Üzeyir Hacıbəyli - Taleyi tarixlə birləşik dahi

Üzeyir Hacıbəyli - Taleyi tarixlə birləşik dahi

Bakı. Trend:

Bu gün, 18 sentyabr, böyük bəstəkarımız, Qarabağın yetirdiyi dahilərdən biri, bəlkə də ən birincisi, akademik musiqimizin tarixini başladan bəstəkarın, maarifçi, xeyriyyəçi, təkcə Azərbaycanın deyil, bütün Qafqazın ən görkəmli şəxsiyyətlərindən biri Üzeyir Hacıbəyovun doğum günüdür.

Azərbaycanın sənət tarixində bütün taleyi – dünyaya gəlişindən tutmuş ölümünə, yaradıcılığına qədər bütün ömrü öz ölkəsinin, daha sonra yaşadığı regionun və hətta dünya tarixi ilə bu qədər bağlı, birləşik ikinci şəxsiyyət tapmaq çətindir. On doqquzuncu əsrin sonları, iyiriminci əsrin ortalarına qədər Azərbaycanı cənginə almış bütün siyasi proseslər, regionun müqəddəratını müəyyən edən taleyüklü hadisələr Üzeyir Hacıbəylinin də taleyində öz əksini taparaq, bu böyük şəxsiyyətin həyatının axarını müəyyən edib.

Üzeyir Hacıbəylinin anası Şirin xanımı Şuşa ziyalılarından olan Əbdülhüseyn bəy üçün Qarabağın son şahzadəsi Xurşidbanu Natavan özü bəyənib seçmişdi. Şuşanın yetirdiyi gəlmiş-keçmiş ən heyrətamiz şəxsiyyəti 1885-ci ildə Ağcabədidə, məhz Xuşidbanu Natavanın burdakı mülkündə doğulmuşdu.

Atası Natəvanın mirzəsi olduğu, Xan qızının sevdiyi ailə olduğu üçün, Şuşanın bütün intellektual və sənət məclisləri hələ yeniyetmə ikən Üzeyirin üzünə açılmışdı. Gözəl təhsil ala bilmiş, rus dilini mükəmməl öyrənmişdi. Qori Müəllimlər seminariyasında dünya klassikası, dünya incəsənəti, dünya müasir fikri ilə tanış olmuş və vətəninə qayıtdıqdan sonra uzun müddət pedaqoq kimi faəliyyət göstərmiş, Cəbrayıl qəzasında, Bakıda rus dili, tarix və musiqidən dərs deyərək, xalqının övladlarına təhsil vermişdi. Amma bununla da kifayətlənməyərək, rus-türk, türk-rus dili lüğəti tərtib etmişdi.

Amma onun bioqrafiyasının ən parlaq səhifəsi, Üzeyir bəyi lokal şəxsiyyət olmaqdan çıxarıb, bütün Qafqazın fenomeninə çevirən fəaliyyəti isə, təbii ki, bəstəkarlığı idi. Maraqlıdır ki, cəmi dörd il ərzində yazdığı üç operetta “Ər və arvad”, “O olmasın, bu olsun” və “Arşın mal alan”ı o hələ peşəkar musiqi təhsili almadan yazmış və bu üç operetta bütün Qafqazda, Türkiyə, Bolqarıstan və Çar Rusiasında olmazın şöhrət qazanmışdı.

1913-cü ildə, artıq bütün Qafqazda məşhurlaşmış operettalarından gələn qonorar ona Peterburqa gedib, orda peşəkar bəstəkarlıq təhsili almağa imkan vermişdi. Amma cəmi bir il sonra başlayan Birinci Dünya Müharibəsi Üzeyir bəyin təhsilini yarımçıq qoydu və o yenidən Bakıya qayıtmışdı. 1920-ci ildə, Sovet İttifaqının qurulduğu ilk illərdə bəy nəslindən olan və sinfi düşmən elan edilən böyük bəstəkarı güllələnmənin bir addımlığından Nəriman Nərimanov xilas etmişdi. Onun sənətinin heyranları arasında Stalinin özü belə var idi və diktatorun bu heyranlığı böyük bəstəkarın repressiya illərindən sağ çıxmasına zəmin yaratmışdı.

