Bakı. Trend:
Avropa Parlamentinin 8 oktyabr 2026-cı ildə Azərbaycanda insan hüquqları və azadlıqları məsələsinə dair qəbul etdiyi qətnamə Bakı ilə Avropa Parlamenti arasında onsuz da mürəkkəb olan siyasi münasibətləri yenidən gündəmə gətirib.
Sənədin mahiyyəti yalnız ayrı-ayrı şəxslərlə bağlı irəli sürülən iddialardan ibarət deyil. Burada Azərbaycanın hüquq-mühafizə və məhkəmə sisteminə, dövlət institutlarına və ölkənin daxili siyasi proseslərinə münasibətdə konkret yanaşmalar ortaya qoyulur.
Azərbaycan Milli Məclisi isə qətnaməni obyektivlikdən uzaq, əsassız ittihamlar üzərində qurulmuş siyasi aksiya kimi qiymətləndirərək onun yanaşmasına etiraz edib.
Bu qarşıdurmanın əsas sualı belədir: İnsan hüquqları universal dəyərdirsə, həmin standartlar bütün ölkələrə eyni ölçü ilə tətbiq edilməli deyilmi?
Qətnamənin özü də siyasi sənəd xarakteri daşıyır
Avropa Parlamentinin rəsmi Legislative Observatory məlumatına görə, Azərbaycanla bağlı sənəd 2026/2914(RSP) prosedur nömrəsi ilə “aktual mövzular üzrə qətnamələr” kateqoriyasındadır. Sənədin mövzusu dünyada insan hüquqlarının vəziyyəti, coğrafi əhatəsi isə Azərbaycandır. Prosedur təcili müzakirə və ya qətnamə formatında aparılıb.
Bu məqam sənədə münasibətdə vacibdir. Çünki söhbət Azərbaycan qanunvericiliyini və ya məhkəmə qərarlarını hüquqi qaydada dəyişdirən sənəddən getmir. Söhbət Avropa Parlamentinin siyasi mövqeyini ifadə edən qətnamədən gedir. Buna görə də sənəddə irəli sürülən hər bir siyasi qiymətləndirmənin avtomatik olaraq obyektiv və mübahisəsiz hüquqi fakt kimi təqdim edilməsi düzgün yanaşma sayıla bilməz.
Azərbaycanın etirazının mühüm hissəsi də məhz buradan qaynaqlanır. Milli Məclisin bəyanatında qeyd olunur ki, Avropa Parlamentinin yanaşması suveren dövlətin hüquq-mühafizə və məhkəmə orqanlarının fəaliyyətinə siyasi göstəriş vermək cəhdinə çevrilir. Azərbaycan parlamenti hesab edir ki, beynəlxalq münasibətlər qarşılıqlı hörmət, hüquq bərabərliyi və daxili işlərə qarışmamaq prinsipləri əsasında qurulmalıdır.
Azərbaycanın daxili hüquq sistemi kənardan siyasi qiymətləndirmə predmeti ola bilərmi?
Qətnamə ilə bağlı əsas mübahisələrdən biri məhkəmə proseslərinə yanaşma ilə əlaqədardır. Milli Məclisin mövqeyinə görə, konkret cinayət əməllərinə görə məhkəmə qərarı ilə təqsirli bilinmiş şəxslərin siyasi statusla təqdim olunması ciddi hüquqi suallar yaradır.
Burada prinsipial məsələ şəxsin ictimai və ya siyasi mövqeyi ilə onun hüquqi məsuliyyəti arasındakı sərhəddir. Bir insanın siyasi fəaliyyəti, ictimai tanınmışlığı və ya müəyyən siyasi çevrələr tərəfindən müdafiə olunması onun cinayət təqibindən avtomatik azad edilməsi anlamına gələ bilməz. Eyni zamanda, cinayət təqibinin siyasi motivlərlə aparılması barədə iddialar varsa, belə iddiaların da konkret faktlar, məhkəmə materialları və hüquqi prosedurlar əsasında araşdırılması tələb olunur.
Milli Məclis məhz bu məntiqdən çıxış edərək bildirir ki, cinayət əməli törətdiyinə görə məhkəmə qərarı ilə məhkum edilmiş şəxsin “siyasi məhbus” kimi təqdim olunması və ya barəsində cinayət qanunvericiliyinin müvafiq maddələri ilə ittiham irəli sürülmüş şəxsin yalnız siyasi və ya ictimai statusuna görə qeyd-şərtsiz azadlığa buraxılmasının tələb edilməsi hüquqi baxımdan əsaslandırılmalıdır.
