Azərbaycan vətəndaşları üçün kredit yükü

Azərbaycan vətəndaşları üçün kredit yükü

Ekspert Fərhad Əmirbəyov

Azərbaycan vətəndaşları üçün əlçatan bank kreditlərinin sürətli inkişafı, şübhəsiz, daxili ticarətin və nəticədə idxalın inkişafına stimullaşdırıcı təsir göstərib. İstehlak xüsusiyyətli sənaye məhsullarını əvvəlki kimi az istehsal edirik, buna görə də istehlakın artımı avtomatik şəkildə idxalın artmasına gətirib çıxarır. İdxalın strukturunun öyrənilməsi maraqlı mövzudur, belə ki, bu, idxalın əvəzlənməsi siyasəti çərçivəsində ölkəmizdə istehsal edilə biləcək məhsulların və xidmətin nomenklaturasının yetərincə dəqiq tapılmasına imkan verir. Lakin bu yazının məqsədi Azərbaycan vətəndaşlarının kreditləşdirilməsinin inkişafının və bunun onların maliyyə vəziyyətinə təsirinin kiçik analizidir. Vətəndaşların və bankların bir-birindən asılılığını anlamaq üçün diaqrama nəzər yetirək. Diaqramda Azərbaycanın bütün bank sisteminin kredit portfelinin strukturu əks olunub.

Diaqram. Azərbaycanın bank sisteminin kredit portfelinin strukturu (noyabr, 2013-cü il).

Mənbə: Azərbaycan Mərkəzi Bankı

Əhali ilə iş bank sisteminin mütləq prioritetini təşkil edir. Diaqramdan göründüyü kimi, 2013-cü ildə verilmiş kreditlərin 39 faizi (fiziki şəxslərin və ipoteka kreditlərinin məbləği), 2014-cü il 1 aprel tarixinə isə 40,6 faizi əhaliyə verilən kreditlərin payına düşür.

Hər halda, artıq iki ildir eşidirəm ki, Azərbaycan vətəndaşları, yaxud hüquqşünasların bizi adlandırmağa öyrəşdiyi kimi, fiziki şəxslər - Azərbaycan Respublikasının rezidentləri əsas mənbəyini bank kreditlərinin təşkil etdiyi borcla yükləniblər. Belədirmi? Bu məsələyə aydınlıq gətirməyə çalışaq.

İlk növbədə, həddindən artıq borclanmanın nə olduğunu aydınlaşdırmaq lazımdır.

Diqqəti yalnız banklar və mikromaliyyə kredit müəssisələrinə olan borclara yönəltmək lazımdır, yoxsa bunlara kommunal xərclər, mənzil icarəsi, mümkün vergi və digər dövlət rüsumları da əlavə edilməlidir?

Borclunun birdən çox kreditinin olması həddindən artıq borclanma meyarıdırmı? Orta göstəricilərə nisbətən, kreditlər üzrə yüksək faiz ödənişlərini xüsusi nəzərə almaq lazımdırmı?

Suallar çox ola bilər, lakin aydındır ki, həddindən artıq borclanma haqqında danışanda yüksək defolt riski nəzərdə tutulur. Bir çox bankların bir-birindən, həmçinin ümumi iqtisadi vəziyyətdən artan asılılığını nəzərə alsaq, hətta kiçik bir bankın "enişi" sistemli böhran, etibar və likvidlik riskini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

Defolt ehtimalını hesablaya bilən indikatorlar birrəqəmli həddə yoxdur, bunun yüksək olması əhalinin həddindən artıq borclanmasını təsdiq edərdi. Həddindən artıq borclanmanın effekti defoltun yüksək riski ilə yanaşı, daha bir xoşagəlməz xüsusiyyətə malikdir. Məsələ ondadır ki, borclu üçün əvvəl götürülmüş kredit üzrə istənilən səbəbdən (əmlakın itirilməsi riski, bahalıq, məhkəmə xərclərinin çoxluğu və s.) defolt arzuolunmazdır, bu halda borc alan cari istehlakını azaldır ki, bu da bütün ölkə çərçivəsində ticarətə mənfi təsir edir.