Məşhur rus şairi Mixail Lermontov Qafqaz mövzusunu öz əsərlərində, məktublarında ən çox əks etdirən ədiblərdən biridir. Lermontov məktublarının birində azərbaycan dilini fransız dili ilə müqayisə edir və deyirdi: “Qafqazda türk dilini bilmək çox vacibdir və burdakı millətlərin çoxu bu dildə danışa bilir. Avropa üçün Fransız dili nədirsə, Qafqaz üçün də burdakı türklərin dili odur”.

Böyük şairin gəldiyi qənaət boşuna deyildi. Çünki on doqquzuncu əsrin sonları, iyirminci əsrin əvvəllərində, Qafqazın mədəniyyət və inzibati beşiyi Tiflis, sənaye və ticarət paytaxtı isə Bakı idi. Neft və ticarətin mərkəzi Bakı olduğu üçün, işgüzar əlaqələr, Avropadan gələn biznes kampaniyaları ilə münasibətlər burda qurulurdu. Buna görə də, azərbaycan dilinin bütün region üçün iqtisadi, ticari vacibliyi vardı və bütün Qafqazda gürcü, erməni, çeçen, kürd və digər millətlərin böyük şəhərlərdə yaşayan qismi bu dildə danışa bilirdi.

Belə beynəlmilli fonda Üzeyir Hacıbəyli kimi bir bəstəkarın bütün Qafqazın fenomeninə çevrilməsi, yazdığı operettaların isə bütün regionda məşhurlaşması olduqca labüd idi. Məhz azərbaycan dilinin o zamankı populyarlığı sayəsində operettalar qısa bir zamanda Qafqazda yaşayan bütün xalqların dillərinə, eyni zamanda rus dilinə çevrilərək, erməni, gürcü, rus teatr truppaları tərəfindən səhnələşdirilməyə başladı. Bəzən qısqanclıqla Üzeyir bəyin adı afişalarda göstərilməsə belə, operettalar Fransaya qədər gedib çıxdı.

Üzeyir Hacıbəyli operettalarının ümumxalq, ümumqafqaz daha sonra isə Avropa çapında məşhurlaşmasının ikinci səbəbi isə bu operettalarda öz sonunu yaşayan feodal dünya ilə yeni, müasir həyat arasındakı dialoqlara yer verilməsi idi. Qori seminariyasında təhsil aldığı illərdə tanış olduğu qabaqcıl dünya mədəniyyəti, oxuduğu dünya ədəbiyyatı Üzeyir bəyin dünya görüşündə mühüm rol oynamışdı. Doğulub böyüdüyü Şuşa əhalisi, uşaqlıq illərinin bir hissəsini keçirdiyi aran rayonlardakı yerli camaat isə onun sadə xalqı yaxından tanımasına şərait yaratmışdı. Məhz bu iki fərqli keyfiyyətin sayəsində, Üzeyir bəy öz əsərlərində, xüsusilə də operettalarında sadə xalqın həyatını, ənənələrini müasir dünyanın tələbləri ilə organik bir şəkildə qarşılaşdıra bilmişdi.

“O olmasın, bu olsun” musiqili komediyasında bu feodal quruluşun simvolu Məşədi İbad və yeni həyatın, elmin, müasirliyin siması olan gimnazist Sərvərin rəqib kimi qarşı-qarşıya qoyulması kimi bir süjet xətti heç də təsadüfi deyildi. Bu operetta, əslində sadə xalq arasında geniş yayılmış süjet xəttinin, “varlı qoca kişi” və “kasıb cavan oğlan” kimi tipik rəqabətin yeni, peşəkarcasına işlənmiş müasir versiyası idi. “Arşın mal alan”da olduğu kimi, burda da köhnə, feodal ənənələr yeni, bəşəri dəyərlərə uduzur, müasirlik köhnəliyə qalib gəlirdi.

Bu, o zaman bütün Qafqaz üçün doğma mövzu idi, çünki o zamanlar Qafqaz xalqlarının hamısı üçün belə ənənələr xarakterik hesab edilirdi. Üzeyir bəyin operettalarına olmazın marağın səbəblərindən biri də bu idi.