Bu yanaşmanın mahiyyəti sadədir: hüquq qarşısında bərabərlik prinsipi siyasi statusdan asılı olmamalıdır.
Avropa Parlamentinin öz standartları da müzakirə mövzusudur
Milli Məclisin bəyanatında diqqət çəkən digər məsələ Avropa Parlamentinin öz daxilində şəffaflıq və korrupsiya ilə bağlı yaranmış problemlərdir.
Azərbaycan parlamenti son illərdə Avropa Parlamentində baş vermiş korrupsiya araşdırmalarını, deputatların pulla ələ alınması və siyasi qərarlara qanunsuz təsir göstərilməsi ilə bağlı hallar barədə ortaya çıxmış məsələləri xatırladır. Milli Məclisin yanaşmasına görə, başqa dövlətlərə şəffaflıq, dürüstlük və demokratik idarəçiliklə bağlı sərt tələblər irəli sürən qurumun öz fəaliyyətində də eyni standartlara ardıcıl şəkildə əməl etməsi vacibdir.
Burada söhbət Avropa Parlamentinin bütün fəaliyyətinin legitimliyini şübhə altına almaqdan daha çox, beynəlxalq siyasi institutların etimad məsələsindən gedir. Əgər bir qurum başqa ölkələrin hüquq və demokratiya standartlarını qiymətləndirirsə, onun öz daxilində qərarların qəbuluna xarici təsir, lobbi fəaliyyəti və korrupsiya risklərinə qarşı effektiv mexanizmlərin mövcudluğu da həmin qiymətləndirmənin inandırıcılığı baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Milli Məclis məhz buna görə Avropa Parlamentinin əvvəlcə öz siyasi standartlarının ardıcıl tətbiqini təmin etməsinin vacibliyini vurğulayır.
İnsan hüquqları universal dəyərdirsə, yanaşma da universal olmalıdır
Qətnaməyə münasibətdə Azərbaycanın əsas arqumentlərindən biri insan hüquqları məsələsində ikili standartların tətbiqi ilə bağlıdır.
Milli Məclis bildirir ki, Azərbaycan haqqında ardıcıl qətnamələr qəbul edildiyi, konkret tələblər irəli sürüldüyü və hətta sanksiyalara çağırışlar səsləndirildiyi halda, Avropa İttifaqına üzv ölkələrin özündə də hüquq və azadlıqların qorunması ilə bağlı problemlər mövcuddur. Söhbət xüsusilə polis tərəfindən hədsiz güc tətbiq edilməsi, dinc toplaşmaq azadlığının məhdudlaşdırılması və vəzifəli şəxslərin qanunsuz hərəkətlərinə görə məsuliyyətin təmin olunması kimi məsələlərdən gedir.
Azərbaycan parlamentinin məntiqinə əsasən, hüquq müdafiəsi standartlarının universal xarakter daşıması onların siyasi münasibətlərdən asılı olmayaraq eyni prinsiplərlə tətbiqini tələb edir.
Başqa sözlə, insan hüquqları yalnız müəyyən dövlətlərin fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan siyasi alətə çevrilməməlidir. Əgər polis zorakılığı, dinc nümayişlərə müdaxilə və dövlət orqanlarının qanunsuz hərəkətləri insan hüquqları problemi kimi qəbul edilirsə, bu meyarların coğrafi və siyasi mənsubiyyətə görə dəyişməməsi gözləniləndir.
Qarabağ məsələsində səssizlik niyə xatırladılır?
Milli Məclisin mövqeyində daha geniş tarixi və siyasi kontekst də önə çəkilir.
Azərbaycan parlamenti qeyd edir ki, insan hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı Azərbaycana qarşı ittihamlar irəli sürən Avropa Parlamenti Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğal etdiyi dövrdə etnik təmizləmə və digər ağır nəticələrlə üzləşmiş, doğma yurdlarından didərgin salınmış 1 milyondan artıq azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkünün hüquqları məsələsində eyni səviyyədə prinsipial mövqe nümayiş etdirməyib.
