Sosial ədalət naminə iqtisadi bərabərlik

Sosial ədalət naminə iqtisadi bərabərlik

Azərbaycan, Bakı, 17 fevral / Trend /  

Bu yaxınlarda Davosda keçirilən ümumdünya iqtisadi forumunda qlobal iqtisadi böhranla bağlı aparılan müzakirələr zamanı açıqlanan acı həqiqət bir daha onu göstərdi ki, uzun illərdən bəri kapitalist dünyasının bütün bəşəriyyətə tətbiq etməyə çalışdığı bazar iqtisadiyyatının əsasında qurulan dünya iqtisadi modeli həddindən artıq kövrək bir model imiş. Əgər bu modelin müasir strukturuna bir daha dərindən nəzər salsaq, orada olan sosial-iqtisadi ədalətsizlikləri, bazar iqtisadiyyatının özəyini təşkil edən azad rəqabət şərtlərini, ayrı-ayrı iqtisadi iştirakçılar üçün qeyri-bərabərliyini, milyonlarla insanın həyatına son qoyan ədalətsizlikləri görərik. Nikbin əhval-ruhiyyə ilə Davos forumuna dəvət olunmuş qırxdan çox ölkənin dövlət və hökumət başçıları və müxtəlif ölkələrdən təşrif buyurmuş üç minə yaxın iş adamlarının qatıldıqları toplantıdan çox bədbin fikirlərlə öz ölkələrinə dönməsi də toplantını izləyən insanların gözündən yayınmadı. Həm də bu forumda dünya iqtisadi birliyi, artıq sistem xarakteri daşıyan növbəti qlobal iqtisadi böhrandan çıxış yollarının tapılmasında öz acizliyini bir daha sübut etdi. Rusiya dövlətinin eks-prezidenti, Boris Yeltsinin hakimiyyəti dövründə iqtisadi proqramların generatoru hesab edilən Anatoliy Çubaysın "Mən bura gələndə fikirləşirdim ki, iqtisadi dünyada vəziyyət pisdir, ancaq mən yanılmışam, əslində vəziyyət daha da pis imiş" söylədiyi etiraf bunlara bir sübutdur. Artıq bütün dünya etiraf etməkdədir ki, yaşamaqda olduğumuz iqtisadi dünyada əsaslı şəkildə "təmir" işləri aparılmalıdır. Konkret olaraq bir neçə dövlətin milli valyutalarını, beynəlxalq ticarət aləmindəki tam hökmranlığı yüzlərlə ölkənin təbii sərvətləri və iqtisadi potensialı gücünə formalaşan dünya iqtisadiyyatında sosial tarazlığı pozan əsas amillərdən biridir. Paradoks ondan ibarətdir ki, böhrandan böhrana bu valyutalar öz nüfuzlarını daha da artırırlar və sanki elə böhranın özü ilə qidalanırlar. Qlobal iqtisadi böhranlar zamanı bu valyutalara təlabat daha çox artır və bu zaman yüzlərlə ölkə öz milli valyutasının iflasa uğramasının qarşısını almaq məqsədi ilə, illərlə əldə etdiyi iqtisadi nailiyyətlərini "xərcləmək" məcburiyyətində qalırlar. Lakin buna baxmayaraq, sivilizasiya daimi inkişafdadır, nəsillər bir-birini əvəz etdikcə fikirlər də təzələnir və günlərin bir günündə cəmiyyət ayılaraq başa düşür ki, daha belə davam edə bilməz. Demokratiyanın əsas prinsiplərindən biri də, hər bir xalqin öz inkişaf modelini onun öz milli mənsubiyyəti və milli maraqları əsasında qurmasıdır. Azərbaycan dövləti də belə bir inkişaf yolu seçmişdir və bu ölkə öz inkişaf yolunu kənardan heç bir qüvvələrin təsiri olmadan keçmək istəyir, eləcə də digər ölkələrə də belə yol arzulayır. Müasir dünya iqtisadiyyatında bazar prinsiplərinin çoxsaylı qlobal iqtisadi böhranlar nəticəsində konkret olaraq bir neçə dövlətin milli valyutaları ətrafında formalaşması faktoru ayrı-ayrılıqda hər bir dövlətin iqtisadi inkişafına öz mənfi təsirini göstərməkdədir. Dünya iqtisadiyyatında hökmranlığını getdikcə artıran, bir və ya bir neçə dövlətə məxsus olan valyuta vahidlərinin, digər milli valyutaları "əzişdirməsi" artıq dözülməzdir.

