İnkişaf mərhələləri (I hissə)

İnkişaf mərhələləri (I hissə)

Ekspert Fərhad Əmirbəyov

Premodern, modern, postmodern nədir: onlar nə ilə xarakterizə edilirlər?

Bəşəriyyətin tarixi prosesini müxtəlif cür təsvir etmək olar.Hər şey tətbiq edilən elmi yanaşmadan asılıdır. Mən iqtisadi instrumentaridən istifadə etmək niyyətindəyəm, çünki yeni məqalə silsilənin son məqsədi bizim Vətənimizin sosial-iqtisadi inkişafının yeni yollarının axtarışıdır.

Beləliklə, başlayaq. Tarixi hər hansı bir-birlərini arıdıcıl əvəz edən hərəsi əvvəlkindən istehsal vasitələrinin inkişaf səviyyəsi ilə və ya indi necə deyirlər, texnoloji inkişafla fəqlənən mərhələlərə bölən, insan tərəqqinin inkişafının təsviri konsepsiyasından fərqli olaraq, mən bir qədər fərqli, xəttli olmayan yanaşmadan istifadə edirəm. Hesab nöqtəsi bu və ya digər cəmiyyətdə bütün lazımı və yanaşı gedən aspektlərlə sənaye, kütləvi istehsalat metodları üstünlük təşkil edən sistem olan dövr olacaq. Cəmiyyətin belə tərzi modern adlanır. İstənilən cəmiyyət, dövlət öz inkişafında tam modernə nail ola bilər, onu keçə bilər və ya premoderndə qala bilər və premoderndə qalmaq və həmçinin premodernə qayıda bilər. Cəmiyyətdə təbii ehtiyatların hasilatı və istifadə sahələri iqtisadiyyatda üstünlük təşkil edən sahələr olan (çıxaran sahələr), xammal emalı ya ümumiyyətlə yoxdur, ya yaxşı inkişaf etməyib, ya xammalın eksportu üstünlük təşkil edən və/və ya mal istehsalının qeyri-sənaye metodları istifadə olunan cəmiyyəti premodenr adlandıracayıq. Bir çox mal və xidmət növləri idxal olunurlar.Ancaq eksport xammal sahələrini dəstəkləməyə çalışan iqtisadi sahə tez qurulur. İnvestisiyalar, innovasiyalar ancaq bu sahələrə can atırlar. Ən nüfuzlu və yüksək maaşlı, ancaq çox az sayda olan yerlər elə orada formalaşır. Əslində, hakimiyyətin vahid məqsədi xammalın eksportundan alınan həddindən artıq gəlirin paylaşrıdılması olur. Müvəffəqiyyətə nail olmaq və ya iflasa davam gətirməyə imkan verən yeganə şərt cəmiyyətin və idarəedən elitin kamilliyi olur. Bizə məlum olan bəşəriyyət tarixinin böyük hissəsi - bu postmodern mərhələsidir.

Modern 19-20 ə. xüsusən tez inkişaf edib. Əvvəl toxuculuq sənayesində, sonra digər sahələrdə də maşın istehsalatı, buxarla işləyən maşınlarının, dəmir yollarının yaranması, enerjinin yeni növlərin və mənbələrin ardıcıl istifadəsi. Külək və insan və heyvanların əzələ enerjisindən, suyun enerjisindən, buxar enerjisindən elektrik enerjisinə, enerji mənbələri üzrə odun və kömürdən neft və qaza, atom enerjisinə və s. Milli dövlətlər öz sənayelərini daxili bazarlarda xarici istehsalatçıları ilə rəqabətdən çox qoruyurdular və malların eksportunu hər cür dəstəkləyirdilər. Şirkətlər vergiləri əsasən milli hakimiyyətlərlə ödəyirdilər.Sənaye inkişafından və ticarətdən günü-gündən artan gəlirə malik olaraq və həmçinin iqtisadiyyatın ixtisaslaşmış fəhlə əllərinə olan tələbatının təmin edilməsi üçün modern ölkələri hər yerdə unifiksiyaya, dövlət idarəçilik siteminin standartlaşmasına, kütləvi və əlçatan tibbin və təhsilin, elmin "dilinin" və s. tətbiqinə can atmağa başladılar. Kütləvi ordular, unifikasiya edilmiş və effektiv silahlaşma sistemləri meydana çıxdı.