Bu arqument Azərbaycan tərəfinin qətnaməyə siyasi kontekstdən yanaşmasının əsas elementlərindən biridir. Bakının sualı ondan ibarətdir ki, insan hüquqlarının müdafiəsi həqiqətən universal prinsipdirsə, uzun illər davam etmiş münaqişənin yaratdığı humanitar nəticələr də həmin prinsipin tətbiq dairəsindən kənarda qala bilməz.
Beləliklə, Azərbaycan tərəfi məsələni yalnız bugünkü siyasi mübahisə çərçivəsində deyil, regionda onilliklər ərzində formalaşmış təhlükəsizlik, məcburi köçkünlük və hüquqların pozulması kontekstində təqdim edir.
Qətnamənin regional sülh prosesinə təsiri
Sənədin qəbul edildiyi vaxt da ayrıca diqqət çəkən məqamdır. Milli Məclisin bəyanatında vurğulanır ki, qətnamə Azərbaycan-Ermənistan arasında sülh gündəliyinin irəli aparıldığı, siyasi məsuliyyət və konstruktiv dialoqa ehtiyacın xüsusi əhəmiyyət daşıdığı bir mərhələdə qəbul olunub.
Azərbaycan parlamentinin qiymətləndirməsinə görə, bu cür birtərəfli siyasi təşəbbüslər qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsinə kömək etmir, əksinə, dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılması prosesini çətinləşdirə bilər.
Bu yanaşmanın arxasında regional sabitliklə bağlı daha geniş arqument dayanır. Azərbaycan və Ermənistan arasında uzunmüddətli münaqişənin aradan qaldırılması istiqamətində siyasi proses gedərkən regiondakı bütün xarici aktorların əsas məqsədi gərginliyi artırmaq deyil, sülhün möhkəmlənməsinə töhfə vermək olmalıdır.
Milli Məclis bu baxımdan Avropa Parlamentindəki ayrı-ayrı siyasi qüvvələrin fəaliyyətinin yeni siyasi və hərbi gərginlik imkanları yaratmamalı olduğunu vurğulayır və regional sabitlik üçün dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət edilməsini, birbaşa dialoqun dəstəklənməsini, qarşılıqlı etimadsızlığı dərinləşdirən addımlardan çəkinilməsini vacib sayır.
“Əməkdaşlıq” çağırışı ilə qarşıdurma ritorikası arasındakı ziddiyyət
Qətnamə ilə bağlı daha bir diqqətçəkən məsələ parlamentlərarası münasibətlərdir.
Milli Məclisin bəyanatında qeyd olunur ki, Avropa Parlamentinin Azərbaycan parlamenti ilə əməkdaşlığın bərpasına çağırış etməsi ilə eyni vaxtda kəskin siyasi qarşıdurma yaradan sənədlərin qəbul edilməsi arasında məntiqi ziddiyyət mövcuddur.
Parlamentlərarası dialoq qarşılıqlı etimad tələb edir. Bir tərəfdən əməkdaşlıqdan danışıb digər tərəfdən tərəflərdən birinin dövlət institutlarına qarşı sərt siyasi ittihamlar irəli sürmək həmin dialoqun səmərəliliyini məhdudlaşdıra bilər.
Azərbaycanın mövqeyinə görə, münasibətlərin normallaşması yalnız deklarativ çağırışlarla mümkün deyil. Bunun üçün qarşıdurma ritorikasının azaldılması, parlamentlərarası münasibətlərin bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq əsasında qurulması və qarşılıqlı hörmətin praktiki davranışa çevrilməsi lazımdır.
Avropa Parlamentinin Azərbaycana münasibəti niyə dəyişmir?
Milli Məclisin bəyanatında Avropa Parlamentinin Azərbaycanla bağlı siyasətinin xüsusilə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra daha qarşıdurma xarakteri aldığı bildirilir. Azərbaycan tərəfi son illərdə qəbul edilmiş çoxsaylı qətnamələri, ölkəyə siyasi təzyiq göstərilməsi cəhdlərini və sanksiya çağırışlarını müharibədən sonra Cənubi Qafqazda yaranmış yeni geosiyasi reallıqların Avropa Parlamentində müəyyən siyasi dairələr tərəfindən qəbul edilməməsinin göstəricisi kimi qiymətləndirir.