Bəs çıxış yolu nədə görünür?

 

Dünya iqtisadiyyatının sabit inkişafı üçün vahid dünya valyutasının mövcud olmasının vacibliyini əlbəttə heç kim inkar edə bilməz. Elə ona görə də qlobal itisadi məkanda, bütün dünya dövlətlərinin inkişaf yolunda bərabər hüquq prinsiplərini əsas tutaraq, Vahid Dünya Valyutasının (VDV) iqtisadi modelini hazirlamağın vaxtı çatmışdır. Artıq bununla baglı bir neçə təkliflər beynəlxalq toplantılarda ayrı-ayrı dövlətlərin nümayəndələri tərəfindən səslənmişdir. Lakin bu təkliflərin heç biri müasir dünya iqtisadiyyatında bütün dövlətlər üçün bərabər iqtisadi şəraitin yaradılmasına tam təminat verə bilmir. Məsələn, Qazaxıstan dövlətinin prezidenti çox hörmətli Nursultan Nazarbayevun yanvar ayının 24-də Hindistanın Dehli şəhərində Qazaxıstanla Hindistan arasında keçirilən biznes forumunda "yeganə dünya valyutasının" yaradılması haqqında irəli sürdüyü təklif, hər bir dövlətin öz milli valyutası yalnız öz daxili dövriyyəsində saxlanmaq şərtı ilə səmərəli ola bilər. Çünki, hər bir dövlətin özünün milli valyutası olmadığı halda, bu dövlət öz inkişaf modelini, xaricdən iqtisadi təzyiqlərə məruz qalmadan milli maraqları ətrafında qura bilməz. Fikrimcə, bu yalnız dövlətlərarası bir hesablaşma valyuta vahidi olmalıdır ki, dünyanın bütün dövlətləri bu vahiddən azad rəqabət şəraitində, bərabər hüquqla istifadə edə bilsinlər. Bu valyuta vahidi, həm də dünyada sabitliyi pozan və beynəlxalq hüquq normalarının tələblərini rədd edən dövlətlərə qarşı, o cümlədən kiçik bir vilayətin özünü müstəqil respublika elan etdiyi zaman, dünya birliyinin əvəzsiz cəza vasitəsi kimi istifadə edə biləcəyi bir valyuta olmalıdır. İqtisadi blokadaya alınaraq, xarici ticarət fəaliyyətindən tam məhrum olan subyekt çox yaşaya bilməz. Beləliklə, o zaman dünyada, öz iqtisadiyyatının özülünü narkotik maddələrin satışından gələn pulların əsasında quran və dünyamızı qorxu içərisində yaşadan, terror qruplarını dövlət səviyyəsində dəstəkləyən dövlətlərə qarşı da bu cəzanı tətbiq etmək mümkündür. Hər kəsə sirr deyil ki, separatçılıq və terrorçuluq meyli müasir dünyamızda bəşəriyyəti zülmətə doğru sürükləyən qanlı bir axındır ki, onun qarşısını almaq yalnız ona qida verən maliyyə mənbələrini boğmaqla mümkündür. Belə bir amil kifayətdir ki, bütün dövlətlər, dünyamızın parlaq gələcəyi naminə, qarşılıqlı razılığa gələrək, keyfiyyətcə daha ədalətli olan yeni bir iqtisadi sistemin yaranmasına rəy versinlər.

