“Azərbaycanın geosiyasəti”

“Azərbaycanın geosiyasəti”

Yunus Oğuz

"Azərbaycanın geosiyasəti"

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

"İsti sular" dedikdə I Pyotr öz vəsiyyətində yazdığı kimi Hind okeanını nəzərdə tuturdu. O yazırdı ki, Hind okeanının sularına sahib olmadan dünyaya ağalıq etməkdən danışmağa dəyməz. Bu məqsədlə də Xəzər dənizindən əvvəl su hövzəsi ilə, sonra quru yolla Fras (Kəngər) körfəzinə çıxmaq, oradan isə Hind okeanına "əlini uzat" ideyasını həyata keçirmək istəyirdi və Dərbənd, Bakı, Rəşt, Şirvan, Gilan, Mazandaran kimi şəhər və əyalətləri işğal etməsindən sonra Sankt-Peterburqda müqavilə imzalamışdır. Bunun ardınca ruslar 1724-cü ildə Türkiyə hökümətini də diplomatik yolla Araz çayı sərhəd olmaqla işğal etdikləri "bütün Şimali Azərbaycan torpaqlarının Rusiyanın hakimiyyəti altına keçməsi" faktı ilə razı sala bilmişdi.

Nəzərə alaq ki, həmin illər Səfəvi sülaləsinin hökmranlığının son illəri idi və əsası Şah İsmayıl tərəfindən qoyulmuş qızılbaşlar imperiyası mövcudluğunun 226-cı ilini yaşayırdı. On il keçəcək (1736), Nadir şah Muğanda qurultay çağıracaq və rəsmən Səfəvi dövrünün başa çatmasını qurultay iştirakçılarına qəbul etdirəcəkdi.

Pyotrun dövründə isə Səfəvi imperiyası artıq parçalanmışdı- paytaxt İsfahan əfqanlar tərəfindən işğal olunmuş, Şah Hüseyn edam edilmiş, Fars (kəngər) körfəzində portuqallar, hollandlar və ingilislər ağalıq edirdi, imperiyanın qərb torpaqları, Təbriz də daxil olmaqla Osmanlı imperiyasının əsgərləri tərəfindən ələ keçirilmiş, Şah Hüseynin varisi II Təhmasib qaçqın vəziyyətinə düşmüş, işğal edilməmiş ərazilərdən əsgər yığmağa çalışırdı.

Lakin, vəziyyət qısa bir zamanda, Nadir xan ordunun baş komandanı II Təhmasib tərəfindən təyin olunduqdan sonra xeyli dəyişdi, İsfahan əfqanlardan geri alındı, Təbriz azad edildi, qızılbaş əsgərləri Bağdadı mühasirəyə aldılar. Səfəvilərin belə qələbələri Rusiyaya da təsirsiz ötüşə bilməzdi, özü də bütün bu hadisələr I Pyotrun ölümündən (1725) sonra baş verirdi. Odur ki, Xəzərətrafı Azərbaycan torpaqlarının statusu ilə bağlı Rusiya və Səfəvi (İran) dövlətləri arasında ikinci saziş 1732-ci ildə Rəştdə imzalanmış, bu sazişə görə Rusiya 1722-23-cü illərdə ələ keçirdiyi torpaqları geri qaytarır və əvəzində Xəzər dənizində sərbəst üzmək və məhdudiyyətsiz ticarət aparmaq hüququ əldə etdi.