Yeri gəlmişkən, XX əsrin 30-cu illərində baş vermiş "Böyük depressiya" və başlanğıcı 2008-ci ildən hesablanan və davam edən böhran borcların ödənişi üzrə genişmiqyaslı defolt olmadığı zaman istehlakın azalmasının ssenarisini nümayiş etdirir [i]. Bununla əlaqədar 2014-cü ilin birinci rübünün nəticələrinə görə, Azərbaycanda idxal və ixracın əhəmiyyətli dərəcədə azalmasının qeydə alınmasının səbəbinə dair xüsusilə mühüm məlumat təqdim edilir.

Xarici ticarət dövriyyəsi

Yanvar-mart 2014-cü il (mln. manatla)

Yanvar-mart 2013-cü il (%-lə)

İxrac

6 235,5

93.3

İdxal

1 382

79.1

Pərakəndə ticarət

5 083.7

109.2

2014-cü ilin əvvəlində Azərbaycan Mərkəzi Bankı istehlak kreditləşməsi bazarını "soyutmağa" çağıran bir sıra qərarlar qəbul etdi. İxracın həcminin Azərbaycan Mərkəzi Bankının qəbul etdiyi qərarların təsiri ilə də aşağı düşdüyünü fərz etsək, o zaman ticarətin bank kreditlərinin stimullaşdırıcı təsirindən davamlı güclü asılılığını təsdiqləmək olar.

Vətəndaşların borc səviyyəsinin indikatorları iki göstəricidən ibarətdir: vətəndaşların borcunun ümumi daxili məhsula və əhalinin sərəncamında qalan pul gəlirlərinə nisbəti (Consumer Leverage Ratio - CLR). CLR göstəricisi əhalinin sərəncamında qalan illik pul gəlirlərinə nisbətdə bütün ödənilməmiş kreditlərin həcmi hesab olunur. Daha yüksək CLR, daha çox borc yüküdür. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (İƏİT) ölkələrində bu göstərici 2010-cu ildə 9 faizdən (Meksika) 309,5 faizədək (Danimarka) dəyişib. "Böyük yeddilik" (G7) ölkələrində isə minimal göstərici İtaliyada (85,9 faiz), maksimal göstərici isə Böyük Britaniyadadır (157 faiz).

Heç şübhəsiz, yüksək və aşağı ümumi gəlirə malik ev təsərrüfatlarına (vətəndaşlara) yanaşma fərqinə düzəliş etmək lazımdır. Ümumi məbləği böyük olmadıqda kreditlərin sayı kritik hesab olunmaya bilər.

Bu materialın əvvəlində qeyd olunan suala (həddindən artıq borclanma) cavab tapmaq üçün vətəndaşın hipotetik maliyyə planının sadə standart modelini qurmaq qərarına gəldim. Bu, baş verənlərin ümumi mənzərəsini görməyə imkan verəcək. Ödənilməmiş kreditləri olan vətəndaşların sayı barədə məlumatlarım olmadığına görə hesablamada ölkənin əmək müqaviləsinə malik əmək qabiliyyətli, kommersiya banklarının kredit vermək üçün iş yerindən əməkhaqqı barədə arayış tələb etdiyi vətəndaşları iştirak edəcək. Dövlət Statistika Komitəsi və Azərbaycan Mərkəzi Bankı hesablama aparılması üçün aşağıdakı lazımi məlumatları təqdim edib:

- əməkqabiliyyətli əhalinin məşğulluğu: 2013-cü ilin I rübü - 4458,9 milyon nəfər, 2014-cü ilin I rübü - 4529,9 milyon nəfər;

- müqavilə əsasında işləyənlər: 2013-cü ilin I rübü - 1479,3 milyon nəfər, 2014-cü ilin I rübü - 1510,4 milyon nəfər;

- orta aylıq əməkhaqqı: 2013-cü il - 404,7 manat, 2104-cü il - 434 manat;

- yaşayış minimumunun məbləği: 2013-cü il - 125 manat, 2104-cü il - 136 manat;

- əhaliyə verilən kreditlərin məbləği: 2013-cü ilin I rübü - 4720,9 milyon manat (2013-cü il 1 aprelə), 2014-cü ilin I rübü - 6458,5 milyon manat (2014-cü il 1 aprelə).

