərə səfər edəcək
Rusiyanın “Kinotavr” festivalının yaradıcısı vəfat edib
MDU və BDU könüllüləri Beynəlxalq Könüllülər Gününü birlikdə qeyd ediblər (FOTO)
Azərbaycan Türkiyənin “Hürkuş” təlim təyyarəsinə maraq göstərir - Komitə rəhbəri
Xəzər dənizində zəlzələ olub
Hüseyn Cavidin yazdıqları bu gün də bütün bəşəriyyət üçün aktuallığını qorumaqdadır - Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri
Xətai rayonunda baş verən yanğın söndürülüb (VİDEO) (ƏLAVƏ OLUNUB)
Rusiyada fərdi evdə yanğın nəticəsində iki azyaşlı həyatını itirib
Avstriyada qar uçqunu baş verib, ölən və yaralılar var
Mingəçevir Dövlət Universitetində ingilis dilinin tədrisi ilə bağlı layihə uğurla başa çatıb (FOTO)
Ərəb koalisiyası hüsilərə qarşı əməliyyat keçirib, xeyli sayda texnika və canlı qüvvə məhv edilib
Çin şirkətləri Əfqanıstanda mis və litium yataqlarına çıxış əldə etmək niyyətindədir
Berlin polisi COVİD əleyhinə nümayişlər zamanı 58 nəfəri saxlayıb
ABŞ 500-dək yeni nüvə bombası istehsal edəcək
Azərbaycanda COVID-19 əleyhinə peyvənd olunanların sayı açıqlanıb
Azərbaycanda 1 394 nəfər COVID-19-a yoluxub, 25 nəfər ölüb
Ceyhun Bayramov ölkə gənclərini Könüllülər Günü münasibətiylə təbrik edib
Azərbaycanda Könüllülərinin IV Həmrəylik Forumu keçirilib (FOTO)
Azərbaycan könüllüləri ulu öndər Heydər Əliyevin məzarını və Şəhidlər xiyabanını ziyarət ediblər (FOTO)
Türkiyə artilleriyası İraqın şimalında 3 terrorçunu zərərsizləşdirib
İranda son sutka ərzində 76 nəfər koronavirusdan ölüb
ABŞ-ın Suriyadakı hərbi bazası hücuma məruz qalıb
Hüseyn Cavidlə bağlı nadir arxiv kadrlar yayıldı (VİDEO)
Gəncədə yol hərəkəti qaydalarını nümayişkəranə şəkildə pozan sürücülər saxlanılıb (FOTO/VİDEO)
Tovuzda yaşayış yerini tərk edən koronavirus xəstəsi məsuliyyətə cəlb edilib (FOTO)
Şəhid Elvin Kazımovun xatirəsinə həsr olunan anım mərasimi keçirilib (FOTO/VİDEO)
Üçtərəfli müqavilə İranın qaz probleminin böyük hissəsini həll edəcək – Prezident Aparatının rəhbəri
Qaradağda iməclik keçirilib (FOTO)
Göygöldə qadın itkin düşüb (FOTO)
Mançesterdə Azərbaycan icması ilə görüş keçirilib (FOTO)
Sabahın hava proqnozu açıqlanıb
QDİƏT-ə üzv ölkələrə Zəngəzur dəhlizinin imkanlarından istifadə etmək təklif olunub (FOTO)
Gürcüstanda koronavirusa daha 3 410 nəfər yoluxub, 46 nəfər ölüb
Müdafiə Nazirliyi həftəlik icmal hazırlayıb (VİDEO)
Metroda sərnişin qatar yoluna düşüb
Sabirabadda yaşadığı ünvanı tərk edən COVID-19 xəstələri saxlanılıb (FOTO)
Fransada sutka ərzində COVID-19-a yoluxanların sayı 50 mini keçib
İndoneziyada vulkan püskürməsi nəticəsində ölənlərin sayı 13-ə çatıb
Saatlıda yaşadığı ünvanı tərk edən COVID-19 xəstəsi aşkarlanıb
Qubada istirahət mərkəzində yanğın baş verib
Azərbaycan, Türkmənistan və İran arasında imzalanan qaz müqaviləsindən bütün tərəflər qazanacaq - İranlı ekspertlər
İtaliyada 5 yaşdan kiçik uşaqlar da koronavirusa qarşı peyvənd olunacaq
Almaniyada təyyarə avtomobil körpüsünə eniş edib
İndoneziya sahillərində 6 bal gücündə zəlzələ olub
Britaniyada koronavirusa 42 mindən çox yeni yoluxma halı qeydə alınıb
Ağ Ev Putin və Baydenin görüşəcəkləri tarixi təsdiqləyib
Mingəçevir Dövlət Universitetinin gənc əməkdaşları Bakı Qida Hakatonunun qalibi olublar (FOTO)
İndoneziyada vulkan püskürməsi nəticəsində 1 nəfər ölüb, 41 nəfər yaralanıb
"Mançester Siti" "Liverpul"u 1 xal qabaqlayaraq liderliyə yüksəlib
Finlandiyanın XİN rəhbəri koronavirusa yoluxub
