Bakı.Trend:
Süni intellekt qlobal iqtisadiyyatın əsas investisiya mövzularından birinə çevrilib. Texnologiya şirkətləri çiplərə, məlumat mərkəzlərinə və bulud infrastrukturuna rekord həcmdə vəsait yönəldir, hökumətlər milli süni intellekt strategiyaları hazırlayır, investorlar isə bu sektorda fəaliyyət göstərən şirkətlərə sərmayə yatırmağa davam edirlər.
Lakin texnoloji sıçrayışlarla bağlı müzakirələrin fonunda getdikcə daha vacib bir sual meydana çıxır: süni intellekt bumundan əslində kim qazanır? Cavab ilk baxışdan göründüyü qədər sadə deyil. Böyük dil modellərini (LLM) hazırlayan şirkətlər sənayenin "üzü" hesab olunsa da, bir çox analitiklərin fikrincə, əsas maliyyə qazancını hələlik süni intellekt ekosistemini təmin edən şirkətlər, yarımkeçirici istehsalçıları, bulud xidmətləri provayderləri, məlumat mərkəzlərinin operatorları və enerji təchizatçıları əldə edirlər, investisiyaların həcmi isə artmaqda davam edir. Bridgewater Associates-in təhlilinə görə, Alphabet, Amazon, Meta və Microsoft 2026-cı ildə süni intellekt infrastrukturu üçün təxminən 650 milyard dollar investisiya yönəldə bilər. Müqayisə üçün qeyd edək ki, bu göstərici 2025-ci ildə təxminən 410 milyard dollar olub.
Bridgewater bildirir ki, hesablama gücünə olan tələbat təklifi üstələməkdə davam edir və bu, texnologiya şirkətlərini sərmayə qoyuluşlarını daha da sürətləndirməyə məcbur edir. Bu vəziyyət süni intellekt tərtibatçıları üçün mürəkkəb tarazlıq yaradır. Daha güclü modellərin hazırlanması nəhəng hesablama resursları tələb edir, milyonlarla istifadəçiyə eyni vaxtda xidmət göstərilməsi isə əməliyyat xərclərini artırır. Digər tərəfdən, rəqabət də sürətlə artır. Şirkətlər həm daha güclü modellər təqdim etməyə, həm də xidmətlərin qiymətini əlçatan saxlamağa çalışırlar.
Nəticədə, süni intellekt sahəsində fəaliyyət göstərən şirkətlərin əksəriyyəti hazırda mənfəətin maksimumlaşdırılmasından daha çox bazar payının artırılmasına üstünlük verir. Lakin texnologiya nəhəngləri hər il yüz milyardlarla dollar xərcləyirsə, deməli, bu investisiyalardan artıq bu gün qazanan şirkətlər də var.
Məhz buna görə investorların diqqəti getdikcə infrastruktur təminatçısı kimi fəaliyyət göstərən şirkətlərə yönəlir. Buraya çip və server avadanlığı istehsalçıları, elektron komponent təchizatçıları və süni intellekt infrastrukturunu təmin edən digər şirkətlər daxildir. Bu baxımdan NVIDIA və AMD artan prosessor tələbatından ən çox faydalanan şirkətlər sırasındadır. Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC) isə dünyanın ən qabaqcıl yarımkeçiricilərinin əsas istehsalçısı olaraq qalır.
Bulud xidmətləri bazarında da oxşar mənzərə müşahidə olunur. Bir çox şirkət artıq öz məlumat mərkəzlərini qurmaq əvəzinə hesablama gücünü Amazon Web Services, Microsoft Azure və Google Cloud kimi platformalardan icarəyə götürməyə üstünlük verir. Bu isə həmin provayderlərin gəlirlərinin artmasına səbəb olur. Süni intellekt tərtibatçılarından fərqli olaraq, infrastruktur şirkətlərinin gəlirləri hansı modelin bazarda lider olacağından birbaşa asılı deyil. Onlar bütün bazar iştirakçılarına xidmət göstərdikləri üçün texnologiya yarışının istənilən ssenarisində gəlir əldə etməyə davam edirlər.
Ən sürətlə inkişaf edən istiqamətlərdən biri də məlumat mərkəzlərinin tikintisidir. Müasir süni intellekt modelləri əvvəlki nəsil proqram təminatı ilə müqayisədə xeyli çox hesablama gücü tələb etdiyindən texnologiya şirkətləri yeni məlumat mərkəzlərinin tikintisini sürətləndirirlər. Goldman Sachs-ın hesablamalarına görə, 2026–2031-ci illər ərzində qlobal miqyasda süni intellekt infrastrukturu — hesablama gücü, məlumat mərkəzləri və enerji sistemləri daxil olmaqla — 7,6 trilyon dollarlıq investisiya cəlb edə bilər. Bank bunu süni intellekt investisiyalarının rəqəmsal sektordan real iqtisadiyyata keçidinin göstəricisi kimi qiymətləndirir. İnvestorlar üçün məlumat mərkəzləri artıq sadəcə daşınmaz əmlak layihələri deyil, uzunmüddətli infrastruktur aktivlərinə çevrilir.
