Bakı. Trend:
Azərbaycanın 2026-cı ilin ilk yarısında tədiyə balansında 4,7 milyard dollarlıq cari hesab profisiti formalaşıb və ölkənin xarici maliyyə mövqeyi möhkəmlənməkdə davam edib. Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) bu gün açıqladığı xarici sektorun statistikasına əsasən, cari əməliyyatlar hesabındakı profisitlə yanaşı, ölkənin strateji valyuta ehtiyatları 85,8 milyard dollara yüksəlib və Azərbaycan xaricə 5 milyard dollarlıq birbaşa investisiya yönəldib. Bu göstəricilər ölkənin xarici maliyyə imkanlarının genişləndiyini və beynəlxalq iqtisadi mövqeyinin möhkəmləndiyini göstərir.
Tənzimləyici qurumun açıqladığı son rəqəmlərə görə, cari əməliyyatlar balansının profisiti 2025-ci ilin ilk yarısındakı 2,3 milyard dollarla müqayisədə iki dəfədən çox artıb və ÜDM-in 12,4 faizini təşkil edib.
AMB Statistika departamentinin direktoru Samir Nəsirov bu gün keçirilən mətbuat konfransında bildirib ki, cari hesabın nəticəsi Azərbaycanın makroiqtisadi sabitliyi baxımından mühüm göstəricilərdən biridir.
“Bu ilin ilk yarısında cari əməliyyatlar balansının profisiti 4,7 milyard dollar təşkil edib. Bu göstərici ÜDM-in 12,4 faizinə bərabərdir və ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən iki dəfə artıb”, - deyə Nəsirov bildirib.
Profisitin əsas mənbələrindən biri enerji sektorunda formalaşan yüksək gəlirlərdir. Neft-qaz üzrə cari əməliyyatlar profisiti 23,6 faiz artaraq 9 milyard dollara yüksəlib. Qeyri-neft-qaz sektorunda isə 4,3 milyard dollarlıq kəsir formalaşıb.
Bununla yanaşı, Azərbaycanın xarici iqtisadi mövqeyində qeyri-neft-qaz ixracı, nəqliyyat xidmətləri, xarici investisiyalar və beynəlxalq maliyyə aktivləri üzrə müsbət dinamika da diqqət çəkir. Bu istiqamətlərin hər birində artan fəaliyyət ölkənin xarici gəlir mənbələrinin genişlənməsinə və iqtisadi əlaqələrin şaxələnməsinə əlavə imkanlar yaradır.
Yüksək neft qiymətləri xarici mövqeni gücləndirib
2026-cı ilin ilk yarısında Azərbaycan neftinin reallaşmış orta qiyməti 94,5 dollar/barel təşkil edib. Bu, 2025-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 33 faiz yüksək göstəricidir.
Enerji qiymətlərinin yüksəlməsi ixrac gəlirlərində birbaşa əksini tapıb. Ümumi əmtəə ixracı 16,9 faiz artaraq 14,3 milyard dollara çatıb. Neft-qaz ixracının həcmi 12,3 milyard dollar, qeyri-neft-qaz ixracı isə 2 milyard dollar təşkil edib. İdxal 8,1 milyard dollar səviyyəsində qaldığından xarici ticarət balansında 6,2 milyard dollarlıq profisit yaranıb.
Neft-qaz sektorunun cari hesab profisitindəki artım yüksək qiymətlərin yaratdığı əlavə valyuta daxilolmalarının nəticəsidir. Eyni zamanda, daha yüksək enerji qiymətləri xarici investorların Azərbaycandakı layihələrdən əldə etdikləri gəlirlərin repatriasiyasını da artırır. İlk yarımildə xarici investorların mənfəət repatriasiyası təxminən 2 milyard dollar olub və bunun 1,8 milyard dolları əsasən neft-qaz konsorsiumlarının payına düşüb.
Beləliklə, yüksək neft qiymətinin tədiyə balansına təsiri yalnız ixrac gəlirlərinin artımı ilə məhdudlaşmır. Enerji gəlirlərinin yüksəlməsi həm cari hesabın profisitini, həm də xarici investorların ölkədən çıxardığı gəlirlərin həcmini artıran qarşılıqlı mexanizm formalaşdırır.
