İnkişaf mərhələləri (I hissə)

İnkişaf mərhələləri (I hissə)

Ekspert Fərhad Əmirbəyov

Premodern, modern, postmodern nədir: onlar nə ilə xarakterizə edilirlər?

Bəşəriyyətin tarixi prosesini müxtəlif cür təsvir etmək olar.Hər şey tətbiq edilən elmi yanaşmadan asılıdır. Mən iqtisadi instrumentaridən istifadə etmək niyyətindəyəm, çünki yeni məqalə silsilənin son məqsədi bizim Vətənimizin sosial-iqtisadi inkişafının yeni yollarının axtarışıdır.

Beləliklə, başlayaq. Tarixi hər hansı bir-birlərini arıdıcıl əvəz edən hərəsi əvvəlkindən istehsal vasitələrinin inkişaf səviyyəsi ilə və ya indi necə deyirlər, texnoloji inkişafla fəqlənən mərhələlərə bölən, insan tərəqqinin inkişafının təsviri konsepsiyasından fərqli olaraq, mən bir qədər fərqli, xəttli olmayan yanaşmadan istifadə edirəm. Hesab nöqtəsi bu və ya digər cəmiyyətdə bütün lazımı və yanaşı gedən aspektlərlə sənaye, kütləvi istehsalat metodları üstünlük təşkil edən sistem olan dövr olacaq. Cəmiyyətin belə tərzi modern adlanır. İstənilən cəmiyyət, dövlət öz inkişafında tam modernə nail ola bilər, onu keçə bilər və ya premoderndə qala bilər və premoderndə qalmaq və həmçinin premodernə qayıda bilər. Cəmiyyətdə təbii ehtiyatların hasilatı və istifadə sahələri iqtisadiyyatda üstünlük təşkil edən sahələr olan (çıxaran sahələr), xammal emalı ya ümumiyyətlə yoxdur, ya yaxşı inkişaf etməyib, ya xammalın eksportu üstünlük təşkil edən və/və ya mal istehsalının qeyri-sənaye metodları istifadə olunan cəmiyyəti premodenr adlandıracayıq. Bir çox mal və xidmət növləri idxal olunurlar.Ancaq eksport xammal sahələrini dəstəkləməyə çalışan iqtisadi sahə tez qurulur. İnvestisiyalar, innovasiyalar ancaq bu sahələrə can atırlar. Ən nüfuzlu və yüksək maaşlı, ancaq çox az sayda olan yerlər elə orada formalaşır. Əslində, hakimiyyətin vahid məqsədi xammalın eksportundan alınan həddindən artıq gəlirin paylaşrıdılması olur. Müvəffəqiyyətə nail olmaq və ya iflasa davam gətirməyə imkan verən yeganə şərt cəmiyyətin və idarəedən elitin kamilliyi olur. Bizə məlum olan bəşəriyyət tarixinin böyük hissəsi - bu postmodern mərhələsidir.

Modern 19-20 ə. xüsusən tez inkişaf edib. Əvvəl toxuculuq sənayesində, sonra digər sahələrdə də maşın istehsalatı, buxarla işləyən maşınlarının, dəmir yollarının yaranması, enerjinin yeni növlərin və mənbələrin ardıcıl istifadəsi. Külək və insan və heyvanların əzələ enerjisindən, suyun enerjisindən, buxar enerjisindən elektrik enerjisinə, enerji mənbələri üzrə odun və kömürdən neft və qaza, atom enerjisinə və s. Milli dövlətlər öz sənayelərini daxili bazarlarda xarici istehsalatçıları ilə rəqabətdən çox qoruyurdular və malların eksportunu hər cür dəstəkləyirdilər. Şirkətlər vergiləri əsasən milli hakimiyyətlərlə ödəyirdilər.Sənaye inkişafından və ticarətdən günü-gündən artan gəlirə malik olaraq və həmçinin iqtisadiyyatın ixtisaslaşmış fəhlə əllərinə olan tələbatının təmin edilməsi üçün modern ölkələri hər yerdə unifiksiyaya, dövlət idarəçilik siteminin standartlaşmasına, kütləvi və əlçatan tibbin və təhsilin, elmin "dilinin" və s. tətbiqinə can atmağa başladılar. Kütləvi ordular, unifikasiya edilmiş və effektiv silahlaşma sistemləri meydana çıxdı.