Vətəndaşlar üçün kreditlərin təqribi orta dərəcəsi illik 25% təşkil edib, müddəti isə təxminən 24 aydır.

Cədvəl. Azərbaycanın əmək müqaviləsinə malik orta statistik vətəndaşının gəlir və xərclərinin strukturu.

2014-cü ilin I rübü ərzində

Xərclər, ödənişlər və əmanətlər (manatla)

Xərclər, ödənişlər və əmanətlər (manatla)

Son istehlak

1424,4

Nominal gəlir [ii]

2008,9

o cümlədən yaşayış minimumu

408,0

Bank krediti

459,5

Vergilər və sosial ödənişlər

172,7

İpoteka krediti

10

Kreditlər üzrə faiz ödənişləri

44,1

Əmanətlər

367,7

Qaytarılma

Bank kreditləri (faizlər nəzərə alınmaqla)

588,5

İpoteka kreditlərinin qaytarılması (faizlər nəzərə alınmaqla)

17,19

Vaxtı keçmiş kreditlər

229,5

Yekun:

2844,09

2478,4

Defisit

365,69

2013-cü ilin I rübü ərzində

Xərclər, ödənişlər və əmanətlər (manatla)

Xərclər, ödənişlər və əmanətlər (manatla)

Son istehlak

1222,6

Nominal gəlir

1726,9

o cümlədən yaşayış minimumu

375,0

Bank krediti

346,0

Vergilər və sosial ödənişlər

162,4

İpoteka krediti

7

Kreditlər üzrə faiz ödənişləri

32,8

Əmanətlər

309,1

Qaytarılma

Bank kreditləri (faizlər nəzərə alınmaqla)

443,2

İpoteka kreditlərinin qaytarılması (faizlər nəzərə alınmaqla)

12,03

Vaxtı keçmiş kreditlər

194,9

Yekun:

2377,35

2079,9

Defisit

297,45

Mənbə: Dövlət Statistika Komitəsi və AMB.

Cədvəllərdə verilən hesablamaların nəticələrinin analizi göstərir ki, əmanətlər il ərzində 19 faiz artıb, nominal gəlirdən istehlak isə dəyişməz qalıb - təxminən 70%. Bununla yanaşı, vətəndaşlar üçün kredit yükünün 33% artımı müşahidə olunur, nominal gəlir isə 16,3% artıb. Kredit borcunun artım tempi vətəndaşların gəlirlərinin artım tempini iki dəfə üstələyir. CLR göstəricisi cari ilin aprelinə 34,7 təşkil edib ki, bu da təxminən Çexiya - 37,8 (2005-ci il), Estoniya - 39,3 (2003-cü il), Macarıstan - 38,4 (2004-cü il), Polşa - 37,5 (2007-ci il), Slovakiya - 37,9 (2005-ci il) və Sloveniyanın - 36,9 (2005-ci il) göstəricisinə uyğundur. Aydındır ki, bütün hallarda istehlak kreditləri bazarı tədiyə qabiliyyətli tələb həddinə çatıb. Ümumiyyətlə, nominal gəlirin və yığımların məbləği kreditlərin ödənilməsində bir sıra çətinliklər yaradır. 2014-cü ilin birinci rübündə əhalinin kreditləşməsinin atım tempinin kəskin azalması yığımları 19% artırıb ki, bu da şübhəsiz müsbət haldır.

Hər bir bank göstərilən model əsasında özünün verilmiş kreditlər bazasından istifadə etməklə şəxsi modelini yarada bilər. Bu, bankın bazarın ümumi trendində olub-olmadığını, əgər deyilsə, nə dərəcədə geridə qalmanı və bunun səbəbini başa düşməyə imkan verəcək.

Əldə olunmuş nəticələr orta statistik vətəndaşın borc yükünün artımından və şəxsi maliyyələrdə defisitin mövcudluğundan xəbər verir. Vətəndaşın balansında ödənilməmiş kreditlər "asılıb", onların məbləği il ərzində orta hesabla 17,7% artıb. Daha ətraflı analiz publisistika deyil, konsultasiya predmetidir, buna baxmayaraq, bir neçə tövsiyə vermək olar.