İndi isə, misal olaraq vahid dünya valyutasının əsas dövriyyə prinsipləri haqqında:

Bu valyuta yalnız dövlətlərarası ticarət əlaqələri zamanı hesablaşma vahidi kimi qəbul olunmalıdır. Dünyanın iqtisadi bazarındakı tarazlığı pozmamaq məqsədi ilə, ilkin mərhələdə vahid valyutanın hər bir dövlətin milli valyutasına nisbətini (dünya iqtisadiyyatında yaranan mövcud faktı nəzərə alaraq) ABŞ dolları məzənnəsi ilə qəbul etmək məsləhətdir. Lakin daha sonra vahid valyutanın məzənnəsi bazar yolu ilə deyil, Vahid Dünya Valyuta Bankının (VDVB) tərkibində yaranacaq iqtisadi nəzarət komissiyasının və maraqlı dövlətlərin Milli Bankının birgə qərarı ilə, həmin dövlətdə aparılan iqtisadi inkişafın nəticələrinə və inflyasiyanın səviyyəsinə əsaslanaraq təyin olunmalıdır. Hər bir dövlətin özünün milli valyutasını döyriyyədə saxlamaq hüququ ilə, onun milli valyutasından başqa, daxili bazarında qeyri valyutaların, o cümlədən vahid dünya valyutasının dövriyyəsi qadağan olunmalıdır. Bu çox vacib bir şərtdir və pul vəsaitinin alverçilik alətinə çevrilməsinin qarşısını almaq üçün bir vasitədir. Dövlətlər və eləcə də şirkətlər arasında aparılan bütün xarici ticarət əməliyyatları zamanı hesablaşmalar VDVB tərəfindən həyata keçirilir. VDVB kredit siyasəti ilə məşğul olmur. VDVB dövlətlərarası ali maliyyə nəzarət orqanı statusuna malik olur və onun ali idarə heyəti iştirakçı dövlətlər tərəfindən hər beş ildən bir seçilir. VDVB-nin hər bir dövlətdə nümayəndəliyi açılır və bu nümayəndəliyə həmin dövlətin ərazisində beynəlxalq ticarət əməliyyatları zamanı vahid valyutaya nəzarəti funksiyası həvalə edilir. Hər bir dövlət üçün ayrıca vahid valyuta kvotası müəyyən edilir. İlk mərhələdə kvotanın miqdarı hər dövlət üçün onun daxili və xarici bazarında yerləşən qeyri valyutaların və qiymətli kağızların, həcminin ABŞ dollarına olan ekvivalentinə bərabər təyin edilir. Hər bir dövlətin daxili dövriyyəsində olan milli valyutasının miqdarı müəyyən edilən zaman, ona məxsus olan vahid dünya valyutasının məbləği də likvid aktiv kimi nəzərə alınır. Ölkələrarası səyahət zamanı, vətəndaşlar sərhəddən keçən zaman öz milli valyutasını, vahid dünya valyutası vasitəsi ilə gedəcəyi ölkənin valyutasına çevirmək imkanına malik olurlar. Bu zaman bu məbləğ vahid valyutaya çevrilərək, ərazisindən çıxdığı dövlətin vahid valyuta kvotasından azalaraq, gedəcəyi dövlətin kvotasının həcminə qatılır və s. Beləliklə də, bir dövlətin digər dövlətdə yerləşən təbii sərvətlər hesabına bəhrələnməsi prosesinə son qoyulur.

Daha sonra qeyd etmək lazımdır ki, yeni iqtisadi sistem hər hansı bir dövlətin daxili bazarında gedən iqtisadi proseslərin, başqa bir dövlətin iqtisadi inkişafına mənfi təsirini sıfıra endirir. Bu çox vacib bir amil olaraq, hər bir dövlətə öz daxili bazarında gedən iqtisadi proseslərə tam nəzarət etmək imkanı yaradır. Belə olduğu halda hər bir ölkə  inkişaf yolunu öz milli mənafeyinə uyğun olaraq seçir və dövlətlərarası azad rəqabət prinsipi ilə inkişaf edir. Beləliklə, təklif etdiyim iqtisadi modelin əhəmiyyətliliyi onu deməyə əsas verir ki, bu modelin mənfi cəhətləri sıfıra bərabərdir. Ancaq bu modelin əsas müsbət cəhətlərindən biri ondan ibarətdir ki, müasir dünya iyirminci əsrdə qarşılaşdığı hərbi, siyasi, etnik, iqtisadi bəlalardan birdəfəlik "yaxasını" qurtararaq, iyrimi birinci əsrdə inkişafa doğru daha inamla addımlamaq imkanı tapır.