Əvvəl istehsalatın mexanikləşməsi, sonra isə avtomatlaşması baş verirdi. Kadrlara, onların səlahiyyət səviyyələrinə, mədəniyyətinə və sağlamlığına olan tələblər daima artırdı.Kütləvi istehsalat məqsədi ilə nümunənin tirajlaşması üçün əvvəl keçmiş kəndlilərə savad öyrətmək lazımdır. Bu əhalinin mədəniyyətinin yüksəldilməsini və keyfiyyətli kütləvi təhsilin tətbiqini tələb edirdi. Maarif modern ölkələrini sosial dəyişiliklərə yönəltdi. Yüksək ixtisaslı fəhlələrlə, mühəndislərlə, hüquqşünaslarla, həkimlərlə, müəllimlərlə və s. təqdim edilmiş orta sinif yaranır.

Modern inkişaf etdikcə, sənaye və maliyyə aktivlərinin sahiblik məsələlərində aşağıdakı təkamül baş verdi:

Şirkət və bankların daimi konsentrasiyası və böyüməsi, oliqopoliyaların və monopoliyaların yaranması, iqtisadiyyatda dövlət bürokratiya təsirinin artımı, yavaş-yavaş dövlətin demokratiya quruluşunun və bazar iqtisadiyyat prinsiplərinin məzmununu saxtalaşdırdı (məsələn, azad rəqabət və xüsusi mülkiyyət hüququnu). Mülkiyyət kimə məxsus olduğu deyil, məhz onu kim və hansı prinsiplərdə idarə etdiyi əhəmiyyətli oldu. Real hakimiyyət korporasiyaları idarə edən menecerlərin əlində oldu. Korporatokratiya vaxtı gəldi.

Postsənaye era nə ilə səciyyələnir (postmodern)?

İlk əvvəl, qeyd etmək lazımdır ki, postmoderndə nümunələrin tirajlaşma dəyəri inanımaz dərəcədə azaldı.İstehsalatın avtomatlaşdırılması baş verir(nəqliyyat istehsalatı, kənd təsərrüfatı istehsalatında,elektronika və s. çoxsaylı nümunələr). Demək olar ki, bütün sənaye tipli istehsalat zərərli oldu və modernin inkişaf etmiş ölkələrindən premodern ölkələrinə keçirildi ( inkişaf edən ölkələr). Yeri gəlmişkən, yayılmış olduğuna baxmayaraq, çox şübhəli tərifdir.

Premodern ölkəsi niyə inkişaf etmiş ola bilməz, təbii ki, öz ixtisaslaşma çərçivəsində?

Yüksək sosial standartları və modern şirkətlərində yüksək əmək xərcləri ona gətirdilər ki, onların işləməsi arabir dövlətin vasitəsiz və vasitəli maliyyə yardımları ilə, milli valyutanın endirilmiş valyuta kursu ilə və digər metodlarla dəstəklənir.

Əmək məhsudarlığının daimi artımı, istehsalatın avtomatlaşdırılması, beynəlxalq ticarətin və maliyyənin qloballaşması korporasiyalara milli sərhəd və qaydalardan xaric inkişaf etməyə və bir nəticə kimi, öz hakimiyyətlərinə daha az vergi ödəmək imkanı verdilər. Bundan əlavə, aydın oldu ki, beynəlxalq korporasiyalar elə birgə güc və eksterrorial status əldə etdilər ki, onlar dövlətləri özünə tabe etməyə başladılar. Maliyyəlnin və mülkiyyət hüququnun hərtərəfli ofşorlaşması milli dövlətləri bir çox maliyyə mənbələrindən məhrum etdi və onları obyektiv zəiflətdi. Elə bir şərait formalaşdı ki, siyasi üstqurum iqtisadi reallıqları əks etdirmirdi.

Postmodern mərhələsində avtomatlaşdırılmış istehsalat ÇİS1 əvəz olunur. Əgər avtomatlaşdırılmış istehsalat zamanı hələ ixtisaslaşmış fəhlə işi istifadə olunursa, GİS zamanı, demək olar ki, istifadə olunmur. Daha savadlı fəhlə ordusunda ehtiyac yoxdur.Buna görə də kütləvi, keyfiyyətli və əlçatan təhsil sisteminin dəstəklənməsinin mənası yoxdur.

Çoxlu sayda uzun və bahalı kommunikasiyalarda ehtiyac olmur.Xüsusən də bu enerji daşıyıcıların loqistikasına aiddir, çünki postmodern texnikaları istehsalatı harada olursa olsun tez və gəlirlə lokallaşdırmağa və həmçinin onu tez yığışdırmağa və başqa yerə keçirməyə imkan verirlər.