Əli Həsənov yazır: "1735-ci ildə Gəncədə Nadir şah (qeyd edək ki, hələ o zaman ordu komandanı və az yaşlı şahın qəyyumu idi- kursiv Y. O.) hökuməti ilə Rusiya arasında ikinci görüş keçirilmiş və iki ölkə arasında daha əsaslı sənəd "əbədi dostluq" haqqında sülh sazişi imzalanmışdı. Ruslar həmin vaxt Nadir şahın təkidi ilə işğal etdikləri Bakı, Astara və Dərbənd ətrafındakı ərazilərlə birgə, bütün Şimali Azərbaycan torpaqlarını geri qaytarır və həmin torpaqlar üzərində Nadir şah hökumətinin suverən hüquqlarını tanıyırlar". (Bax. s. 557)
Mövzudan kənara çıxaraq qeyd etməliyəm ki, Nadir şah Azərbaycan tarixində, bütövlükdə Yaxın Şərqdə, Orta Asiyada, Hindistanda çox unikal şəxs hesab olunub. Hətta, onu müasir Avropa tədqiqatçıları "Avropanın Napoleonu" adlandırıblar. O dövrünün geosiyasətini, hərbi-geostrategiyasını (düzdür, o zamanlar bu terminlər mövcud deyildi) çox əla bilir, diplomatik danışıqların ustası idi. Təsəvvür edin ki, Rusiyanın bəhs etdiyimiz illərdə (1722-1723) işğal etdiyi torpaqları bu unikal şəxsiyyət, əslən azərbaycanlı türkü olan Nadir şah heç bir güllə atmadan, yalnız diplomatik yolla azad edir, ustəgəl də Rusiya işğal etdiyi ərazilərdən çıxarkən silah-sursatlarını da onun əsgərlərinə təhvil verir. Bundan sonra o Hindistanı işğal edir, imperiyanın ərazilərini də hind çayına qədər uzadır, Orta Asiyaya yürüş edərək onu vassalına çevirir.

Təəssüflər olsun ki, bu dahi sərkərdənin, Azərbaycanın böyük oğlunun fəaliyyətinə indinin özündə də tam qiymət verilməmiş, hətta bəzi mənbələrdə hələ də işğalçı adını üstündən götürməmişlər. Yalnız bu sətirlərinin müəllifinin 2007-ci ildə Nadir Şah haqqında yazılmış böyük həcmli tarixi roman onun barəsində ictimai və elmi dairələrdə müsbət maraq oyatmış, bir neçə elmi və publisistik (akademik Ramiz Mehdiyev, araşdırmaçı Cahangir Hüseyn və b.) əsərlər yazmışlar. Amma, onun adını əbədiləşdirən heç bir heykəl, yaxud başqa bir nəsnə yoxdur. Düşünürəm bunu etmək lazımdır. 2017-ci ildə (anadan olduğu il 1688-ci ildir) onun ölümünün (1747) 270 illiyidir. Hər halda bu dövlət tərəfindən qeyd olunarsa pis olmazdı.

Məhz onun ölümündən sonra Azərbaycan ərazilərində, eyni zamanda Avşar imperiyasında uzun sürən daxili müharibələr başladı və nəticə olaraq xanlıqlar yarandı.

Qayıdaq mövzuya! Ağaməhəmməd şah Qacar dövründə mərkəzləşmiş idarə sisteminin yaradılmasına cəhdlər olsa da, onun ölümündən sonra (1797), Qacarlar sülaləsinin yeni nümayəndəsi Fətəlixan dövründə vəziyyət daha da pisləşdi. "Arvadbaz" adını alan bu qacar şahının (deyilənə görə onun hərəmxanasında 500-ə qədər qadın olub) Rusiya ilə vəziyyət, siyasi münasibətlər daha da gərginləşdi. 1807-ci ildə Fransa imperiyası ilə Tilizit müqaviləsi bağlandıqdan sonra Rusiyanın "əl-qolu" açıldı və əsgəri qüvvəsini Türkiyə və Qacarlar üzərinə yönəltdi. Qacarlarla müharibəsinin nəticəsi olaraq (1813) Gülüstan, 1828-ci ildə Türmənçay və 1829-cu ildə Osmanlılar müqavilə bağlandı. Bu müqavilələr Xəzərətrafı ərazilərdə yaşayanların taleyini həll etməklə yanaşı (qeyd edək ki, məhz bu dövrdən (1828) sonra siyasi və bədii ədəbiyyatda Azərbaycan Şimali və Cənubi Azərbaycan adlanmağa başladı. Faktiki olaraq müasir dövrümüzdə Cənubi Azərbaycan deyəndə İranın şimal ərazisi, Şimali Azərbaycan deyəndə isə indiki Azərbaycan Respublikasının və Qərbi Azərbaycan (Ermənistan əraziləri nəzərdə tutulur), bu sazişlərə uyğun olaraq ruslar Şimali Azərbaycanla birlikdə Xəzərin bütün Cənub-Qərb hissəsində yerləşən torpaqları yenidən öz əllərinə keçirmişlər.