Nəhayət, onun operetta və daha sonra əsərlərini bütün region üçün doğma edən başqa bir səbəbi, xalq dilində yayılmış melodiyalardan, mahnılardan öz əsərlərində bol-bol istifadə etməsi olacaqdı. Qarabağdan arana, Tiflisdən Bakıya hər yerdə dinlədiyi xalq melodiyalarını nota köçürüb əbədiləşdirəcək, dövrünün ovqatını ifadə edən xalq mahnılarını öz qəhrəmanlarının ariyalarına çevirərək, zamanın bir parçasını beləcə, peşəkarcasına əsərlərinə həkk edəcəkdi. Məsələn, “Leyli və Məcnun” operasında Leyli və İbn Salam arasındakı duetin melodiyasını Üzeyir Şuşada olanda qırçılardan eşidib, yadda saxlayıb və operanı yazarkən tempini aşağı salaraq, bu dueti yaradıb. Onun yaradıcılığında belə hallar onlarladır. Bu baxımdan, Üzeyir Hacıbəylinin əsərlərini təkcə musiqi və ya sənət faktı kimi deyil, eyni zamanda tarixin bir parçasının əhval-ruhiyyəsini, ovqatını bizə yaşadan, hiss etdirən, bədii-informativ faktor kimi də qəbul etmək vacibdir.

Bütün yaradıcılığı boyu Üzeyir Hacıbəylinin əsas xətlərindən biri bu müasirləşdirmə, sənədləşdirmə ideyası olub. Felyetonlarında, publisistikasında quruluşu və dəyərləri yenidən gözdən keçirib, muğam sənətini notlara köçürərək, şifahidən yazılı səviyyəyə adladıb və bununla da muğam sənətinin dünyaya çıxmasına yol açıb. Digər tərəfdən isə Üzeyir bəy böyük bir maarifçilik prosesinə təkan verib, şəxsi vəsaitini, maaşını əsirgəməyərək, öz xalqının gənclərinə musiqi təhsil alsınlar deyə, yardım edib.

Üzeyir bəy bütün yaradıcılığında olduğu kimi, həyatında da olduqca müasir, yenilikçi şəxsiyyət kimi tanınıb. Oxuduğu dünya ədəbiyyatından, avropalı fikir və sənət adamlarının bioqrafiyalarından, vərdişlərindən təsirlənib. Böyük fransız yazıçısı Viktor Hüqo bazar günləri öz evində şəhərin kasıb insanları üçün nahar təşkil edib, onlarla birlikdə yemək yediyi kimi, Üzeyir bəy də bazar günləri öz evində kasıb tələbələri üçün “plov günləri” təşkil edərək, onları öz evinə, öz masasının başına toplayıb, onlarla birlikdə yemək yeyib.

Əgər biz Üzeyir bəyin bütün yaradıcılığını bir cümlə ilə ifadə etməyə cəhd etsək, ən uyğun ifadələrdən biri belə ola bilərdi: “Xalqının mədəniyyətini dünyaya birləşdirən şəxsiyyət.”

Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsinin azərbaycanlı icmasının

Beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin müdiri Aybəniz İsmayılova