Müharibələrin aparılması strateqiyası və taktikası dəyişir. Böyük cəbhələr, açıq-aydın düşmənlər və tərəfdaşlar yoxdur. Modern dövrünə xas olan, xəyalları həyəcanlandıran ağır silah və müharibə keçirilmə bacarıqları dövləti və vətəndaşları qorumağda gücsüzdür.

Xüsusi orduların və xidmətlərin sayı artıq üç yüzə yaxınlaşır. Müharibələr ancaq dövlətlərlə deyil, həmçinin korporasiyalarla aparılır.

Biz bir sıra ölkələrin hakimiyyətləri azsaylı, lakin yaxşı idarə olunan öz vətəndaşların bir hissəsi onlara qarşı duran şəraitlərdə tamamilə gücsüz olduğunu gördük. Sabitliyin və qanunluğun saxlanılmasına şüarlar işləmir,çünki ictimai məhsulun və rifahın paylanılması kifayət qədər bərabər olmayan və çoxluğun əli çatmadığı zamanı həmin qanun şübhə yaradır.

Xüsusi və dövlət borcun artımından yüksək tədarük səviyyəsini saxlamaq daha mümküm olmadığı, vergilər isə faciəli surətdə çatmadığı şəraitdə, mövcud olan şeylərin qaydaları qabaqçadan razılaşdırılmadan dəyişir. Biz artıq " Ərəb yazı", "Rusiya qışı" ilə tanışıq, indi isə " Avropa yayını" gördük. (Kipr, Yunanıstan)

Növbəti materialda izah edilmiş metodologiya çərçivəsində Azərbaycanın cari yerini araşdıracağıq.