Əvvəl istehsalatın mexanikləşməsi, sonra isə avtomatlaşması baş verirdi. Kadrlara, onların səlahiyyət səviyyələrinə, mədəniyyətinə və sağlamlığına olan tələblər daima artırdı.Kütləvi istehsalat məqsədi ilə nümunənin tirajlaşması üçün əvvəl keçmiş kəndlilərə savad öyrətmək lazımdır. Bu əhalinin mədəniyyətinin yüksəldilməsini və keyfiyyətli kütləvi təhsilin tətbiqini tələb edirdi. Maarif modern ölkələrini sosial dəyişiliklərə yönəltdi. Yüksək ixtisaslı fəhlələrlə, mühəndislərlə, hüquqşünaslarla, həkimlərlə, müəllimlərlə və s. təqdim edilmiş orta sinif yaranır.

Modern inkişaf etdikcə, sənaye və maliyyə aktivlərinin sahiblik məsələlərində aşağıdakı təkamül baş verdi:

Şirkət və bankların daimi konsentrasiyası və böyüməsi, oliqopoliyaların və monopoliyaların yaranması, iqtisadiyyatda dövlət bürokratiya təsirinin artımı, yavaş-yavaş dövlətin demokratiya quruluşunun və bazar iqtisadiyyat prinsiplərinin məzmununu saxtalaşdırdı (məsələn, azad rəqabət və xüsusi mülkiyyət hüququnu). Mülkiyyət kimə məxsus olduğu deyil, məhz onu kim və hansı prinsiplərdə idarə etdiyi əhəmiyyətli oldu. Real hakimiyyət korporasiyaları idarə edən menecerlərin əlində oldu. Korporatokratiya vaxtı gəldi.

Postsənaye era nə ilə səciyyələnir (postmodern)?

İlk əvvəl, qeyd etmək lazımdır ki, postmoderndə nümunələrin tirajlaşma dəyəri inanımaz dərəcədə azaldı.İstehsalatın avtomatlaşdırılması baş verir(nəqliyyat istehsalatı, kənd təsərrüfatı istehsalatında,elektronika və s. çoxsaylı nümunələr). Demək olar ki, bütün sənaye tipli istehsalat zərərli oldu və modernin inkişaf etmiş ölkələrindən premodern ölkələrinə keçirildi ( inkişaf edən ölkələr). Yeri gəlmişkən, yayılmış olduğuna baxmayaraq, çox şübhəli tərifdir.

Premodern ölkəsi niyə inkişaf etmiş ola bilməz, təbii ki, öz ixtisaslaşma çərçivəsində?

Yüksək sosial standartları və modern şirkətlərində yüksək əmək xərcləri ona gətirdilər ki, onların işləməsi arabir dövlətin vasitəsiz və vasitəli maliyyə yardımları ilə, milli valyutanın endirilmiş valyuta kursu ilə və digər metodlarla dəstəklənir.

Əmək məhsudarlığının daimi artımı, istehsalatın avtomatlaşdırılması, beynəlxalq ticarətin və maliyyənin qloballaşması korporasiyalara milli sərhəd və qaydalardan xaric inkişaf etməyə və bir nəticə kimi, öz hakimiyyətlərinə daha az vergi ödəmək imkanı verdilər. Bundan əlavə, aydın oldu ki, beynəlxalq korporasiyalar elə birgə güc və eksterrorial status əldə etdilər ki, onlar dövlətləri özünə tabe etməyə başladılar. Maliyyəlnin və mülkiyyət hüququnun hərtərəfli ofşorlaşması milli dövlətləri bir çox maliyyə mənbələrindən məhrum etdi və onları obyektiv zəiflətdi. Elə bir şərait formalaşdı ki, siyasi üstqurum iqtisadi reallıqları əks etdirmirdi.