“AccessBank” QSC daşınmaz əmlakların qiymətləndirilməsinə dair tender elan edir
“AccessBank” QSC daşınmaz əmlakların qiymətləndirilməsinə dair tender elan edir
"Veliev" şirkəti “21-ci Avrasiya Qapı, Pəncərə və Şüşə 2020” beynəlxalq sərgisində iştirak edib (FOTO)
"Veliev" şirkəti “21-ci Avrasiya Qapı, Pəncərə və Şüşə 2020” beynəlxalq sərgisində iştirak edib (FOTO)
Bakı Limanı üfüqi yonma və tornaçı vintaçan dəzgahlarının satınalması üzrə  açıq müsabiqə elan edir
Bakı Limanı üfüqi yonma və tornaçı vintaçan dəzgahlarının satınalması üzrə açıq müsabiqə elan edir
Loading Bars
Xəbər lenti
Düşmənin muzdlulardan ibarət “Legion” dəstəsi döyüşməkdən imtina edib - MN
Düşmənin məhv edilən hərbi texnikaları - SİYAHI
Əks-hücuma keçən düşmən bölmələrindən birinin 30 nəfər şəxsi heyəti Azərbaycan Ordusunun atəşi nəticəsində darmadağın edilib - MN
Tramp Əfqanıstandakı ABŞ qoşunlarının çıxarılmasından danışdı
İsraildə koronavirusa yoluxanların sayı 304 min nəfəri ötüb
Çempionlar Liqası 2024-cü ildən etibarən 36 komandaya qədər genişləndirilə bilər
Düşmənin zirehli texnikaları məhv edilib (VİDEO)
Argentinada koronavirusa yoluxanların sayı 1 milyon nəfəri ötüb
Peyvəndlər üzrə "COVAX" təşəbbüsünə 184 ölkə qoşulub
UEFA koronavirus pandemiyası fonunda mükafat fondunu beş illik azaldır
ABŞ İran üzrə "qara siyahı"nı genişləndirib
Alyaska sahillərində 7,4 bal gücündə zəlzələ olub
Təmas xəttində top mərmiləri, dron və partlamış mərmi qalıqları aşkarlanıb (FOTO)
BMT TŞ Dağlıq Qarabağda atəşkəsə nəzarəti müzakirə edib
Moskvada koronavirusdan daha 49 nəfər ölüb
Tramp Sudanı terrorizmin sponsorları siyahısından çıxaracağını açıqlayıb
İngiltərə Premyer Liqasında koronavirusa daha 8 yoluxma halı qeydə alınıb
"OPEC plus" ölkələri sazişi tam şəkildə icra etmək barədə razılığa gəliblər
Cəbrayıl və Füzuli istiqamətində düşməndən ələ keçirilən hərbi qənimətlər (VİDEO)
Praqa azərbaycanlı şəhid uşaqların “sahibsiz ayaqqabıları”na şahidlik etdi (FOTO)
“Əsgərə Məktub Online” layihəsi fəaliyyət göstərir (VİDEO)
Prezidentə yazırlar: Bu günlərdə xalqımıza yaşatdığınız hədsiz sevinc və qürur hislərinə görə Sizə minnətdarıq
Türkiyədə koronavirusdan sağalanların sayı 304 min nəfəri ötüb
Prezident İlham Əliyev: Biz onları torpaqlarımızdan elə qovduq ki, dabanlarına tüpürüb qaçdılar
Azərbaycan Prezidenti hərbi müşahidəçilərin yerləşdirilməsi məsələsinə münasibət bildirib
Azərbaycan Prezidenti: Rusiyanın siyasi isteblişmentinin müəyyən hissəsinin bu cinayətkar terrorçu rejimi dəstəkləməsi təəccüblüdür
Ədliyyə naziri Almaniyanın ölkəmizdəki səfirini Ermənistanın müharibə cinayətləri barədə məlumatlandırıb
Azərbaycan Prezidenti: Ermənistana silah ötürülməsində erməni mənşəli rusiyalı iri sahibkarların və məşhur silah alverçilərinin əli var
Alman deputatların Qarabağa qanunsuz səfəri Bundestaqın özü tərəfindən ciddi qınaqla qarşılanmalıdır- Deputat
Azərbaycan Prezidenti: Son anda onlar Kəlbəcər və Laçının qaytarılmasından imtina etdilər
Prezident İlham Əliyev: Kompromis paketin bir hissəsi olan Laçın dəhlizi ilə bağlı mövqeyimizi bir daha təsdiqləyirik