Məqalə ARPA Divanın iclasında edilən məruzə əsasında hazırlanıb

Ötən ay banklara 853 milyon dollardan çox valyuta satılıb
Ötən ay banklara 853 milyon dollardan çox valyuta satılıb
Muğanbank korporativ saytını yeniləyib
Muğanbank korporativ saytını yeniləyib
Unibank şəhid və qazi ailələrinə dəstək olmaqda davam edir
Unibank şəhid və qazi ailələrinə dəstək olmaqda davam edir
Loading Bars
Xəbər lenti
Şirvan sakinlərindən heroin götürülüb (FOTO)
"Niaqara" və "Paşa" restoranlarında pozuntular aşkarlanıb
Nazirlər Konfransında ölkəmizdə sabit demoqrafik inkişaf və sosial müdafiə tədbirləri barədə məlumat verilib (FOTO)
Minalanmış ərazilərin bütün xəritələrini təqdim etmək üçün Ermənistana əlavə təzyiq göstərilməlidir - XİN
UNEC İqtisadi Forumunun ikinci günü: “Postpandemiya dövründə elm və təhsil” və “İqtisadiyyatın rəqəmsal transformasiyası” (FOTO)
Azərbaycan müharibədən sonra ATƏT-ə əməkdaşlıq üçün təkliflər verib və hələ də cavab gözləyir - Nazir
Ermənistan 10 noyabr üçtərəfli bəyanatı çərçivəsində hələ də bütün öhdəliklərini yerinə yetirmir - Ceyhun Bayramov
30 ilə yaxındır davam edən Qarabağ münaqişəsi başa çatıb - Azərbaycan XİN
Mədəniyyət naminə sülh təşəbbüsü ilə bağlı fəaliyyət planı hazırlayırıq - Anar Kərimov
Azərbaycan “OPEC+” üzrə hasilatın artırılmasına razılıq verib
Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderlərinin Soçi görüşü irəliyə doğru böyük addımdır - Ceyhun Bayramov (ƏLAVƏ OLUNUB)
Prezident İlham Əliyev ABŞ Etnik Anlaşma Fondunun prezidentini qəbul edib
ƏƏSMN-də Rumıniyanın ölkəmizdəki yeni səfiri ilə görüş olub (FOTO)
Azərbaycanda elm və təhsil sektorunun maliyyələşdirilməsinin artırılması planlaşdırılır - Nazir
Orduda hərbi cinayətlər əhəmiyyətli dərəcədə azalıb - Hərbi prokurorun böyük köməkçisi
Sabunçuda narkotiklə əlaqədar 27 nəfər saxlanılıb (FOTO/VİDEO)
Prezident İlham Əliyev dünyaşöhrətli alim Əziz Səncəri qəbul edib (FOTO)
“Nar” Qaxda yenilənmiş mağazasını təqdim etdi (FOTO)
Qarabağ konflikti BMT-nin uğursuzluğu idi - Mihir Kanade
GUAM üzv dövlətlərin Xarici İşlər Nazirləri Şurasının 38-ci görüşünün yekununda birgə Protokol imzalanıb (FOTO)
Dekabrın 3-nə USD/AZN rəsmi məzənnəsi
ABŞ Dövlət katibi azad olunmuş ərazilərdəki dağıntıların miqyası barədə məlumatlandırılıb (FOTO)
Sərnişin daşıyıcılarına istifadə olunan dizel yanacağına görə subsidiya verilməsinin müvəqqəti Qaydası təsdiqlənib
ABŞ dövlət katibi Azərbaycanla Ermənistan arasında birbaşa dialoqun bərpasını alqışlayıb
Bakıda “Böyük Zəfər” məhəllələrarası mini futbol yarışlarına start verilib (FOTO)
BMT-nin "Mədəniyyət naminə sülh" çağırışına Ermənistan niyə aqressiya ilə cavab verir? - “Əsas məsələ”də MÜZAKİRƏ (FOTO/VİDEO)
Elçin Quliyev şəhidlərin məzarlarını ziyarət etdi (FOTO)
Azərbaycanla İsrailin strateji tərəfdaşlığı təkcə diplomatik münasibətlərdə ifadə olunmur - Səfir
Ombudsman İtaliya Parlamentinin Deputatlar Palatasının Xarici əlaqələr və icma komissiyasının sədri ilə görüşüb (FOTO)
İsraildə Azərbaycanın ticarət nümayəndəliyinin açılması son dövrlərin ən vacib nailiyyətidir - Corc Dik
İsrail həmişə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyib - Səfir
Gəncədə azyaşlı bacı-qardaşa işgəncə verən ögey anaya cinayət işi açıldı
Ceyhun Bayramov Estoniya xarici işlər naziri ilə görüşüb
Misirli tədqiqatçının Vətən müharibəsinə aid kitabının təqdimatı keçirilib (FOTO)
UNEC İqtisadi Forumu 2021: “Postpandemiya dövründə elm və təhsil” (FOTO)
İsrail Azərbaycanla strateji tərəfdaşlığı çox yüksək qiymətləndirir - Səfir
Ermənistan Azərbaycan mədəniyyət abidələrini qəsdən məhv edib - Reza Deqati
Bakıda heroin və "patı" alverçiləri yaxalandı (VİDEO)
Qubada yanan məktəbin yerində gələn həftə yenisinin tikintisi başlanacaq - RƏSMİ (FOTO/VİDEO)
Azərbaycan - Ermənistan sərhədinin delimitasiyası və demarkasiyasında irəliləyişə nail olmaq lazımdır - Niderland XİN
Azərbaycanda indiyədək COVID-19 əleyhinə peyvənd olunanların sayı açıqlanıb
"Harmonikləşdirilmiş Sistem 2022-nin Tətbiqi" mövzusunda onlayn seminar keçirilir (FOTO)
Azərbaycanda 1 772 nəfər COVID-19-a yoluxub, 21 nəfər ölüb
Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında xeyriyyə konserti təşkil olunacaq