Nə etmək lazımdır:

- Borclunun yalnız gəlirlərinin deyil, xərclərinin də strukturunu daha diqqətlə analiz etmək. Kreditlərin ödənilmə mənbələri ola bilən bütün mümkün gəlirləri aydınlaşdırmaq, sənədləşdirmək və nəzarətə götürmək;

- Borcluların əksəriyyətinin istehlakda tədbirlilik və mötədilliyini nəzərə almamaq. İnsanlar heç də həmişə kreditlərdən məqsədyönlü şəkildə istifadə etmirlər;

- Banklarda verilmiş kreditlərin bütövlükdə istifadəsinə nəzarəti həyata keçirmək üçün borcluların maliyyə işlərinin aparılması üzrə büro yaratmaq;

- Risklərin idarə edilməsi sisteminin inkişafını və təkmilləşdirilməsini davam etdirmək. Mən kredit portfelinin analizinin əlavə aləti kimi "Əmirbəyov-Tağıyev" modelindən istifadəni tövsiyə edirəm.

- Müntəzəm olaraq ekspertlərlə - makroiqtisadçılarla məsləhətləşmək. Rəqabətin güclənməsi və Azərbaycanın iqtisadi modelinin dəyişməsi faktorlarını nəzərə alaraq, biznesin planlaşdırılmasında və idarə edilməsində elmi metodlardan istifadə etmək.

-------

[i] Olney M. L. Avoiding Default: The Role of Credit in the Consumption Collapse of 1930.

[ii] Nominal gəlir (əhalinin, vətəndaşın) - istənilən mülkiyyət formasında olan müəssisə və təşkilatlardan bütün daxil olmalar, nağdsız hesablaşmalar və s. Başqa sözlə, bu, müəyyən dövr ərazində ayrı-ayrı şəxslər tərəfindən əldə edilən pulun miqdarıdır.