Prezident İlham Əliyev: Ermənistan qoşunlarını işğal altındakı ərazilərdən çıxarmağa hazır olsa, müşahidəçilər məsələsinə baxıla bilər
Prezident İlham Əliyev: Biz də sülh istəyirik, lakin Ermənistandan fərqli olaraq, biz öz qanuni ərazilərimizi də istəyirik
Prezident İlham Əliyev: Bizim tərəfimizdən heç bir ölkə münaqişəyə cəlb edilməyib, bizim tərəfimizdə heç bir terrorçu yoxdur
Prezident İlham Əliyev: İndi baş verənlərin bütün təqsiri şəxsən Paşinyanın üzərindədir
Bəzi ölkələr Ermənistana təzyiq etmək əvəzinə, Azərbaycanı mənasız atəşkəsə sövq edir - Səyavuş Heydərov
Azərbaycan Prezidenti: Bizə təklif edirlər ki, Ermənistana güzəştə gedək, birtərəfli güzəştə, lakin əvəzində bizə heç nə təklif edilmir
Prezident İlham Əliyev: Ermənistan vasitəçilərə və öz üzərinə götürdüyü öhdəliklərə hörmətsizlik göstərdi
Azərbaycan Prezidenti: Biz hərbi əməliyyatları yenidən dayandırmağa və məsələni danışıqlar masası arxasında həll etməyə hazırıq
Prezident İlham Əliyev: Ermənistanın yeni rəhbərliyinin bütün fəaliyyəti danışıqlar prosesinin pozulmasına yönəlib
Xudafərinin işğaldan azad olunması Prezident İlham Əliyevin nə qədər uzaqgörən siyasətçi olduğunu bir daha göstərdi - Deputat
Hazırda paytaxt yollarında ciddi sıxlıq müşahidə olunur
Suriya tayfaları Ermənistanın YPG kürdləri ilə ittifaqını pisləyib
Ceyhun Bayramovla Beynəlxalq Türk Akademiyasının prezidenti arasında telefon danışığı olub
MŞ AzTV-nin çəkiliş qrupunun erməni atəşinə məruz qalması ilə bağlı beynəlxalq media qurumlarına müraciət edib
Baş Nazir Əli Əsədov Mustafa Şentopun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti ilə görüşüb (FOTO)
Paşinyan məğlubiyyətini etiraf edib və danışıqlara hazırdır
Şahdağ Milli Parkının ərazisində yanğın başlayıb
Ermənistanın Gəncədə törətdiyi təcavüz beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən pislənilir
Norveçdə koronavirusun yeni mutasiyası aşkar edilib
XİN: Bundestaq üzvlərinin Qarabağa qanunsuz səfəri ilə bağlı Almaniya XİN-ə nota veriləcək
A-Qroup-un sığorta mükafatı yenə də artdı
Ermənistan Dağlıq Qarabağda itkilərinin yeni siyahısını açıqlayıb
Bütün dünya bilir ki, haqlı və ədalətli mövqe Azərbaycan tərəfindədir - Bahar Muradova
Döyüşlərdə iştirak edən şəxsi heyət arasında aparılan təbliğat və təşviqat işləri davam edir (FOTO)
Oktyabrın 20-də manatın dollara qarşı məzənnəsi
Ermənistanı masa arxasında işğalçı dövlət kimi otuzdurmaq lazımdır - Sevil Mikayılova CNN Türk telekanalına müsahibə verib (VİDEO)
Azərbaycan və Fransa XİN başçılarının telefon danışığı olub
Ombudsman Səbinə Əliyavanın Vladimir Şkolnikovla video konfrans formatında görüşü olub (FOTO)
Ermənistanın mülki əhaliyə qarşı hücumları ilə bağlı aidiyyəti qurumlara müraciətlər ediləcək - Hikmət Hacıyev
Özbəkistan parlamentinin Sədri Ermənistanın Gəncəni artilleriya atəşinə tutması ilə bağlı narahatlığını bildirib
Yanvar-sentyabr aylarında 163 min şəxsə e-qaydada fərdi hesab açılıb
Rusiya Dağlıq Qarabağda atəşkəsə nəzarət mexanizminin tezliklə razılaşdırılmasına ümid edir - Lavrov
Növbəti aylarda koronavirusla bağlı vəziyyət insanların tövsiyələrə necə əməl etməsindən asılıdır - Hande Harmancı