Rəfail Cəbrayılovu qardaşı ağır duruma salıb, özü isə xaricdə tikinti biznesi ilə məşğul olur - Aidə Cəbrayılova
Ceyhun Bayramov Stokholmda finlandiyalı həmkarı ilə görüşüb
Dialoqların inkişaf etdirilməsi milli kimlik üçün çox önəmlidir - BƏƏ nümayəndəsi
Gürcüstan Azərbaycan və Ermənistanla üçtərəfli dialoqun keçirilməsi üçün platforma olmağa hazırdır - XİN
30 ildə Ermənistanla olan danışıqlarımız özünü doğrultmadı - Nazir müavini
"ARB Günəş" “Gözləri ilə danışan mələklər” adlı kövrək mini-film təqdim edib (VİDEO, FOTO)
Kanada Azərbaycan-Ermənistan sərhədində bir müddət əvvəl baş vermiş toqquşmalardan narahatdır - XİN
Bakıda daha bir məktəb əyani tədrisə qayıdıb
MİT-dən əməliyyat: PKK mənsubları ələ keçirilərək Türkiyəyə gətirildi
Ceyhun Bayramov Bolqarıstan XİN rəhbəri ilə görüşüb (FOTO)
DGK TXİ-nin və MGX-nın rəis müavinləri ÜST-ün təlimində iştirak ediblər (FOTO)
Ağdam Sənaye Parkı günəş panelləri ilə işıqlandırılır (FOTO)
Bəzi rayonlara qar yağıb - FAKTİKİ HAVA
ABŞ Azərbaycan və Ermənistanı sərhədin delimitasiyası və demarkasiyası məsələsini həll etməyə çağırır - Blinken
Azərbaycan-Pakistan Hökumətlərarası Birgə Əməkdaşlıq Komissiyasının yeddinci iclasının Protokolu imzalanıb (FOTO)
"Omikron" ştammı ölkəmizdə yayılmasa, yoluxmada vəziyyət stabil qalacaq - İnfeksionist
Nərimanov rayonu Ağa Nemətulla küçəsi əsaslı şəkildə təmir edilir (FOTO/VİDEO)
MN tərəfindən bu günədək 13177 hektar ərazi minalardan təmizlənib
Azad olunmuş ərazilərdə 160-a yaxın yeni tarixi-mədəni abidə aşkarlanıb
Tərtər-Goranboy istiqamətində 638 ədəd mina zərərsizləşdirilib - MN (FOTO)
Aİ Cənubi Qafqaza uzunmüddətli sülhün qurulması üzrə tədbirləri dəstəkləyir - Ali nümayəndə
MDU beynəlxalq konfransda təmsil olunub (FOTO)
Azərbaycanda ISESCO-nun regional ofisi açılacaq - Anar Kərimov
Ötən ay banklara 853 milyon dollardan çox valyuta satılıb
Vergi Xidməti tikinti bazarına nəzarəti gücləndirib, reydlər keçirilir
Boy artımına müsbət təsir edən qidalar
Bakcell abunəçiləri üçün “Asan İmza”nı SMS vasitəsilə yeniləmək imkanı
İranda ötən sutkada daha 76 nəfər koronavirusdan ölüb
Bakı-Novorossiysk kəməri ilə neft nəqlinin həcmi açıqlanıb
UFC prezidenti koronavirusa yoluxub
Hazırda Cənubi Qafqazda sülh üçün misilsiz imkanlar var - Çavuşoğlu
Daha bir ölkədə "omikron" ştammına yoluxma qeydə alındı
Azərbaycan bərpa olunan enerji mənbələrinə yarım milyard dollarlıq xarici investisiya cəlb edəcək
Enerji itkilərinin azaldılması əsas hədəflərimizdəndir - Pərviz Şahbazov
ATƏT Cənubi Qafqaz ölkələrinin münasibətlərinin inkişafını tam dəstəkləyir - Sədr
Azərbaycanda yaşıl enerji layihələrini maliyyəçilərlə əlaqələndirmək üçün beynəlxalq platforma yaradılacaq
Hərbi Hava Qüvvələri "Bayraktar"larla təlim-məşq uçuşları keçirib (VİDEO)
UFAZ-ın icraçı direktoru Fransanın Akademik Palma Ordeninin Zabit dərəcəsi ilə təltif edilib (FOTO)
British Council və ADA Universiteti biznes sahibkarları və tələbələri #mycreativespark forumu üçün bir araya gətirib (FOTO)
Prokuror "falçı" adı ilə qadından 2 milyon manat alan ər-arvada 23 il cəza istədi
Azərbaycan-Ermənistan sərhədində vəziyyət sabitdir - Hikmət Hacıyev
Ermənistan mediasına istinadları minimuma endirmək lazımdır - Prezidentin köməkçisi
Azərbaycan beynəlxalq ictimaiyyət qarşısında da mina problemini qaldırıb - Hikmət Hacıyev
Mərkəzi Gömrük Hospitalının İT mütəxəssisi Microsoft Azure Administrator sertifikatına layiq görülüb
Hikmət Hacıyev helikopter qəzası ilə bağlı yayılan məlumatlardan danışdı
Azərbaycan xalqı həmişə sülh çağırışında olub - Hikmət Hacıyev
Muğanbank korporativ saytını yeniləyib
Zaqatalada narkokuryerə hökm oxundu
AFFA Canni De Byazi ilə müqaviləni uzatdı
Bərpa olunan enerji mənbələri üzrə xarici şirkətlərlə razılıqlar əldə olunub - Pərviz Şahbazov
Unibank şəhid və qazi ailələrinə dəstək olmaqda davam edir
Sabah hava yağmursuz keçəcək
Sülh dayanıqlı olmalıdır ki, mədəniyyəti qura bilək - Anar Kərimov
Biz Azərbaycanın və Ermənistanın gənc nəsillərinin gələcəkdə ümumi dil tapa bilməsi imkanlarını görürürük - Hikmət Hacıyev
Bakıda bayram çadırlarının quraşdırılmasına başlanıldı (FOTO)
Bakı sakininin evindən silah çıxdı
Bütün xəbərlər