Postmodern mərhələsində avtomatlaşdırılmış istehsalat ÇİS1 əvəz olunur. Əgər avtomatlaşdırılmış istehsalat zamanı hələ ixtisaslaşmış fəhlə işi istifadə olunursa, GİS zamanı, demək olar ki, istifadə olunmur. Daha savadlı fəhlə ordusunda ehtiyac yoxdur.Buna görə də kütləvi, keyfiyyətli və əlçatan təhsil sisteminin dəstəklənməsinin mənası yoxdur.

Çoxlu sayda uzun və bahalı kommunikasiyalarda ehtiyac olmur.Xüsusən də bu enerji daşıyıcıların loqistikasına aiddir, çünki postmodern texnikaları istehsalatı harada olursa olsun tez və gəlirlə lokallaşdırmağa və həmçinin onu tez yığışdırmağa və başqa yerə keçirməyə imkan verirlər.

Müharibələrin aparılması strateqiyası və taktikası dəyişir. Böyük cəbhələr, açıq-aydın düşmənlər və tərəfdaşlar yoxdur. Modern dövrünə xas olan, xəyalları həyəcanlandıran ağır silah və müharibə keçirilmə bacarıqları dövləti və vətəndaşları qorumağda gücsüzdür.

Xüsusi orduların və xidmətlərin sayı artıq üç yüzə yaxınlaşır. Müharibələr ancaq dövlətlərlə deyil, həmçinin korporasiyalarla aparılır.

Biz bir sıra ölkələrin hakimiyyətləri azsaylı, lakin yaxşı idarə olunan öz vətəndaşların bir hissəsi onlara qarşı duran şəraitlərdə tamamilə gücsüz olduğunu gördük. Sabitliyin və qanunluğun saxlanılmasına şüarlar işləmir,çünki ictimai məhsulun və rifahın paylanılması kifayət qədər bərabər olmayan və çoxluğun əli çatmadığı zamanı həmin qanun şübhə yaradır.

Xüsusi və dövlət borcun artımından yüksək tədarük səviyyəsini saxlamaq daha mümküm olmadığı, vergilər isə faciəli surətdə çatmadığı şəraitdə, mövcud olan şeylərin qaydaları qabaqçadan razılaşdırılmadan dəyişir. Biz artıq " Ərəb yazı", "Rusiya qışı" ilə tanışıq, indi isə " Avropa yayını" gördük. (Kipr, Yunanıstan)

Növbəti materialda izah edilmiş metodologiya çərçivəsində Azərbaycanın cari yerini araşdıracağıq.