Süni intellekt bumunun ən az diqqət çəkən, lakin ən böyük qaliblərindən biri də enerji sektorudur. Müasir məlumat mərkəzləri nəhəng həcmdə elektrik enerjisi istehlak edir. Bu isə enerji şirkətlərini yeni istehsal gücləri yaratmağa və elektrik ötürücü şəbəkələrini modernləşdirməyə sövq edir. Bu tendensiya artıq maliyyə bazarlarında da hiss olunur. ABŞ-da enerji sektorunda birləşmə və satınalmaların sayı artır, çünki şirkətlər süni intellekt infrastrukturunun gələcək enerji tələbatına hazırlaşırlar.
Analitiklər yaxın illərdə məlumat mərkəzlərinin elektrik enerjisi istehlakının daha da artacağını proqnozlaşdırırlar. Bu proses nüvə energetikasına, təbii qaza, bərpa olunan enerji mənbələrinə və enerji saxlama sistemlərinə marağı da artırır. Süni intellektlə bağlı ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri isə şirkətlərin bazar dəyərinin iqtisadi məhsuldarlıqdan daha sürətlə artmasıdır. İqtisadçılar hesab edirlər ki, bu cür uyğunsuzluq texnoloji inqilablar dövrü üçün xarakterikdir. Elektrik enerjisi, fərdi kompüterlər və internet də iqtisadiyyatda nəzərəçarpacaq nəticələr verməzdən əvvəl illər, bəzi hallarda isə onilliklər tələb edib.
Şirkətlərin biznes proseslərini yenidən qurması, əməkdaşların yeni texnologiyalara uyğunlaşdırılması və innovasiyaların geniş tətbiqi zaman tələb edir. Maliyyə bazarları isə bugünkü nəticələri deyil, gələcək gözləntiləri qiymətləndirir. İnvestorlar hesab edirlər ki, süni intellekt yaxın illərdə səhiyyə, sənaye, bankçılıq, logistika və bir çox digər sahələrdə məhsuldarlığı köklü şəkildə dəyişəcək. Bu təsirlər hələ rəsmi statistikada tam əksini tapmasa da, bazarlar artıq həmin gələcəyi qiymətləndirirlər.
Məhz buna görə Beynəlxalq Hesablaşmalar Bankı (BIS) son illik hesabatında xəbərdarlıq edib ki, 2025–2026-cı illərdə süni intellektlə bağlı 1 trilyon dollardan artıq kapital qoyuluşu gözlənilən gəlirlə özünü doğrultmasa, gələcəkdə maliyyə riskləri yarana bilər. Bununla yanaşı, qurum mövcud vəziyyəti "maliyyə köpüyü" kimi qiymətləndirmir və onu əvvəlki texnoloji investisiya dövrləri ilə müqayisə edir.
JPMorgan isə fərqli mövqe sərgiləyir. Bank hesab edir ki, hazırkı investisiya dövrü əvvəlkilərdən əsaslı şəkildə fərqlənir. Çünki bu gün bazarın aparıcı şirkətləri artıq yüksək gəlirlilik nümayiş etdirir və güclü pul axınlarına malikdir. Bankın fikrincə, əsas məsələ süni intellektin iqtisadi dəyər yaradıb-yaratmayacağı deyil. Əsas sual ondan ibarətdir ki, iqtisadiyyat bu gün trilyonlarla dollarla ölçülən investisiya tempinə uyğun sürətlə inkişaf edə biləcəkmi? Süni intellekt iqtisadiyyatı artıq proqram təminatı ilə məhdudlaşmır. İctimai diqqət əsasən yeni modellərə yönəlsə də, bu gün maliyyə axınının böyük hissəsi çip istehsalçılarına, bulud platformalarına, məlumat mərkəzlərinə və enerji şirkətlərinə yönəlir.
Bu isə o demək deyil ki, süni intellekt tərtibatçıları uzunmüddətli perspektivdə əsas qaliblər olmayacaq. Lakin mövcud investisiya mərhələsində ən böyük qazancı infrastruktur şirkətləri əldə edir. Növbəti illərdə bu balansın dəyişib-dəyişməyəcəyi isə süni intellektin qlobal iqtisadiyyatda gözlənilən məhsuldarlıq artımını nə dərəcədə təmin edə biləcəyindən asılı olacaq. Məhz bu, qarşıdakı onilliyin ən mühüm iqtisadi suallarından biridir.