Bütün bunların davamı olaraq, hörmətli professor yazır ki, 1921-ci ilin 26 fevralında Rusiya ilə İran, 25 mart 1940-cı ildə isə SSRİ ilə İran arasında Xəzərlə bağlı beşinci və altıncı müqavilələr bağlanır. Həmin müqavilələrə uyğun olaraq Xəzər dənizində yalnız Rusiya və İran, daha sonra isə SSRİ və İran gəmi saxlaya, sərbəst üzə və balıqçılıqla məşğul ola bilərdilər. Müqavilədə SSRİ-nin Xəzərdəki payı 86%, İranınkı isə 14% müəyyənləşmişdir.

Müəllif qeyd edir ki, öz iştirakı olmadan, Azərbaycan torpaqlarının hüquqi mənsubiyyətinin və Xəzərin statusunun müəyyən edilməsinə növbəti cəhd XX əsrin əvvəllərində- (1907-ci ildə) işğalçı rus və ingilis imperiyaları arasında "İran, Əfqanıstan və Tibet ərazilərdə müstəmləkəçilik fəaliyyəti" ilə bağlı imzalanan birgə konvensiyada göstərilmişdir. Konvensiyaya görə bütün Azərbaycan əraziləri Şimal və Cənub olmaqla iki hissəyə ayrılırdı ki, bunlr da müvafiq olaraq İngiltərə və Rusiyanın təsir dairəsinə daxil edilirdi. 1917-1921-ci illər arasındakı qısa zaman kəsiyi istisna olmaqla, bu ərazilər dağılana qədər şəriksiz şəkildə Rusiyanın təsir dairəsində olmuşdur.

O yazır: "Birinci dünya müharibəsinin nəticələrinə və Versal (1919) sülhünün şərtlərinə görə dünyada və Xəzər regionunda baş verən geosiyasi və coğrafi dəyişikliklər, Rusiyada bolşevik inqilabının baş verməsi, Osmanlı imperiyasının süqutu, Fars körfəzi, Orta Asiya, Cənubi Qafqaz və Avrasiyanın digər bölgələrində yaşanan ciddi beynəlxalq proseslər 1921-ci ildə Sovet Rusiyası ilə hövzənin digər böyük ölkəsi hesab olunan İran şahlığı (Qacar sülaləsi- Y. O. ) arasındakı Xəzər bölgəsinin statusuna yenidən qayıtmaq və Azərbaycanın taleyini həll etmək məsələsini aktuallaşdırdı. O zaman müharibənin qalib dövlətləri, ilk növbədə Böyük Britaniya tərəfindən ciddi təzyiqlərə və geostrateji basqılara məruz qalan hər iki tərəf bağladıqları müqavilə ilə "hər hansı bir xarici dövlətin gəmilərini Xəzər dənizinə buraxmamaq" haqqında qarşılıqlı öhdəlik götürərək, faktiki olaraq Xəzərin əvvəlki (1828-ci il) bölgüsü xəritəsini- Şimal və Cənub təsir dairələrinə ayrılmasını və müvafiq olaraq idarə edilməsini təsdiq etdilər". (Bax. s. 558-559)
Ardı var