Məqalə ARPA Divanın iclasında edilən məruzə əsasında hazırlanıb

Ordumuzun qələbələri azad edilmiş torpaqlarımızda Qafqaz Albaniyasının abidələrinin tədqiqatı üçün imkanlar yaradacaq -  İnstitut (FOTO)
Ordumuzun qələbələri azad edilmiş torpaqlarımızda Qafqaz Albaniyasının abidələrinin tədqiqatı üçün imkanlar yaradacaq - İnstitut (FOTO)
Zəngilan arxeoloji cəhətdən zəif tədqiq olunan rayonlarımızdandır - Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu
Zəngilan arxeoloji cəhətdən zəif tədqiq olunan rayonlarımızdandır - Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu
Ordubadda qədim abidələr aşkarlanıb
Ordubadda qədim abidələr aşkarlanıb
Loading Bars
Xəbər lenti
Düşmən yaşayış məntəqələrimizi atəşə tutur
Düşmən yaşayış məntəqələrimizi atəşə tutur
Vankuverdə yaşayan azərbaycanlılar Gəncədəki terror aktlarına etiraz etdi (FOTO)
Qarabağda öldürülən və hazırda vuruşan xarici muzdlular - ADLAR
Ermənistanda koronavirusa daha 2 314 nəfər yoluxub, 23 nəfər ölüb
İranlı general: Azərbaycan torpaqlarının işğaldan azad edilməsinə sevinirik
Ermənistanda qiymətlər artıb - Hərbi geyimlər 50% bahalaşıb
Azərbaycan Ordusu düşmənə qarşı yüksək dəqiqlikli silah növünü tətbiq edir - MN (VİDEO)
Azərbaycan Ordusu torpaqlarımızın azadlığı uğrunda rəşadətlə döyüşür (VİDEO)
Sabah 26 dərəcəyədək isti olacaq
Paşinyanın selfi çəkdirdiyi hərbi texnikalar bir-bir məhv edilir (FOTO)
13 yaşlı Rusiya vətəndaşının öldürülməsi erməni faşizminin növbəti təzahürüdür - Deputat
Prezident İlham Əliyev: Əgər müharibəyə mən başlamışamsa, niyə 17 il gözləyirdim
Baş Prokurorluq Ordu ilə bağlı qeyri-rəsmi video, foto və informasiya yayanlara xəbərdarlıq edib (VİDEO)
Prezident İlham Əliyev: Biz Xankəndidə hərbi infrastrukturu hədəfə alırdıq, çünki hərbi bazalar, hərbi infrastruktur şəhərdə yerləşir
Prezident İlham Əliyev: Amerikada, Fransada, Rusiyada yaşayan erməniləri Dağlıq Qarabağdakı ermənilər maraqlandırmır
Prezident İlham Əliyev: Trampın münaqişənin həlli ilə bağlı gördüyü işlər beynəlxalq münasibətlərə tam uyğundur
Prezident İlham Əliyev: Azərbaycanın atəşkəsi pozması barədə sübut yoxdur, biz, sadəcə, cavab verdik
Prezident İlham Əliyev: Korrupsiya hər yerdə var və biz bununla mübarizə aparırıq
Prezident İlham Əliyev: Azərbaycanda Türkiyənin dəstəklədiyi suriyalı silahlıların döyüşməsi daha bir feyk xəbərdir
Kaliforniyada Gəncə terroruna etiraz edilib (FOTO)
Prezident İlham Əliyev: Şuşada kilsədə baş verənlər ya səhv olub, ya da bizi günahlandırmaq üçün ermənilərin özləri tərəfindən törədilib
Fransa parlament heyətinin Ermənistana səfəri birtərəfli və qərəzli xarakter daşıyır - Hikmət Hacıyev
Prezident İlham Əliyev 90-cı illərdəki döyüşlər haqqında: Biz müharibədə məğlub olmamışdıq, biz döyüşü uduzmuşduq
Prezident İlham Əliyev: Vasitəçilər Dağlıq Qarabağa müstəqillik, yaxud muxtariyyət verilməsi ilə bağlı bizə heç bir plan təqdim etməyib
