İranın nüvə proqramı və Qərbin tarixi səhvləri - Trend-in icmalçısı

İranın nüvə proqramı və Qərbin tarixi səhvləri - Trend-in icmalçısı

Trend-in Fars redaksiyasının rəhbəri Dalğa Xatınoğlu

Yaponiyalı baş katib Yukiya Amanonun Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinə (BAEA) rəhbərlik etdiyi dövrdə İranın nüvə proqramı ilə bağlı yaydığı ikinci məruzəsində bir daha rəsmi Tehranın nüvə proqramının qeyri-şəffaflığı qeyd olunub. Beynəlxalq ictimaiyyətin İranın Qərb ilə uran mübadiləsinə razılıq verməsini müsbət qiymətləndirməsinə baxmayaraq, bu məruzə İrana qarşı yeni dövr iqtisadi sanksiyaları müzakirə edən BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinə təsirsiz ötməyəcək və yəqin ki, yeni dövr sanksiyaların qəbulunu tezləşdirəcək.

BAEA-nin sabiq misirli baş katibi Məhəmməd əl-Baradeyinin məruzələrindən fərqli olaraq, hazırkı rəhbərin məruzələri daha konkret şəkildə İranın nüvə proqramının qeyri-şəffaflığını və bununla bağlı narahatlıqları əks etdirir.

Məruzədə İranın nüvə proqramı ilə hərbi fəaliyyətləri arasında əlaqələrlə bağlı rəsmi Tehranın şəffaflıqdan qaçması, BMT TŞ-nin 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) saylı qətnamələrinə baxmayaraq, İranın uranın zənginləşdirilməsi planını davam etdirməsi, hazırda 2427 kq 3,5 faiz zənginləşdirilmiş urana malik olması və aprel ayınadək ən azı 5,7 kq 20 faiz uran istehsal etdiyi qeyd olunub. Həmçinin məruzədə bildirilib ki, İran 20 faizlik uran istehsalı üçün ikinci sentrifuq şəlalələrini də quraşdırıb.

"İran və Qərb arasında konkret hansı problem var" sualına gəldikdə, düşünürük ki, əsas problem İranın nüvə silahı istehsalı etməsi ilə bağlı şübhələr deyil, tarixi bədbinlik və iqtisadi maraqlardır. Onsuz da İranın nüvə proqramı tamamilə qaranlıq mövzudur və İran hakimiyyətinin daxildə və xaricdə yürütdüyü siyasət və diplomatiya normal deyil.

İranın daxilində xalqa tətbiq olunan analoqsuz repressiyalara və hərbçilərin hakimiyyətinə baxanda, Əhmədinejad hakimiyyəti dövründə rəsmi Tehranın nüvə proqramına haqq qazandırmaq mümkun olmasa da, son 200 illik İran tarixini nəzərdən keçirən hər hansı bir tərəfsiz müşahidəçi Qərbin iddialarına ciddi yanaşmaz.

Əlbəttə ki, İran potensial olaraq əldə etdiyi 2,4 ton zəif urandan ən azı 2 nüvə silahı istehsal edə bilər. Lakin Qərb nə dərəcədə öz şübhələri və iddialarında doğrudur?

1951-ci ildə xalq arasında milli qəhrəman olan Milli Hərəkat Təşkilatının rəhbəri Məhəmməd Müsəddiqin Baş nazirliyi dövründə İranın nefti milliləşdirməsinə qarşı Böyük Britaniyanın və sonralar ABŞ-ın provokasiyaları hələ də tarixdən silinməyib.

Böyük Britaniyanın İranda fəaliyyət göstərən "İran-İngiltərə" neft şirkətinin milliləşdirilməsinə qarşı BMT və Beynəlxalq Haaqa məhkəməsinə müraciəti nəticəsiz qaldıqdan sonra, Britaniyanın ölkənin cənub sularına hərbi gəmilər yerləşdirməsi və nəhayət İranın 32 yaşlı iradəsiz kralı Məhəmməd Rza şahın dövründə 1952-ci ildə dövlət çevrilişi məqsədilə "But" "(Boot") əməliyyatını həyata keçirməsi planı açıq şəkildə Qərbin İrana qarşı alçaldıcı baxışlarını göstərir. But əməliyyatı uğursuz nəticələnsə də, 1953-cu ildə Britaniyanın Baş naziri Uinston Çörçilin (Sir Winston Leonard Spencer-Churchill) tapşırığı ilə ABŞ-ın Respublikaçılar düşərgəsindən olan prezidenti general Duayt Ayzenhauer (Dwight David Eisenhower) İranda "Ayaks" ("Ajax") hərbi çevrilişini həyata keçirib. Əslində, iki mövzu düşündürücüdür:

- İranın nefti milliləşdirməsi ilə razılaşmayan Qərb, təbii ki, İranın uranın zənginləşdirilməsi planını da qəbul etməyəcək;

- Qacar hakimiyyəti - Nasirəddin Şah, Müzəffərəddin Şah, Məhəmməd Əli Şah və Əhməd Şahın hakimiyyəti dövründə ölkənin Rusiya və Böyük Britaniya istismarında olması və nəhayət 1907-ci ildə Sankt-Peterburqda bağlanan müqaviləyə əsasən İranın Rusiya və Britaniya işğalı altına keçərək parçalanması, habelə Pəhləvi hakimiyyəti dövründə (Rza şah və Məhəmməd Rza şah) ölkənin Britaniya və ABŞ nüfuzu altında idarə olunması çətin ki, 1979-cu ildə qanla inqilab etmiş və müstəqilliyin şirinliyini dadmış xalqın yaddaşından silinsin.

Əslində Qərbin İrandan deyil, İranın Qərbdən şübhələnməsi və qorxmasına tamamilə haqq qazandırmaq mümkündür.

İranın 1950-ci illərdə beynəlxalq normalara müvafiq olaraq öz ərazisində istehsal olunan nefti milliləşdirməsinin Britaniyanın iflicedici sanksiyaları ilə qarşıladığını nəzərə alsaq, bu gün NPT konvensiyasına əsasən qanuni şəkildə rəsmi Tehranın uranın zənginləşdirilməsi planını həyata keçirməsinə olan maneələrə haqq qazandırmaq mümkun deyil.

Əlbəttə ki, 2002-ci ildə gizli tikilmiş "Nətənz" uran zənginləşdirmə zavodunun ifşa olunması, habelə keçən ilin sonunda "Fordu" zavodunun ifşa olunması İrana olan şübhələri artırıb, lakin İrandan şəffaflıq tələb etmək Qərbin tarixi səhvlərinə görə absurddur. Xatırladaq ki, 1953-cu il Müsəddiqə qarşı dövlət çevrilişinin başında ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (CİA) yüksəkvəzifəli məmuru Kermit Ruzvelt (Kermit Roosevelt) və Britaniya kəşfiyyatşısı Ərdəşir Reportyor dayanırdı.

Hər halda Qərb 1850-ci ildən tamamilə istismara məruz qoyduğu İrana qarşı mövqeyinə tamamilə aydınlıq gətirməmiş bu ölkədən nüvə proqramı və digər məsələlərlə bağlı şəffaflıq ummalıdır. Belə olan surətdə şəffaflıqla bağlı birinci addımı İrandan tələb etmək nəticəsizdir.