KOBİA-nın Dövlət-Sahibkar Tərəfdaşlığının İnkişafı Mərkəzi beynəlxalq assosiasiyaya üzv oldu
KOBİA-nın Dövlət-Sahibkar Tərəfdaşlığının İnkişafı Mərkəzi beynəlxalq assosiasiyaya üzv oldu
Dünyanın ən bahalı geyim brendi açıqlanıb
Dünyanın ən bahalı geyim brendi açıqlanıb
Sumqayıt KOB İnkişaf Mərkəzində əlil sahibkarlar üçün növbəti təlim keçirilib
Sumqayıt KOB İnkişaf Mərkəzində əlil sahibkarlar üçün növbəti təlim keçirilib
Loading Bars
Xəbər lenti
Prezident İlham Əliyev: Zəngilanın bir neçə kəndi işğaldan azad edildi
Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan Ordusu Füzuli rayonunun 3, Cəbrayıl rayonunun 4 kəndini işğaldan azad edib
Prokurorluq Zəngilanda Azərbaycan Bayrağı qaldırılan yer barədə məlumat yaydı (VİDEO)
Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzinin üzvləri Prezident İlham Əliyevə məktub ünvanlayıb
Azərbaycan Ordusunda mənəvi psixoloji vəziyyət çox yüksək səviyyədədir (VİDEO)
Qəbələ və İsmayıllıda zəlzələ olub
AQTA könüllüləri ərzaq mağazalarında maarifləndirmə tədbirləri aparıb (FOTO)
Milli Məclisin növbəti iclasının gündəliyi məlum olub
Rusiya Dağlıq Qarabağda tənzimləmə üzrə fəal səyləri davam etdirir - Mariya Zaxarova
Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzinin kampaniyasına dünyanın nüfuzlu elm adamları və ziyalıları da qoşulub (FOTO)
Azərbaycan böyük qələbələrə doğru addımlayır - Pərvin Kərimzadə
Artım belə davam edərsə, yaxın günlərdə sutkalıq yoluxma sayı 1000-i ötə bilər - Mütəxəssisdən xəbərdarlıq
Səbinə Əliyeva və İƏT Ombudsmanlar Assosiasiyasının prezidenti Gəncədə birgə faktaraşdırıcı missiya həyata keçirib (FOTO)
Oktyabrın 23-də manatın dollara qarşı məzənnəsi
ANAMA Ermənistandan Kürdəmirə atılan raketlə bağlı məlumat yaydı (FOTO)
Paytaxt sakinləri karantin qaydalarına necə əməl edir? FOTOREPORTAJ
Gəncədə mülki əhaliyə qarşı törədilən cinayətləri heç faşizmlə də müqayisə etmək olmaz - Yəhudi Dini İcmasının sədri
Azərbaycan Əsgərinin sizə müraciəti var (VİDEO)
Moskvada terror aktının qarşısı alınıb
Azərbaycanın İranla həmsərhəd bölgəsinin işğaldan azad edilməsi iki ölkənin əlaqələrini inkişaf etdirəcək - Nazir
29 ictimai iaşə obyektində kobud qayda pozuntuları aşkarlanıb
Müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılan gənclər cəmiyyətə müraciət etdilər (FOTO)
İndi baş verənlər Minsk qrupunun fəaliyyətindəki səriştəsizliyin nəticəsidir - Oljas Suleymenov
Azərbaycanın haqq savaşına qarşı çıxan "Meydan TV" erməni lobbisinin tezisləri əsasında işləyir - Ekspert
"Karabakh is Azerbaijan" yazılı avtomobil Londonda Ermənistan səfirliyinin qarşısında (FOTO/VİDEO)
Sülhməramlıların yerləşdirilməsi Azərbaycan torpaqlarının tam azad olunmasından sonra mümkün ola bilər - Deputat
Artilleriyaçılarımız düşmənə dəqiq zərbələr endirməyə davam edir - MN (VİDEO)
Türkiyənin Baş Ombudsmanı Gəncədə erməni vəhşiliyi ilə tanış olub
Respirator xəstəliklərin yayılmasında artım olacaq - Səhiyyə Nazirliyi
Kreml Qarabağda Rusiya desantı olması ehtimalını təkzib edib
Kamran Əliyev Tacikistanın Azərbaycandakı səfiri ilə görüşüb (FOTO)