Erməni əsirlərin ailə üzvləri ilə əlaqə saxlamasına imkan yaradılıb - Prezidentin köməkçisi
Səfir: Beynəlxalq hüquq müharibədə mülki vətəndaşların ölümünə səbəb olmamağa çağırır (FOTO)
Prokurorluq AzTv-nin əməkdaşının yaralanması ilə bağlı məlumat yaydı: Daha 3 nəfər də yaralanıb
Azərbaycan beynəlxalq əhəmiyyətli neft və qaz layihələrinin təhlükəsizliyini təmin edir - Hikmət Hacıyev
Vüqar Rəhimzadə: Ermənistanı silahlandırıb onun işğalçılıq siyasətinə vasitəçi olmağın özü böyük cinayətdir
Düşmən yaşayış məntəqələrimizi atəşə tutur
Baş prokuror Avropa İttifaqının Azərbaycandakı nümayəndəliyinin rəhbəri ilə görüşüb
Ağdamda ermənilər AzTV-nin çəkiliş qrupunu atəşə tutdu, jurnalist yaralandı (VİDEO)
Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən düşmənin təxribatlarına layiqli cavab verilir - Hikmət Hacıyev
XƏBƏRDARLIQ: Vətəndaşlarımıza mesaj vasitəsilə saxta çağırışlar edilir
Azərbaycan Ordusu ermənilərin atıb qaçdığı daha bir neçə hərbi texnikanı ələ keçirdi (FOTO)
99 müəssisədə COVID-19-la bağlı qayda pozuntuları aşkarlandı
“ASAN xidmət” təmsilşisi BMT-nin iclasında erməni təxribatlarından danışdı (FOTO)
Kolleclərin boş qalan yerləri üzrə ixtisas seçimi bu gün başa çatır
Gəncə İH erməni terroru nəticəsində şəhərə dəymiş ziyanı açıqladı
İşğal edilmiş Azərbaycan ərazilərində 82 növ Qafqaz endemi məhv edilib
Biz bu münaqişəni gələcək nəsillərə saxlamamalıyıq - Hikmət Hacıyev
Ermənistan bütün qanunları və konvensiyaları kobud şəkildə pozur - General-mayor Hüseyn Mahmudov
Yol polisi Bakıda sərnişindaşıma sirkətlərinə müraciət edib
Yeni dastan yazan ordumuza “Gazelli Group”dan özünəməxsus dəstək
Özünüməşğulluq proqramının iştirakçıları biznesin inkişafı üçün KOBİA-nın dəstək və xidmətlərindən istifadə edə bilər
Türk Ticarət və Sənaye Palatasının sədrindən Prezident İlham Əliyevə məktub ünvanlanıb
Ermənistan işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində qanunsuz iqtisadi fəaliyyət həyata keçirib - Elçin Əmirbəyov
Şagirdlərin elektron yerdəyişməsi müvəqqəti təxirə salınır
Azərbaycan mülki əhalini hədəfə almır, yalnız hərbi hədəflərə istiqamətlənir - Prezidentin köməkçisi
İTAZERCOM-un rəhbəri Prezident İlham Əliyevə və Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevaya məktub ünvanlayıb
Ermənistan dövlət səviyyəsində Azərbaycanın mülki əhalisinə qarşı terror aktları həyata keçirir - Hikmət Hacıyev
Azərbaycanda 331 nəfər COVID-19-a yoluxdu, 107 nəfər sağaldı, 4 nəfər vəfat etdi
Erməni təxribatı nəticəsində ölən mülki şəxslərin sayı 61 oldu
ADA Universitetində ermənilərin Gəncə terroru ilə bağlı diplomatlarla görüş keçirilib (FOTO)
Gəncədə dağılmış ev və obyektlərin sayı açıqlandı - RƏSMİ
YAP 50-dən çox siyasi partiya və beynəlxalq təşkilata müraciət ünvanladı
İranda koronavirus həyəcanı: Sutka ərzində ölənlərin sayı 337 nəfərə yüksəldi
Dünya ictimaiyyəti Azərbaycan gənclərinin kampaniyasını dəstəkləyib (FOTO)
Kaliforniyada işğalçı Ermənistanın Gəncə terroruna etiraz olaraq avtoyürüş keçirilib
İyirmidən çox asteroid Yerə yaxınlaşır
Bütün xəbərlər