Azərbaycan Prezidenti: İkinci dəfə atəşkəs yalnız iki dəqiqə davam etdi və Ermənistan onu pozdu
Prezident İlham Əliyev: Hücuma başlayan Ermənistan idi, biz özümüzü müdafiə etməli və cavab verməli idik
Prezident İlham Əliyev ABŞ-ın “Fox News” televiziya kanalına müsahibə verib (FOTO)
Ölkə üzrə koronavirusa yoluxma statistikası açıqlanıb
Paytaxtda koronavirusa ən çox yoluxma bu rayondadır
Qazaxıstanda koronavirusa daha 152 nəfər yoluxub
İƏT fransalı islamofob siyasətçilərlə bağlı bəyanat yayıb
Döyüşlərdə uşaqlardan istifadə edən Ermənistan məsuliyyətə cəlb edilməlidir - Beynəlxalq qaydalar pozulub
Ermənistanda hərbidən yayınmaq üçün saxta Covid-19 arayışı satan həkim həbs olunub
MN xəbərdarlıq edir: Düşmənə hərbi sirr vermə! (FOTO)
Azərbaycanın qəhrəman övladları Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında ədaləti yenidən bərqərar edir - Yalçın Topçu
Düşmən itkilər vərərək geri çəkilib
Düşmənin məhv edilən hərbi təxnikası - SİYAHI
Qoşunlarımız Xocavənd, Qubadlı və Laçında düşmənə ciddi zərbə vurub - MN
Həbib Nurməhəmmədov UFC-də son döyüşünü keçirdiyini deyib
Samsung-un sədri vəfat edib
Nüvə Silahlarına Qadağa Müqaviləsi 22 yanvar 2021-ci ildə qüvvəyə minəcəkdir
Dünyada sutkada koronavirusa yoluxma sayında rekord artım qeydə alınıb
Moskvada koronavirusdan daha 68 nəfər ölüb
ANAMA cəbhəboyu ərazilərdə hərbi sursat, radiopelenqatorlar və mərmi qalıqlar aşkar edib (FOTO)
Həbib Nurməhəmmədov üçüncü dəfə UFC çempionu titulunu qorudu
Əfqanıstanda "Əl-Qaidə" liderlərindən biri zərərsizləşdirilib
Türkiyədə koronavirusdan sağalanların sayı 313 mini keçib
Hərbçilərimiz koronavirusla bağlı çağırış etdi (VİDEO)
Fransa Ankaradakı səfirini geri çağırıb
Düşmənin döyüş texnikaları məhv edilib (VİDEO)
Hikmət Hacıyev: 15 yaşınadək uşaqların əsgər kimi istifadə olunması müharibə cinayətdir (VİDEO)
Ermənistan döyüşlərdə uşaqlardan istifadə etməyə davam edir (VİDEO)
Hikmət Hacıyev: Ermənilərin hədəfi kənd və mülki şəxslər idi (FOTO)
Ermənistanın xarici işlər naziri də Paşinyan kimi CNN-ə müsahibədə rəzil duruma düşdü - Politoloq
Rusiyanın Qazprom qülləsi Azərbaycan bayrağına boyandı (VİDEO)
Gəncədəki erməni terroru nəticəsində həlak olan Rusiya vətəndaşının xatirəsi yad edilib (FOTO)
Beynəlxalq təşkilatlar Ermənistanın münaqişədə birbaşa iştirakı barədə məlumatlandırılıb (FOTO/VİDEO)
MN: Aciz qalan düşmən dezinformasiya və təxribat xarakterli məlumatlar yayır
MN: Təslim olan ermənilərin üçüncü dövlətlərə keçməsi üçün şərait yaradılacaq
Almaniyada Gəncə terroruna qarşı etiraz yürüşü keçirilib (FOTO)
MN: Azərbaycan Ordusunun keçirdiyi əməliyyatların qarşısını almaq məqsədilə düşmən təxribata əl atır
Azərbaycan HHQ-i düşmənin hərbi texnikası və infrastrukturunu məhv edib
Video layihə: PREZİDENT. Müstəqillik. Təhlükəsizlik. Rifah 24.10.2020 tarixli bölüm
Prezidentə yazırlar: Erməni terrorçularına qarşı qətiyyətli mövqe göstərdiyinizə görə Sizinlə fəxr edirik