Kapital Bank-ın kart sahibləri əlavə keşbek qazanacaqlar!
Kapital Bank-ın kart sahibləri əlavə keşbek qazanacaqlar!
Ramazan bayramı ilə əlaqədar may ayı üzrə pensiyaların ödənişi vaxtından əvvəl başa çatdırılıb
Ramazan bayramı ilə əlaqədar may ayı üzrə pensiyaların ödənişi vaxtından əvvəl başa çatdırılıb
Kapital Bank bayram günləri xidmət göstərəcək
Kapital Bank bayram günləri xidmət göstərəcək
Loading Bars
Xəbər lenti
İnigltərə çempionatı: "Mançester Siti" "Nyukasl"a qalib gəldi
"WhatsApp" yeni qaydalarını qəbul etməyən istifadəçilərə məhdudiyyətlər tətbiq edir
Abşeronda restoranda yanğın baş verib
İraqın şimalında türk əsgəri şəhid olub
Azərbaycan Premyer Liqasında növbəti turun oyun cədvəli açıqlanıb
Qəzza və İordanın Qərb sahilində gün ərzində 26 fələstinli ölüb, 600 nəfərdən çox yaralanıb
Dünyada ötən sutka koronavirusa 717 mindən çox yoluxma qeydə alınıb - ÜST
Suriyadan İsrailə üç raket buraxılıb
"Amazon" ilin sonuna qədər İngiltərədə 10 min yeni iş yeri yaradacaq
Ukraynanın Səhiyyə naziri istefa etdi
"Facebook" və "İnstagram"ın işində qüsurlar yaranıb
DİN itkin düşən qadınla bağlı əhaliyə müraciət edib (FOTO)
Balakəndə evdə yanğın olub
Ukrayna iqtisadiyyat və infrastruktur nazirləri istefa ediblər
Sahibə Qafarovanın Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Sədri ilə telefon danışığı olub
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva rəsmi "İnstagram" hesabında Qarabağdan növbəti görüntülər paylaşıb (FOTO/VİDEO)
Füzulidə ev yanıb
Azərbaycanda ötən ay bahalaşan və ucuzlaşan məhsullar bunlar olub
Bakıda restoranda qaz balonu partlayıb, 4 nəfər xəsarət alıb
"Xarıbülbül” festivalı ilə dünyaya bir sıra mesajlar vermiş olduq - Tural Gəncəliyev
Azərbaycan vasitəsilə 10 milyon tondan artıq yük daşınıb
Ceyhun Bayramov ilə Avropa Xarici Fəaliyyət Xidmətinin Baş katibi arasında telefon danışığı olub
Azərbaycanda COVID-19-a qarşı peyvənd olunanların SAYI açıqlanıb​​​
Azərbaycanda 1 262 nəfər COVID-19-dan sağalıb, 326 nəfər yoluxub
Saatlıda gecə saatlarında fəaliyyət göstərən çayxana aşkarlanıb
İndoneziya sahillərində 6,8 bal gücündə zəlzələ olub
Ceyhun Bayramovla Filip Riker arasında telefon danışığı olub
Aprel ayında 11 uşaq övladlığa verilib
Əfqanıstanın dövlət başçısı Prezident İlham Əliyevə telefonla zəng edib
AVRO-2020: Bakıdakı oyunların biletləri satışa çıxarılır
Yasamalda gəncin intihar etməsi faktı ilə bağlı araşdırma aparılır
Sərxoş sürücülər 2 nəfərin ölümünə səbəb olub
Zabrat şossesində yolun bir zolağı hərəkət üçün məhdudlaşdırılıb
"Avro-2020"nin rəsmi mahnısı müəyyənləşib
İranda daha 202 nəfər koronavirusdan ölüb
Makron öz sözləri ilə ATƏT Minsk qrupunun tabutuna son mismarı vurdu - Rusiyalı tarixçi
Azad olunmuş ərazilərdə indiyədək 20 modul və konteyner tipli hərbi hissə istifadəyə verilib (FOTO)
RAGB-nin sədri Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə Volqoqradda Regionlararası forum keçirilib (FOTO)
Qaxda təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etməyən sürücülərə qarşı reyd olub (FOTO)
Sabah hava necə olacaq?
Şuşada 30 ildən sonra “Xarıbülbül” festivalının keçirilməsi dünyaya bir mesaj idi - Deputat
Hacıqabul sakinləri narkotikə görə saxlanıldı (FOTO)
Azərbaycan nefti ucuzlaşıb
Birjalarda neft qiymətləri necədir?
126 müəssisədən Rusiyaya pomidor ixracına icazə verilib
Fransa prezidenti Makron öz erməni "sevgisindən" əl çəkmir - Deputat
“Nar”ın “Oxu saatı” layihəsinin növbəti qiraətçisi Zülfiyyə Xanbabayeva olacaq (FOTO)
İki rayonda qaz xətləri yenilənir (FOTO)
“Xarıbülbül” musiqi festivalının mədəni və siyasi əhəmiyyəti böyükdür - Deputat
Biləsuvarda standartlara cavab verməyən avtomobillərin sürücüləri məsuliyyətə cəlb olunub
Müdafiə naziri azad olunmuş ərazilərdə yerləşən HHMQ bölmələrində olub (FOTO)