Bütün bu qeyd etdiklərim yalnız bir konsepsiya xarakteri daşıyır. Bu konsepsiya layihəsini təkmilləşdirərək iqtisadi modelə çevirmək üçün mütəxəssislərin iştirakı ilə beynəlxalq konfransların təşkilini və daha geniş müzakirələrin aparılmasını məqbul hesab edirəm.

"Bizim Vətən" İnformasiya Mərkəzinin direktoru, iqtisadçı-analitik Köçəri Həsənov

Müəllifin fikirləri Trend informasiya agentliyi redaksiyasının fikirləri ilə üst-üstə düşməyə bilər.

Məqalə müəllifi ilə əlaqə ünvanı: capital@trend.az

“İrsimiz məsuliyyətimizdir” adlı layihənin ilk tədbiri keçirilib (FOTO)
“İrsimiz məsuliyyətimizdir” adlı layihənin ilk tədbiri keçirilib (FOTO)
Bakı Media Mərkəzinin rejissoru Fuad Quliyev Beynəlxalq Turizm Filmlər Festivalında qalib gəlib
Bakı Media Mərkəzinin rejissoru Fuad Quliyev Beynəlxalq Turizm Filmlər Festivalında qalib gəlib
Məhəbbət Paşayeva: Qafqaz Albaniyası Azərbaycanın qədim dövlətidir və bu dövlətin varisləri biz azərbaycanlılarıq
Məhəbbət Paşayeva: Qafqaz Albaniyası Azərbaycanın qədim dövlətidir və bu dövlətin varisləri biz azərbaycanlılarıq
Loading Bars
Xəbər lenti
Meksika prezidenti Azərbaycan səfirinin etimadnaməsini qəbul edib
Böyük Britaniya bir sıra ölkələrdən gələnlərə yenidən karantın tətbiq edəcək
Prokurorluq Yusif İldırımzadənin qaynının öldürülməsi xəbərinə aydınlıq gətirdi
“Azərbaycan görüntü xatirinə danışıqlarda iştirak etməyəcək” – “Hədəf”də TƏHLİL
Sentyabrın 25-i üçün teledərslərin cədvəli açıqlanıb
Bakıda mənzildən iki qadın meyiti tapılıb
İsveçdə Böyük Britaniya səfirliyinin yaxınlığında şübhəli zərf aşkar edilib
BP mühəndislik ixtisasları üzrə təhsilə dəstəyini davam etdirir
Yeni dövrü başlayan Balaxanı: Sakinlər görülən işlərə görə minnətdarlıqlarını bildirirlər (VİDEO)
Araz Əzimov: Ermənistan rəhbərliyi münaqişənin həlli ilə bağlı təklifləri rədd etməklə danışıqları mənasız edir
İspaniyada leysan nəticəsində metro stansiyalarını su basıb
Gürcüstan Prezidenti Azərbaycanın Xarici İşlər nazirini qəbul edib (FOTO)
“Aqroservis”: Azərbaycanda gübrə çatışmazlığı yoxdur
Azərbaycanda qızıl və gümüş ucuzlaşıb
Kənd Təsərrüfatı naziri Ağdaş və Göyçayda təsərrüfatlara baş çəkib, fermerlərlə görüşüb (FOTO)
YAP İdarə Heyətinin videokonfrans formatında növbəti iclası keçirilib
Türk Hava Yolları Ankara-Bakı-Ankara xüsusi uçuşlarına başlayır
Ermənilər Azərbaycana qarşı təxribatları davam etdirir: Saxta paylaşımlarla Türkiyə-Azərbaycan əlaqələrinə "çamur atılır" (FOTOFAKT)
Prokurorluq Nərimanovdakı qətllə bağlı məlumat yaydı
Azərbaycan nefti bahalaşıb
DİM pandemiya dövründə həyata keçirilən tədbir və fəaliyyətləri açıqlayıb
Ombudsmanın Milli Preventiv Qrupu Şəmkir Rayon Polis Şöbəsinin müvəqqəti saxlama yerinə başçəkmə həyata keçirib
PAŞA Bank AzerGold şirkətinin istiqraz emissiyasını müvəffəqiyyətlə yerləşdirmişdir
HHQ-nin təlim-döyüş uçuşları keçirilir (FOTO/VİDEO)