Düşmənin bölmələrimizə hücum cəhdinin qarşısı alınıb - MN
Milli Məclisin Sədri Fransa Milli Assambleyasının Sədrinə məktub ünvanlayıb
İslamabadın ən böyük alış-veriş mərkəzində “Ermənistan mülki əhalini qətlə yetirir. Erməni təcavüzünə son” adlı aksiya keçirilir (FOTO/VİDEO)
Paşinyanın ardınca Mnatsakanyan da CNN-də özünü biabır etdi
Bayrağımızı Şuşada, Ağdərədə və digər işğalda olan torpaqlarda dalğalandıracağıq - Azərbaycan hərbçiləri (VİDEO)
Rusiya XİN ermənilərin Gəncəyə raket atəşi nəticəsində həlak olan Rusiya vətəndaşı ilə bağlı məlumat yayıb
Gəncədə 10 qadın və 6 uşaq olmaqla 26 nəfər həlak olub - Baş Prokurorluq
"Amerikanın səsi" etdiyi səhvə görə üzr istədi (FOTO)
İşğal olunmuş ərazilərdəki dinc əhaliyə hərbi obyektlərdən uzaq durmaq tövsiyə edilir
Ermənilərin atəşi nəticəsində həlak olan mülki şəxslərin sayı 65-ə çatdı
Parisdəki Azərbaycan Evinin rəhbəri Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı “Sputnik Frans” a müsahibə verib
Ermənistan ərazisindən Azərbaycanın ərazisinə hücumların edilməsi növbəti hərbi təcavüz aktıdır - Hikmət Hacıyev
Qax və Zaqatalanın giriş-çıxışlarında karantin postları qurulub (FOTO)
Ballistik raketləri mülki insanlara qarşı atan Ermənistan hakimiyyətinin əməlləri hərbi cinayətdir - Deputat
Rusiya səfirliyi Ermənistanın Gəncəyə raket atəşi nəticəsində ölən yeniyetmə ilə bağlı məlumat yayıb
Dövlət başçısının müxtəlif televiziya kanallarına, qəzetlərə verdiyi müsahibələr tarixi əhəmiyyətə malikdir - Hikmət Babaoğlu
Artilleriya bölmələrimiz düşmənə sarsıdıcı zərbələr endirməyə davam edir (VİDEO)
Ağlını itirmiş rəhbər və ya Paşinyanın “parkinson xəstəliyi”
ABŞ-da koronavirus vaksininin sınaqları bərpa olunub
Azərbaycan əsgəri beynəlxalq hüquqla müəyyən edilmiş normalar çərçivəsində davranır - Müdafiə Nazirliyi
Ermənistan növbəti itkilərini açıqlayıb - SİYAHI
Şəhid olmuş hərbçilərin və müharibədən zərər çəkmiş şəxslərin kreditləri silinəcək
Düşmənin daha bir PUA-sı məhv edilib
Qarşı tərəfin məqsədi Azərbaycan Ordusunu Ermənistan ərazisinə atəş açmağa təhrik etməkdir - Hikmət Hacıyev
Baş Prokurorluq sosial şəbəkə istifadəçilərinə və bəzi KİV nümayəndələrinə xəbərdarlıq edib
Elsiz-obasız, torpaqsız olmaq dünyada heç bir dərdlə müqayisə edilə bilməz - Zəngilan sakini
Düşmənin döyüş təyyarəsi məhv edilib
Azərbaycanda yaşanan işğal faktorunun arxasında Fransa da var - Ərdoğan
Azərbaycanda 792 nəfər COVID-19-a yoluxub, 220 nəfər sağalıb, 8 nəfər vəfat edib
Azərbaycan Ordusu yüksək əhval-ruhiyyə ilə işğal olunan torpaqlarımızı azad edir (VİDEO)
Rəcəb Tayyib Ərdoğan: Azərbaycan öz torpaqlarını geri almağa başlayıb
İranda 335 nəfər koronavirusdan öldü
Mətbuat Şurası aparıcı media qurumlarına, insan hüquqları birliklərinə və beynəlxalq təşkilatlara müraciət edib
ABŞ-da koronavirusa yoluxmada rekord qeydə alındı
Bu gün daha iki şagirdimiz düşmən təcavüzünün qurbanı oldu - Nazir
Bütün xəbərlər