Bosfor boğazı hər iki istiqamətdə gəmilərin hərəkəti üçün bağlanıb
Bosfor boğazı hər iki istiqamətdə gəmilərin hərəkəti üçün bağlanıb
Gürcüstanda koronavirusa daha 9 696 nəfər yoluxub, 28 nəfər ölüb
Gürcüstanda koronavirusa daha 9 696 nəfər yoluxub, 28 nəfər ölüb
Dünyada koronavirusa yoluxanların sayı 349 milyonu ötüb
Dünyada koronavirusa yoluxanların sayı 349 milyonu ötüb
Loading Bars
Xəbər lenti
Sabah Ağdama iki avtobus reysi təşkil olunacaq - Biletlər artıq satışda
Bosfor boğazı hər iki istiqamətdə gəmilərin hərəkəti üçün bağlanıb
Gürcüstanda koronavirusa daha 9 696 nəfər yoluxub, 28 nəfər ölüb
Həftənin ilk gününə olan hava proqnozu açıqlanıb
Dünyada koronavirusa yoluxanların sayı 349 milyonu ötüb
Balakəndə birmərtəbəli tikili yanıb, ölən var
Zaqatalada məişət tullantılarını urnalardan kənara atanlar cərimələnib
İstanbulda avtobus dərəyə aşıb, ölənlər və yaralananlar var
Masallıda qanunsuz ov edən şəxs saxlanılıb
Hərbi vəzifəlilərlə təlim toplanışı davam edir (VİDEO)
Qara dənizdə 700 ton mazut daşıyan tankerdə yanğın olub
Qubada evdə kişi meyiti tapılıb
Bakıda vaqon yanıb
Türkiyədə avtobus maneəyə çırpılıb, çox sayda xəsarət alan var
Yeni Zelandiya hökuməti “omikron” ştamına görə maksimum həyəcan səviyyəsi elan edib
Dövlət tərəfindən görülən tədbirlər süni qiymət artımının qarşısını alır - TƏHLİL
Yaponiyanın Fukusima-1 AES-də sızıntı qeydə alınıb
Türkiyədə ötən sutka koronavirusa 72 mindən artıq yoluxma qeydə alınıb
"TikTok"un işində fasilələr yaranıb
Peruda neft dağılan ərazilərdə fövqəladə vəziyyət elan edilib
"Lamborghini" şirkəti "Aventador" modelinin varisini təqdim edəcək
Berluskoni İtaliya prezidentliyinə namizəd olmamaq qərarına gəlib
Enerji məsələləri üzrə Avropa komissarı Azərbaycana səfər edəcək
Türkiyə növbəti "3+3" formatında görüşə ev sahibliyi etməyi planşdırır - Ərdoğan
Türkiyədə 4,7 bal gücündə zəlzələ baş verib
Azərbaycanlı musiqiçi intihar etdi
İngiltərə Premyer Liqası: "Mançester Siti" səfərdə "Sauthempton"la heç-heçə edib
İran Türkiyə ilə uzunmüddətli əlaqələri qurmaq istəyir - Rəisi
Türkiyə Silahlı Qüvvələri 10 PKK terrorçusunu zərərsizləşdirib
Şamaxı sakinindən qanunsuz odlu silah götürülüb
ABŞ Ukraynadan diplomatların təxliyəsinin başlama tarixini açıqlayıb
Azərbaycan Ordusunun hərbi qulluqçusu qeyri-döyüş şəraitində həlak olub
“Tata Steel Masters”: Şəhriyar Məmmədyarov liderliyini davam etdirir
Bərdədə 32 yaşlı kişi güllələnib
Futzal üzrə Azərbaycan millisi Avropa çempionatına məğlubiyyətlə başlayıb
Qeyri-neft sektorunda rekord göstəricilər - Azərbaycanın iqtisadi strategiyasının uğurunun sirri nədir?
Əfqanıstanda partlayış olub, ölənlər var
"Bitcoin" 2021-ci ilin iyul ayından bəri ilk dəfə 34,2 min dollardan aşağı satılıb
Gömrük Akademiyası növbəti ISO standartı üzrə audit prosesindən uğurla keçib
Ankaradakı Azərbaycan Evində 20 Yanvar faciəsi ilə bağlı anım tədbiri təşkil edilib (FOTO)
Yasamalın bu hissəsi tullantılardan təmizlənib
Saatlıda qanunsuz ov edən şəxs saxlanılıb
Ötən il Azərbaycana gələn turistlərin sayı açıqlanıb
Deputat Könül Nurullayeva vətəndaş qəbullarını davam etdirir (FOTO)
Azərbaycanda COVID-19 əleyhinə peyvənd olunanların sayı açıqlanıb
Azərbaycanda 1 614 nəfər COVID-19-a yoluxub, 16 nəfər vəfat edib
Azərbaycan vətəndaşları əsasən bu ölkələrə səfər edib