Ceyhun Bayramov Gürcüstan Parlamentinin Sədr müavini ilə görüşüb (FOTO)
Sabiq prokurorun qaynı evində amansızlıqla öldürüldü
BMT-nin Baş katibi: Bəşəriyyət koronavirus pandemiyasının sınağından keçə bilmədi
Plan yerləri yüksək faizlə dolan ali məktəblərin adları açıqlandı
DİM sədri: Builki buraxılış imtahanlarının nəticələri keçən illə müqayisədə daha yüksəkdir
Xarici işlər naziri: Gürcüstan-Azərbaycan humanitar münasibətləri genişlənməkdə davam edəcək
Türkiyənin Azərbaycandakı Səfiri Mətbuat Şurasında olub (FOTO)
Gəncədə Azərbaycan Texniki Universitetinin tədris filialı açılıb (FOTO)
ÜST koronavirus haqqında şayiələrin təhlükəsi barədə xəbərdarlıq edib
Azərbaycanda ilk borc fondu təsis edilib
Məleykə Abbaszadə: Buraxılış imtahanlarında xarici dildə danışma qabiliyyətini yoxlaya bilməyəcəyik
Dövlət Turizm Agentliyinin və AQTA-nın səlahiyyətləri artırılıb
Bu şəxslərin təhsil haqları dövlət tərəfindən ödəniləcək - DİM sədrindən AÇIQLAMA
Sentyabrın 25-də manatın dollara qarşı məzənnəsi
Yelo Bank yeni İnternet bankçılıq xidmətini istifadəyə verdi
Azercell-in “Qızıl Sponsor”luğu və Rəqəmsal Tərəfdaşlığı ilə keçirilən 7-ci beynəlxalq “womENcourage” virtual toplantısı işinə başlayıb
Təhsil naziri “World Skills International” (WSI) təşkilatının rəhbər heyəti ilə görüşüb (FOTO)
Pərvin Kərimzadə: Ölkə Prezidenti qətiyyətli mövqeyini bir daha dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırdı
Ali məktəblərdə boş qalan yerlərin sayı açıqlandı
İqtisad Universitetinin bir qrup əməkdaşı fəxri ad və ordenlərlə təltif edildi
Bu rayonda koronavirusa yoluxan 48 aktiv xəstə var - 11 nəfər isə dünyasını dəyişib
Hərbi hissəyə basqın edib əsgəri öldürən şəxs ömürlük azadlıqdan məhrum edilib
İqtisad Universitetinin professoru Əli Həsənova Prezidentin fərdi təqaüdü verildi - SƏRƏNCAM
Pakistan səfiri: Azərbaycan çətin dövrlərdə Qoşulmama Hərəkatına bacarıqla rəhbərlik edir
Kamran Əliyev prokurorluğun ictimai köməkçiləri ilə görüşüb (FOTO)
Yüksək balla ali məktəbə qəbul ola bilməyənlərin sayı açıqlandı
Ceyhun Bayramov Gürcüstanın Baş naziri Giorgi Qaxaria ilə görüşüb (FOTO)
Gürcüstan və Azərbaycan dövlət sərhədinin delimitasiyası məsələsi üzərində işləyir
Deputat: Ermənistan rəhbərliyi Soros Fondunun tapşırıqlarını yerinə yetirir
Milli Məclisin Sədri Sahibə Qafarovanın Rusiyaya rəsmi səfərinin yekunlarına dair məlumat yayılıb (FOTO/VİDEO)
Unibank 20 vətəndaşımızın şəxsi biznesini yaratmaq arzusunu həyata keçirdi (FOTO)
XİN Nikol Paşinyanın təxribatçı fəaliyyəti ilə bağlı məlumat yaydı - SİYAHI
Məhkəmə Hüquq Şurasının növbəti iclası keçirildi
Məktəblərdə koronavirusla mübarizə üçün dəstək komandaları yaradılıb (FOTO)
Korrupsiya faktına görə Sabirabad məhkəməsinin hakiminə töhmət verildi
Nərgiz Cəlilova AzTV-də yeni vəzifəyə təyin olunub
Mikayıl Cabbarov: “Daşkəsən” yatağı polad məhsulların istehsalı üçün böyük perspektiv vəd edir