Azərbaycan Ordusu BMT TŞ tərəfindən qəbul olunmuş qətnamələrin icrasını təmin edir - Vüqar Rəhimzadə
İƏT Parlament İttifaqından Azərbaycana dəstək: Ermənistanın Gəncəyə terror hücumu pisləndi
Dağlıq Qarabağ münaqişəsi Aİ-Azərbaycan Parlament Əməkdaşlıq Komitəsi büro iclasında müzakirə edilib (FOTO)
ÜST Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə dair bəyanat verib
XİN: Ermənistan XİN-in Paşinyanın mövqeyini “sülhsevər” kimi qələmə verməyə çalışan bəyanatı tamamilə cəfəngiyyatdır
Prezident İlham Əliyev: Əgər Minsk qrupu 30 il ərzində nəticə əldə edə bilmirsə, bu, özü hər şeyi göstərir
BMT-nin Ölkə üzrə İdarə Heyəti Azərbaycanda zərər görmüş insanlara humanitar yardım göstərməyə hazırdır
Azərbaycan Prezidenti: Beynəlxalq müşahidəçilərlə bağlı həlledici sözü biz deməliyik
Bu gün Ali Baş Komandan Azərbaycanın müstəqillik tarixinə yeni şanlı səhifələr yazır - Tamam Cəfərova
Gənclər elə bilirlər ki, xəstəliyi yüngül keçirəcəklər - Yaqut Qarayeva
Prezident İlham Əliyev: Türkiyə və Azərbaycanla münasibətləri normallaşdırmadan Ermənistanın gələcəyi yoxdur
Prezident İlham Əliyev: Əgər Ermənistan konstruktiv addımlar atsa və əraziləri boşaltsa, biz bütün kommunikasiyaları açacağıq
İqtisadiyyat İnstitutunda Post-konflikt Ərazilərin Bərpası Elmi Mərkəzi yaradılır
Zəngilan arxeoloji cəhətdən zəif tədqiq olunan rayonlarımızdandır - Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu
Prezident İlham Əliyev: Xalq Cəbhəsi və Müsavat partiyası Azərbaycanın milli maraqlarının əleyhinə çıxış edir
“Əsgərə məktub” layihəsi Türkiyə və Rusiya mediasının diqqət mərkəzində (FOTO)
Prezident İlham Əliyev: Ərazilərin azad edilməsi ilə əlaqədar kənd təsərrüfatımızın gələcək inkişafını artıq planlaşdırmağa başlamışıq
İranda koronavirusa yoluxanların sayı 550 min nəfərə çatıb
Azərbaycanda son sutkada 825 nəfər COVID-19-a yoluxub, 171 nəfər sağalıb, 6 nəfər vəfat edib
2020-ci ilin 4-cü rübündə Ermənistanın ÜDM-i 1 milyard dollar azala bilər
Azərbaycan Prezidenti: TAP kəməri ilə bağlı hər şey qrafikə uyğun gedir
Bakı Slavyan Universitetinin əcnəbi tələbələri “Qarabağ Azərbaycandır!” deyir (FOTO)
Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan özü döyüşür, bizim heç bir xarici döyüşçüyə ehtiyacımız yoxdur
Yelo Bank program təminatının lisenziyalarının uzadılması üzrə tender keçirir
Prezident İlham Əliyev: Dağlıq Qarabağda heç bir referendum olmayacaq
Azərbaycan Prezidenti: Əgər hər hansı bir ölkə vasitəçi rolunu üzərinə götürürsə, bu ölkə neytral olmalıdır
Koronavirusa yoluxan gənclərdə də ağırlaşmalar ola bilər - Nazirlikdən XƏBƏRDARLIQ
Prezident İlham Əliyev: Beynəlxalq müşahidəçilər və ya sülhməramlı qüvvələr əsas prinsiplərin sonuncu hissəsidir
Prezident İlham Əliyev: Ermənistanın bu hökuməti ilə münaqişənin sülh yolu üzrə nizamlanması perspektivləri çox uzaqdır
Prezident İlham Əliyev: İşğal olunmuş bütün ərazilər qaytarılmalıdır
Minsk qrupu Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin mahiyyətinə qayıtmağa hazırdır - ABŞ-ın NATO-dakı səfiri
Azərbaycan Prezidenti: Bizim qaçqın və məcburi köçkünlərimiz işğal olunmuş bütün ərazilərə qayıtmalıdırlar