Azərbaycan kapital ixracatçısı kimi mövqeyini genişləndirir
2026-cı ilin ilk yarısında Azərbaycandan xaricə yönəldilmiş birbaşa investisiyaların ümumi həcmi 5 milyard dollar olub. Bunun 4,2 milyard dolları neft-qaz sektorunun payına düşüb. Xaricə birbaşa investisiyalar üzrə xalis kəsir isə 4,3 milyard dollar təşkil edib.
“Xaricə yatırılan birbaşa investisiyaların 4,2 milyard dolları neft-qaz sektorunun payına düşüb”, - deyə Samir Nəsirov bildirib.
Xaricə kapital çıxışının əsas komponenti İtaliya enerji bazarındakı iri sövdələşmə olub. May ayında Italiana Petroli-nin 99,85 faizlik səhm paketinin alınmasına təxminən 3 milyard avro və ya 3,2-3,3 milyard dollar yönəldilib.
“Bu səhm paketinin alınması təxminən 3 milyard avro və ya 3,2-3,3 milyard dollar dəyərində olub”, - deyə AMB rəsmisi əlavə edib.
Bu əməliyyat Azərbaycanın enerji sektorunda formalaşan kapitalın xarici aktivlərə çevrilməsi baxımından diqqət çəkir. Eyni zamanda, investisiyanın İtaliyanın enerji və yanacaq paylanması sektoruna yönəlməsi Azərbaycanın xaricdəki kapitalının strateji enerji aktivləri üzərində cəmləşdiyini nümayiş etdirir.
Xarici investisiya axınının digər istiqaməti Azərbaycana daxil olan kapitaldır. İlk yarımildə ölkə iqtisadiyyatına 3,7 milyard dollar birbaşa xarici investisiya cəlb olunub. Bunun 2,8 milyard dolları neft-qaz, 877 milyon dolları qeyri-neft və qeyri-energetika sektorlarına aid olub.
Qeyri-neft-qaz investisiyalarında bərpa olunan enerji layihələri də nəzərə alınır. Bu, enerji sektorunun yalnız ənənəvi karbohidrogenlərlə məhdudlaşmadığını, yeni enerji aktivlərinin də kapital axınlarının mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildiyini göstərir.
Xarici borc öhdəliklərinin strukturunda dəyişiklik
Kapital və maliyyə hesabında 2026-cı ilin ilk yarısında təxminən 3 milyard dollarlıq kəsir yaranıb. Bunun əsas komponentləri xalis xarici maliyyə aktivlərinin 3,3 milyard dollar, xalis xarici maliyyə öhdəliklərinin isə təxminən 0,3 milyard dollar artımı olub.
Portfel investisiyaları üzrə xarici maliyyə öhdəliklərinin təxminən 2 milyard dollar azalması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu dinamikanın əsas səbəblərindən biri Cənub Qaz Dəhlizi çərçivəsində əvvəllər emissiya edilmiş avroistiqrazların geri alınması olub.
“Birinci rübdə Cənub Qaz Dəhlizi layihəsi çərçivəsində daha əvvəl emissiya olunmuş avroistiqrazların geri alınması əməliyyatı uğurla həyata keçirilib. Bu addım ölkənin xarici borc və maliyyə öhdəliklərinin azalmasına xidmət edib”, - deyə Samir Nəsirov bildirib.
Bu əməliyyatın əhəmiyyəti yalnız borcun nominal azalması ilə bağlı deyil. Xarici öhdəliklərin strukturunun yaxşılaşdırılması, borc xidmətinə dair gələcək yükün optimallaşdırılması və maliyyə bazarlarında daha çevik mövqenin qorunması baxımından da əhəmiyyət daşıyır.
Digər investisiyalar üzrə isə xarici maliyyə öhdəlikləri təxminən 2,4 milyard dollar artıb. Bu artım əsasən investisiya layihələrinin maliyyələşdirilməsi üçün cəlb edilmiş vəsaitlərlə bağlı olub. Kreditlərin artması fonunda depozit və nağd xarici valyuta aktivlərində azalma qeydə alınıb.
Nəqliyyat enerji gəlirlərini tamamlayan ikinci xarici valyuta mənbəyinə çevrilir
Azərbaycanın xidmətlər balansı ənənəvi olaraq kəsirlə formalaşır. İlk yarımildə xidmətlər üzrə ümumi kəsir təxminən 1 milyard dollar olub. Əsas yük neft-qaz sektorunda xaricdən alınan tikinti və digər biznes xidmətlərinin payına düşüb.