Azərbaycanda 162 nəfər koronavirusa yoluxdu, 133 nəfər sağaldı, 1 nəfər vəfat etdi
İqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov “Daşkəsən” dəmir filizi və “Çovdar” qızıl yataqları ilə tanış olub (FOTO)
Bu gün 19 şagirddə koronavirus aşkarlanıb
“Sadələşdirilmiş Bəyannamə - Elektron Ticarət” layihəsinin təqdimatı keçirilib (FOTO/VİDEO)
Azərbaycanda Elektron Su Portalı istifadəyə verilib (FOTO)
Milli Məclisin Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə komitəsi hesabat verdi (FOTO)
İranda koronavirusdan ölənlərin sayı 25 min nəfəri keçib
Qızını zəncirləyən atanın cinayət işi məhkəməyə göndərilib
Mingəçevir Dövlət Universitetinə qəbul olan abituriyentlərin nəzərinə
Soydaşımız Estoniyada siyasi partiyanın həmsədri seçilib
Aİ: Koronavirusla bağlı vəziyyət mart ayı ilə müqayisədə daha pisdir
Səhiyyə Nazirliyinin şöbə müdiri pandemiya dövründə təhsil müəssisələrindəki vəziyyətdən danışıb
XİN nazirlərin görüşünün təfərrüatlarını açıqlayıb (FOTO)
Hərbi Hava Qüvvələrinin gecə təlimləri keçirilib (FOTO/VİDEO)
Mikayıl Cabbarov: “AzerGold” istiqrazları vətəndaşlar üçün yeni investisiya imkanlarının formalaşmasında xüsusi rol oynayacaq (FOTO)
LafargeHolcim elmi əsaslı hədəflərlə Sıfır Emissiya Öhdəliyi imzalayıb
Bakıdakı qurumuş ağaclar götürülməsə, digər ağaclara da xəstəlik keçəcək - XƏBƏRDARLIQ
Azərbaycanda İLK olan layihənin icrasına harda başlanılıb? (FOTO)
SOFAZ öz investisiya fəaliyyətinə zəruri taktiki dəyişikliklər etməyə davam edəcək
Silk Way Group MAA ilə birlikdə təyyarələrin istismarı üzrə mütəxəssislərin hazırlanmasını həyata keçirir
Vladimir Putinin Nobel sülh mükafatına namizədliyi irəli sürülüb
Bakının mərkəzində böyük ilan peyda oldu (FOTO/VİDEO)
Azərbaycandan Qazaxıstana ümumilikdə 446 nəfər yola salınıb
Ermənistanın BMT Təhlükəsizlik Şurasında təmsil olunmasına veto qoyulmalıdır
“LUKOYL-Azərbaycan” açıq tender elan edir
Bu il Bakıda daha 14 yol kəsişməsində sarı torlar çəkiləcək
Sabah 29 dərəcəyədək isti olacaq
Suriyadan Qarabağa erməni silahlıları gətirilib
Mikayıl Cabbarov Daşkəsən rayonuna gedib
Avtomobil yollarının təmiri və tikintisinə vəsait ayrılıb - Sərəncam
Zalkaliani: BMT Baş Assambleyasında Azərbaycanın mövqeyimizi dəstəkləməsi bizim üçün çox əhəmiyyətlidir
Deputat: Paşinyanın komandası Soros və digər təşkilatların nümayəndələrindən ibarətdir
Ceyhun Bayramov gürcüstanlı həmkarı ilə görüşüb (FOTO)
Paytaxt məktəblərinin qarşısında piyada keçidləri yenilənib (FOTO)
Bakı Limanı ərazisində 16200 şəxs COVİD-19-a qarşı test olunub
Prezident İlham Əliyev: Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında indi çox yüksək səviyyəli tərəfdaşlıq mövcuddur
Xətai rayonunda 5 küçə təmir olunub (FOTO)
Turizm eksperti: Təyyarə biletlərinin qiymətində endirimlər müşahidə olunur
Bu il Bakı Limanında ümumi yükaşırmanın həcmi 3.2 milyon tondan çox olub
Bütün xəbərlər