Bu kontekstdə insan hüquqları məsələsinin regional geosiyasətdən tamamilə ayrı götürülməsi də mübahisəli görünə bilər. Çünki parlament qətnamələrinin dili yalnız hüquqi və sosial məsələləri deyil, Azərbaycanın xarici siyasəti, regional proseslər və Ermənistanla münasibətlər kimi daha geniş siyasi mövzuları da əhatə edən çərçivədə formalaşır.
Avropa Parlamentinin rəsmi prosedur məlumatları da göstərir ki, Azərbaycanla bağlı sənəd ayrıca və təcili siyasi qətnamə proseduru çərçivəsində hazırlanıb və 2026-cı ilin oktyabr sessiyasında müzakirə və səsvermə gündəliyinə daxil edilib.
Azərbaycanın mövqeyinin əsas xətti
Milli Məclisin bəyanatını bütövlükdə təhlil etdikdə Azərbaycanın etirazının bir neçə əsas prinsip ətrafında cəmləndiyi görünür: dövlət suverenliyi, daxili işlərə müdaxilə edilməməsi, məhkəmə sisteminin müstəqilliyi, hüquq qarşısında bərabərlik, insan hüquqları standartlarının universallığı və regional sülhə siyasi dəstək.
Azərbaycan parlamenti bildirir ki, ölkə insan hüquqlarının və fundamental azadlıqların qorunması, qanunun aliliyinin təmin edilməsi və hüquqi dövlət prinsiplərinin həyata keçirilməsi kursuna sadiqdir. Milli Məclisin mövqeyinə görə, demokratik institutların yaradılması və vətəndaş cəmiyyətinin əsas elementlərinin fəaliyyət göstərməsi də bu istiqamətdə həyata keçirilən siyasətin tərkib hissəsidir.
Bu baxımdan Azərbaycanın mövqeyinin mahiyyəti yalnız Avropa Parlamentinin konkret qətnaməsini rədd etməkdən ibarət deyil. Bakı daha geniş prinsip irəli sürür: beynəlxalq siyasi qurumlar ayrı-ayrı ölkələrə münasibətdə hüquq və demokratiya standartlarından istifadə edərkən həmin meyarları öz fəaliyyətlərinə və digər dövlətlərə münasibətlərinə də eyni ardıcıllıqla tətbiq etməlidirlər.
Əsas məsələ: insan hüquqları siyasi alətə çevrilməməlidir
Avropa Parlamentinin Azərbaycanla bağlı qətnaməsi ətrafında yaranmış mübahisə əslində daha fundamental məsələyə toxunur. İnsan hüquqları beynəlxalq münasibətlərdə mühüm və universal dəyərdir. Lakin həmin dəyərin siyasi münasibətlərdən asılı olaraq fərqli ölçülərlə tətbiq edilməsi barədə təsəvvür formalaşarsa, insan hüquqları gündəliyinin özünün etibarlılığı sual altına düşür.
Azərbaycan Milli Məclisinin etirazı məhz bu nöqtədə siyasi və hüquqi məna qazanır. Parlament Avropa Parlamentini Azərbaycanla qarşıdurma ritorikasından imtina etməyə, ölkənin daxili işlərinə müdaxilə etməməyə və münasibətləri qarşılıqlı hörmət əsasında qurmağa çağırır. Eyni zamanda Azərbaycan parlamenti ölkənin demokratik inkişaf yolundan geri çəkilməyəcəyini bəyan edir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanla bağlı istənilən beynəlxalq qiymətləndirmənin inandırıcılığı onun nə qədər sərt ifadələr işlətməsindən deyil, nə qədər obyektiv, ardıcıl və universal meyarlara əsaslanmasından asılıdır. Əgər insan hüquqları həqiqətən ümumbəşəri prinsip kimi qəbul edilirsə, bu prinsip siyasi münasibətlərdən, geosiyasi maraqlardan və ölkələrin beynəlxalq mövqeyindən asılı olmayaraq eyni meyarla tətbiq edilməlidir.
Azərbaycanın təqdim etdiyi əsas sual da bundan ibarətdir: beynəlxalq parlament qurumları başqa ölkələrdən tələb etdikləri obyektivlik, şəffaflıq, hüquqa hörmət və demokratik standartları öz fəaliyyətlərində nə dərəcədə ardıcıl tətbiq edirlər? Bu suala verilən cavab Azərbaycanla Avropa Parlamentinin gələcək münasibətlərinin yalnız siyasi deyil, həm də institusional xarakterini müəyyənləşdirə bilər.