Lakin xidmətlərin ayrı-ayrı istiqamətlərində əhəmiyyətli profisit mövcuddur. Xüsusilə nəqliyyat xidmətləri üzrə profisit 9,9 faiz artaraq 941 milyon dollara çatıb.
“Nəqliyyat xidmətləri üzrə profisit öz prioritetliyini qoruyur. Hesabat dövründə bu göstərici təxminən 10 faiz artaraq 941 milyon dollara çatıb”, - deyə Nəsirov bildirib.
Burada mühüm məqam nəqliyyat gəlirlərinin yalnız Orta Dəhlizlə əlaqələndirilməməsidir.
“İlk növbədə Cənub Qaz Dəhlizi və Bakı-Tbilisi-Ceyhan layihələri çərçivəsində qeyri-rezidentlərə göstərilən yükdaşıma və tranzit xidmətləri, o cümlədən tarif gəlirləri bu artımda əsas rol oynayır. Neft və qaz qiymətlərinin yüksək olması bu gəlirlərin də artmasına şərait yaradır”, - deyə AMB rəsmisi əlavə edib.
Bu struktur Azərbaycanın coğrafi mövqeyinin enerji sektorundan kənarda da monetizasiya imkanlarını artırdığını göstərir. Enerji daşıyıcılarının daşınması, tranzit və logistika infrastrukturu ölkəyə ixrac gəlirlərindən əlavə xidmət gəlirləri də formalaşdırır. Orta Dəhlizin inkişafı isə bu potensialın gələcəkdə daha geniş iqtisadi bazaya çevrilməsi üçün əlavə imkan yaradır.
Turizm xidmətləri üzrə də profisit qorunub və ilk altı ayın yekununda 47 milyon dollar təşkil edib.
“Ölkəyə gələn turistlərin sayında cüzi azalma dinamikası müşahidə olunsa da, turizm balansında profisit saxlanılıb. Altı ayın yekunlarına görə, turizm xidmətləri üzrə profisit 47 milyon dollar təşkil edib”, - deyə Nəsirov qeyd edib.
Pul köçürmələri də xarici hesabları dəstəkləyir
Cari hesabın digər müsbət komponentlərindən biri ikinci dərəcəli gəlirlərdir. İlk yarımildə Azərbaycana xaricdən fiziki şəxslərin pul köçürmələri 40,2 faiz artaraq təxminən 748 milyon dollara çatıb. Ölkədən xaricə pul köçürmələri isə 12,7 faiz azalaraq 208 milyon dollar olub.
Nəticədə pul köçürmələri üzrə xalis daxilolma təxminən 540 milyon dollar təşkil edib. Əsas daxilolma mənbələri Rusiya, Türkiyə, ABŞ, İrlandiya və Gürcüstan olub.
Bu dinamika cari hesabın enerji ixracından kənar komponentləri baxımından da müsbət fon yaradır. İlin ilk yarısında ikinci dərəcəli gəlirlər üzrə ümumi profisit 525,7 milyon dollara çatıb və illik müqayisədə 86,3 faiz artıb.
Ehtiyatlar xarici şoklara qarşı əsas bufer olaraq qalır
Cari hesabdakı yüksək profisit və maliyyə axınları strateji valyuta ehtiyatlarının artımında da əksini tapıb. İlk altı ayın sonunda strateji valyuta ehtiyatları 85,8 milyard dollar təşkil edib. Sentyabrın 1-nə bu göstərici artıq 90,77 milyard dollara yüksəlib.
Avqust ərzində ehtiyatların artımı 3,96 milyard dollar və ya 4,55 faiz olub. İllik müqayisədə isə strateji valyuta ehtiyatları 15,7 faiz yüksəkdir.
AMB sədri Taleh Kazımov bir müddət əvvəl keçirdiyi mətbuat konfransında bildirib ki, ehtiyatların mövcud səviyyəsi ölkənin idxal imkanları baxımından əhəmiyyətli təhlükəsizlik marjası yaradır.
“Strateji valyuta ehtiyatları tədiyə balansının statistikasına əsasən 40 aylıq idxal mal və xidmətlərinin ödənilməsinə kifayət edir”, - deyə Kazımov bildirib.