Tokio Olimpiadasının əleyhinə olan petisiya 350 mindən çox imza toplayıb
Bu gün Azərbaycan premyer liqasında 27-ci turun oyunları keçiriləcək
Qazaxda çayxana yanıb
Azərbaycan tarixinin ən mühüm mədəniyyət hadisəsi: "Xarıbülbül" festivalı milli birlik və həmrəyliyin nümayişi oldu
Diametri 200 m-ə qədər olan asteroid Yer kürəsinə yaxınlaşacaq
Kolumbiyada 4,3 bal gücündə zəlzələ baş verib
ABŞ-da atışma zamanı doqquz nəfər yaralanıb
BMT-nin Baş katibi Qəzza zolağı və İsraildə döyüşlərə son qoyulmasını tələb etdi
Qəzza və İsraildə zolağa daxil olması barədə məlumatlar təkzib edilib
Həmas hərəkatı İsrailin Aşkelon və Aşdod istiqamətində 150 ​​raket atıb
BMT Təhlükəsizlik Şurası İsrail və Qəzza zolağındakı vəziyyəti müzakirə edəcək
İsrail ordusunun hava və quru qoşunları Qəzza zolağına hücuma başlayıb
"Borussiya" beşinci dəfə Almaniya kubokunun qalibi oldu
Türkiyədə koronavirusdan sağalanların sayı 4,85 milyonu ötüb
Daşkəsəndə “Təmiz hava” aylığı ilə əlaqədar tədbirlər davam etdirilir (FOTO)
Livandan İsrailin şimal sahillərindəki Aralıq dənizi ərazisinə üç raket atıldı
ABŞ Ermənistan-Azərbaycan sərhədindəki gərginliyin azaldılmasına çağırır
Rusiya Azərbaycanın daha 30 müəssisəsindən pomidor idxalına icazə verəcək
Xarici İşlər Nazirliyi Ermənistan və Azerbaycan sərhədində baş verən gərginliklə bağlı açıqlama verib
İsrail Müdafiə Ordusu 9000 ehtiyatda olan əsgərinin çağırışını elan edib
Azərbaycanın xarici işlər nazirinin ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədri ilə telefon danışığı olub
Samuxda 3 otaqlı ev yanıb
"Alyans" İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 98-ci doğum günü ilə əlaqədar tədbir keçirilib (FOTO)
Bu gün Azərbaycanda 21 mindən çox vətəndaş COVID-19 əleyhinə peyvənd olunub
Azərbaycanda 509 nəfər koronavirusa yoluxub, 1427 nəfər sağalıb, 16 nəfər vəfat edib
Ceyhun Bayramov və Sergey Lavrov arasında telefon danışığı olub
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın ən yeni tarixinin şanlı səhifəsini yazdı: “Xarıbülbül” festivalı hər il keçiriləcək!
"Air France" şirkəti Tel-Əvivə uçuşlarını dayandırıb
İsrail Hava Qüvvələri Qəzza zolağından buraxılan dronu vurduğunu açıqladı
"Twitter"in işində problemlər yaranıb
Heydər Əliyevin Qarabağla bağlı arzularının əks olunduğu video-çarx Prezident İlham Əliyevi kövrəltdi (VİDEO)
Prezident İlham Əliyev Cıdır düzündə bir daha "Qarabağ Azərbaycandır" dedi (VİDEO)
İstefada olan general-polkovnik Tofiq Ağahüseynov dəfn edilib (FOTO)
Mingəçevirdə qanlı dava: 3 nəfər saxlanılıb
Şəhid ailələri və müharibə əlillərinə daha 50 mənzil təqdim olundu (FOTO)
Azərbaycan neftinin qiyməti qalxıb
Daha 3 şəhidin yeni doğulan övladına hesab açılacaq (FOTO)
Şuşada “Xarıbülbül” festivalını yenidən keçirmək arzumuz gerçək oldu - Xalq artisti
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva rəsmi "İnstagram" hesabında “Xarıbülbül” musiqi festivalının qala-konsertindən görüntü paylaşıb (VİDEO)
Cinayət törətməkdə şübhəli bilinən 43 nəfər saxlanılıb
Saatlıda gecə saatlarında fəaliyyət göstərən çayxana aşkarlanıb
İranda ötən sutka 297 nəfər koronavirusdan ölüb
IATA və AZAL arasında IATA Travel Pass mobil əlavəsinin Azərbaycanda tətbiq edilməsinin mümkünlüyü müzakirə edilib
Kasım-Jomart Tokayev Prezident İlham Əliyevə telefonla zəng edib
Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Şuşada “Xarıbülbül” musiqi festivalının qala-konsertində iştirak ediblər (FOTO/VİDEO) (YENİLƏNİB)
Müdafiə Nazirliyi istefada olan general-polkovnikin vəfatı ilə əlaqədar başsağlığı verib
Prezident İlham Əliyev Şuşada Yuxarı Gövhərağa məscidində olub (YENİLƏNİB) (FOTO/VİDEO)
Şuşada keçirilən "Xarıbülbül" festivalı böyük tarixi qələbənin təntənəsidir - Şuşalı deputat
AXC-Müsavat cütlüyünün Naxçıvanla bağlı mənfur niyyətinin qarşısını məhz Heydər Əliyev aldı - Deputat
Bütün xəbərlər