Bakıda 2 narkotacir və 4 narkokuryer saxlanılıb (VİDEO)
Karantin qaydalarını pozan şadlıq sarayının sahibi həbs olunub
Pakistan sahillərində iki qayıq toqquşub, 30-dan çox itkin var
Nazirlər Kabineti karantin rejimi ilə bağlı qərarlar qəbul etdi
Komando hərbi hissəsində təlim məşqləri keçirilib (VİDEO)
Bakıda polisin üstünə avtomobil sürərək qaçmaq istəyən narkotacir saxlanıldı (FOTO/VİDEO)
İranda daha 30 nəfər koronavirusdan ölüb
DSX əsgərinin intiharı ilə bağlı cinayət işi başlandı
Ceyhun Bayramov Malayziya xarici işlər nazirinin müavini ilə görüşüb (FOTO)
Son bir ildə 114 uşaq övladlığa verilib
Mingəçevir Dövlət Universitetində imtahan sessiyası uğurla davam edir
DSX-nin Hərbi Hospitalında hərbçi intihar edib
Nərimanovda bina yanır (VİDEO)
Putin və Paşinyan Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin delimitasiyası və demarkasiyasını müzakirə edib
Dəm qazı zəhərlənmələrinə qarşı qanunvericilik təkmilləşdirilir
Ötən il Bakıda 50 qəsdən adamöldürmə hadisəsi baş verib - Şəhər prokurorluğu
Rusiyada koronavirusa yoluxanların sayı 11 milyonu ötüb
Bakıda tikilməkdə olan binada başlayan yanğın söndürülüb (VİDEO) (ƏLAVƏ OLUNUB)
“Xudafərin” və “Qız Qalası” hidroqovşaqları ilə bağlı Birgə Texniki Komissiyanın növbəti iclası keçirilib
Bakı şəhər prokurorluğunun 14 əməkdaşı cəzalandırılıb
Ötən il Bakıda 6500-ə yaxın cinayət işinin istintaqı tamamlanıb
Bakıda ölümlə nəticələnən yol qəzaları artıb
Ötən il Bakıda 12 min 761 cinayət hadisəsi baş verib - İlqar Abbasov
S&P Azərbaycanda 2025-ci ilədək inflyasiya proqnozlarını açıqlayıb
S&P manatın dollara mövcud nisbətdə bağlılığını təsdiq edib
Bazar günü hava necə olacaq?
Yeni hərbi obyektlər istifadəyə verilib (FOTO/VİDEO)
SOCAR Ermənistanda zavod alınması xəbərini təkzib etdi
“Məşğulluq marafonu” üzrə 1550-dən çox şəxs işlə təmin olunub
S&P Azərbaycan dövlət büdcəsinin profisiti ilə bağlı proqnozu açıqlayıb
Hindistanda yaşayış binasında yanğın, 10-a yaxın ölü var
Hazırda "omikron" dünyada qriplə bərabər yayılır
S&P agentliyi Azərbaycanın kredit reytinqini BB+/B səviyyəsində təsdiq edib
Samur-Abşeron kanalında tank və top mərmiləri aşkarlanıb (FOTO/VİDEO)
S&P Azərbaycan və Türkiyə Mərkəzi bankları arasında mümkün svop sazişini şərh edib
Ötən gün evini tərk edən 11 koronavirus xəstəsi küçədə yaxalanıb
Toyda karantin qaydalarını pozan şəxs həbs edildi
Ölkə daxilində strateji ərzaq məhsullarının istehsalının daha da genişləndirilməsinə nail olmalıyıq - Vüqar Rəhimzadə
Ötən gün 23 yanğına çıxış olub, 10 nəfər xilas edilib
Krasnodar hava limanı bağlanıb
Azərbaycan və İran arasında razılaşma əldə olunub (FOTO)
Qarabağa avtobusla səfər edənlərin bileti belə olacaq (FOTO)
Azərbaycan futzalçıları bu gün Avropa çempionatında ilk matçına çıxır
Səhiyyə qurumları vətəndaşlara çağırış etdi
Azərbaycanda koronavirus xəstələrinin karantində qalma müddəti azaldılır
“Avrora" Qrup uşaq sığınacaqlarında məskunlaşan uşaqları sevindirib (FOTO)
Alyaskada güclü zəlzələ olub
Azərbaycan nefti ucuzlaşıb
Masallıda yataq xəstəsi evdə yanaraq ölüb
Azad olunmuş ərazilərin qış turizm potensialı genişdir - Agentlik
Bitkoinin qiyməti son beş ayda ən aşağı səviyyəyə düşüb
Braziliyada çatdırılmanı dronlara yerinə yetirməyə icazə verilib
İsmayıllıda qanunsuz ov edən şəxs saxlanılıb
Bütün xəbərlər