Prezident İlham Əliyev: Əgər bizə hücum olunursa, biz nəinki özümüzü müdafiə etməliyik, eyni zamanda, əks-hücuma da keçməliyik
YAP Gəncədə 10 azyaşlı uşağı və daha 5 ailəni himayəyə götürüb
Trend BİA-nın baş redaktoru “CNN Türk” telekanalına Dağlıq Qarabağda davam edən gərginlik barədə açıqlama verib (FOTO/VİDEO)
Mingəçevir Dövlət Universiteti Elmi Şurasının növbəti iclası keçirilib
Biz ermənilərdən Rusiyanın nə etmək lazım olduğunu eşitməkdən yorulmuşuq - Konstantin Zatulin
Şuşada sonuncu çay - 1992-ci il (FOTO)
Suqovuşan və Talış kəndlərinə gedən tarixi yolların bərpasına başlanılıb (FOTO)
Azərbaycanda qızıl-gümüş ucuzlaşıb
Mülki insanlara hücum qəbuledilməzdir - İsrail səfiri
NATO Dağlıq Qarabağ münaqişəsində tərəf deyil - NATO baş katibindən Ermənistan prezidentinə
İsrail səfiri Mingəçevirə səfər edəcək (FOTO)
Azərbaycan nefti ucuzlaşıb
Xaricdə yaşayan ermənilər üçün əlavə reyslər açılıb - Qarabağa gətirilirlər (FOTO)
Dağlıq Qarabağda sülhün təmin olunmasının əsas yolu Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasıdır - “The Telegraph”
Xocavəndin Vəng kəndinin Çinarlı adlandırılması haqqında qanun layihəsi parlamentin plenar iclasına tövsiyə edilib
Paşinyan başını itirib, erməni xalqını qırğına vermək istəyir - Deputat
İran ABŞ-a nota verib
Naxçıvan istiqamətində uçuş etmək istəyən Ermənistanın PUA-sı məhv edilib
Sabahın hava proqnozu açıqlanıb
Qəbələ və Kürdəmir "Elbrus" raket sistemi ilə vurulub - ANAMA (FOTO)
İsrailin səfiri Gəncədə terror baş verən ərazidə olub (FOTO)
Düşmənin ələ keçirilən növbəti hərbi texnikaları (VİDEO)
Türkiyənin Baş Ombudsmanı Prezident İlham Əliyevə: Hər axşam neçə yaşayış məntəqəsinin azad edildiyi barədə açıqlamalarınız Türkiyədə insanların könlünə sevinc gətirir
İstənilən həkimi süni tənəffüs aparatının başına qoymaq mümkün deyil - TƏBİB
“AzerGold” işğal edilmiş ərazilərdə əlvan metalların qanunsuz hasilatını təşkil edən Ermənistan və Avropa şirkətləri ilə bağlı tədbirlər görür
Prezident İlham Əliyev: Ermənistana xaricdən yardım edilir, oraya muzdlular, pullu əsgərlər göndərilir
Rusiyada koronavirusdan ölənlərin sayı 25 mini keçdi
Prezident İlham Əliyev: İşğaldan azad edilmiş şəhərlərin, kəndlərin böyük əksəriyyətində bir dənə də salamat bina qalmayıb
Prezident İlham Əliyev: Bir çox ölkələrin mətbuatı birtərəfli qaydada Ermənistanın tərəfini tutur
Prezident İlham Əliyev: Biz heç zaman mülki əhaliyə qarşı heç bir addım atmamışıq və atmayacağıq
“Caspian Energy Club” Dövlət Vergi Xidmətinin iştirakı ilə onlayn B2G forumu keçirib (FOTO)
Prezident İlham Əliyev: Biz erməni faşizminin belini qırmaqla bölgəmizi böyük bəladan xilas etmiş oluruq
Erməni hərbçilər döyüşlərdə iştirak etməkdən imtina edir - MN
Cavanlarımız maska taxmaqdan çəkinirlər, buna ciddi yanaşmırlar -TƏBİB
Ermənistanın Qəbələyə atdığı raketlər nəticəsində bir nəfər yaralanıb, 5 evə ziyan dəyib (FOTO)
Ermənistanın Türkiyədən məhsul idxalına qadağası Türkiyə iqtisadiyyatına təsir göstərməyəcək
Qanunsuz silahlanan Ermənistan özünə arxayın idi, ona görə danışıqlardan qaçırdı - Ekspert
Bütün xəbərlər