Keniyada avtobus körpüdən çaya düşüb, çox sayda ölən var
Hemilton "Formula-1" üzrə Səudiyyə Ərəbistanı Qran Prisinin təsnifatının qalibi olub
Türkiyədə son sutkada koronavirusdan 19 463 nəfər sağalıb
Xocavənddə daha bir erməni hərbçisinin cəsədi tapılıb
"Barselona" Xavinin rəhbərliyi ilə ilk dəfə məğlub oldu
Bir çox Aİ və NATO ölkələri Türkiyənin PUA-larını almaqda maraqlıdır - Çavuşoğlu
İngiltərə Premyer Liqası: "Liverpul" turnir cədvəlində liderliyə yüksəlib
İranın nüvə obyekti yaxınlığında partlayış olub
Xocavənddə hərbi qulluqçumuza hücum edərkən zərərsizləşdirilən erməni təxribatçının cəsədi təhvil verildi
Türkiyədə Ərdoğanın mitinqdə törədilməsi planlaşdırılan terror aktının qarşısı alınıb
Türkiyə xüsusi təyinatlıları Suriyada 5 terrorçunu məhv edib
ATƏT-in Minsk Qrupu Azərbaycan və Ermənistan XİN rəhbərlərinin görüşünü keçirməyə hazırdır
"Instagram"ın işində fasilələr yaranıb
Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva "Yaşıl Marafon" çərçivəsində ağacəkmə aksiyasında iştirak edib (FOTO)
Putin və Bayden arasında keçiriləcək görüşün vaxtı məlum olub
Gürcüstanda zəlzələ baş verib
Şabranda quşçuluq sexində yanğın olub
Azərbaycan Ermənistandan azad edilmiş ərazilərin mina xəritələrini əldə edib
Azərbaycan və Türk diaspor təşkilatlarının əməkdaşlığı genişlənir (FOTO)
Gömrükçülər növbəti dəfə "Yaşıl Marafon" genişmiqyaslı ağacəkmə tədbirlərində iştirak ediblər (FOTO)
Yaşadıqları ünvanı tərk edən 2 koronavirus xəstəsi aşkarlanıb (FOTO)
Bakıda 550 küçə dezinfeksiya edilib (FOTO)
"Yaşıl Marafon" çərçivəsində genişmiqyaslı ağacəkmə tədbirləri davam edir (FOTO)
Azərbaycanda COVID-19 əleyhinə peyvənd olunanların sayı açıqlanıb
Xəzər rayonunda növbəti ümumrayon iməcliyi keçirildi (FOTO)
Azərbaycanda 1 406 nəfər COVID-19-a yoluxub, 18 nəfər vəfat edib
Ombudsmanın İtaliyaya səfəri İtaliya mətbuatında geniş işıqlandırılıb
Londonda Azərbaycan icmasının üzvləri ilə görüş keçirilib (FOTO)
Avropa ölkələri Əfqanıstanda ümumi diplomatik missiya aça bilər
İranda ötən sutka daha 58 nəfər koronavirusdan ölüb
Bitkoin 20 faizə yaxın ucuzlaşıb
Güləş Federasiyasının ofisindən içərisində 63 min manat olan dəmir seyf oğurlanıb (FOTO/VİDEO)
Prezident İlham Əliyev Tailand və Finlandiyanın dövlət başçılarını təbrik edib
“Azərbaycan Sənaye Korporasiyası” ASC-nin Müşahidə Şurasının yeni tərkibi təsdiqləndi
Xaçmazın icra başçısı Elnur Rzayev problemlərlə yerində tanış olub (FOTO)
Komando hərbi hissəsində taktiki təlim keçirilib (FOTO/VİDEO)
“Yevlax Pilot Aqropark”ın açılışı olub (FOTO)
Stokholmda Azərbaycan və Ermənistan XİN rəhbərlərinin görüşünün baş tutmamasının səbəbi açıqlanıb
Dövlət Komitəsinin sədri Londonda Lordlar Palatasının üzvləri ilə görüşüb
Əlillərin cəmiyyətə inteqrasiyasının qarşısını alan maneələr aradan qaldırılmalıdır - Ombudsman Aparatı (FOTO)
Mingəçevir Dövlət Universitetində Elmi Şuranın növbəti iclası keçirilib (FOTO)
40-a yaxın əlil kurort və müalicə mərkəzlərinə göndərilib
Qəbiristanlıqlardan oğurluq edənlər saxlanılıblar (FOTO)
Rusiyada koronavirusdan ölənlərin sayı 280 mini keçib
Sosial reabilitasiya layihəsinə 6200 uşaq cəlb edilib (FOTO)
Gəncədə mağazadan oğurluq edən şəxs saxlanılıb (FOTO/VİDEO)
Bakıda kafe və aptekdən oğurluq edilib
İran da Zəngəzur dəhlizinin imkanlarından faydalana biləcək - İranın sabiq səfiri
2021-ci ilin son Günəş tutulması başlayıb (VİDEO)
Bütün xəbərlər