Ehtiyatların geniş pul kütləsini 3,4 dəfə üstələməsi də maliyyə sisteminin xarici şoklara qarşı dayanıqlığı baxımından mühüm göstəricidir.
2026-cı il üçün əsas üstünlük yüksək enerji qiymətləridir
Qlobal enerji bazarındakı vəziyyət Azərbaycanın xarici mövqeyinə əlavə dəstək verir. Yaxın Şərqdə gərginliyin artması, Hörmüz boğazı ətrafında risklərin qalması və qlobal neft təchizatına dair narahatlıqlar qiymətlərin yüksək səviyyədə qalmasına səbəb olub.
ING Azərbaycanın 2026-cı il üzrə cari əməliyyatlar hesabının profisitinin ÜDM-in 9-10 faizinə çata biləcəyini hesab edir. Bankın qiymətləndirməsinə əsasən, daha yüksək enerji qiymətləri Azərbaycan və Qazaxıstan kimi ixracatçı ölkələrin xarici maliyyə buferlərini gücləndirən əsas amillərdən biridir.
“Neft qiymətlərinin yeni ssenarisində Azərbaycanın cari əməliyyatlar hesabının profisiti bu il ÜDM-in 9-10 faizini, icmal büdcənin profisiti isə ÜDM-in 4 faizini təşkil edə bilər”, - ING ekspertləri qeyd ediblər.
Bu qiymətləndirmə AMB-nin 6,1 milyard dollarlıq proqnozundan daha yüksəkdir. Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) da yenilənmiş proqnozunda Azərbaycanın 2026-cı ildə 7,572 milyard dollarlıq cari hesab profisiti əldə edəcəyini nəzərdə tutur.
Fərqli rəqəmlərə baxmayaraq, beynəlxalq institutların qiymətləndirmələrində ortaq istiqamət var: 2026-cı ildə əlverişli enerji qiymətləri Azərbaycanın xarici hesabları üçün əvvəlki gözləntilərdən daha müsbət şərait yaradır.
Bu şərait ölkəyə strateji valyuta ehtiyatlarını artırmaq, beynəlxalq aktivlərə investisiya imkanlarını genişləndirmək, xarici öhdəliklərin idarə edilməsini gücləndirmək və iqtisadiyyatın digər sahələrinə əlavə maliyyə imkanları yönəltmək baxımından mühüm üstünlük verir.
Eyni zamanda, 2026-cı ilin ilk yarısının göstəriciləri Azərbaycanın xarici iqtisadi imkanlarının yalnız enerji gəlirləri ilə məhdudlaşmadığını göstərən bir sıra meylləri də ortaya qoyur. Qeyri-neft-qaz ixracının 18 faiz artaraq 2 milyard dollara çatması, nəqliyyat xidmətləri üzrə profisitin 941 milyon dollara yüksəlməsi, xaricə birbaşa investisiyaların 5 milyard dollar təşkil etməsi və strateji valyuta ehtiyatlarının 85,8 milyard dollara çatması bu mənzərənin əsas elementləridir.
Azərbaycanın xarici maliyyə mövqeyi hazırda yüksək cari hesab profisiti, geniş strateji valyuta ehtiyatları, artan xarici investisiya imkanları və nəqliyyat-logistika potensialının birgə təsiri ilə möhkəmlənir. Qlobal enerji bazarında əlverişli qiymətlərin yaratdığı əlavə imkanlar isə bu maliyyə bazasının daha geniş investisiya və regional iqtisadi təşəbbüslərə çevrilməsi üçün əlverişli şərait yaradır.
Nəticə etibarilə, 2026-cı ilin ilk yarısının göstəriciləri Azərbaycanın xarici iqtisadi mövqeyində həm enerji gəlirlərinin yaratdığı güclü maliyyə bazasını, həm də digər istiqamətlərdə formalaşan imkanları ortaya qoyur. Xaricə yönəldilən birbaşa investisiyaların həcmi, qeyri-neft-qaz ixracının artımı, nəqliyyat xidmətlərində profisitin genişlənməsi və strateji valyuta ehtiyatlarının yüksək səviyyəsi bu mənzərəni tamamlayan əsas amillərdir. Hazırkı mərhələdə Azərbaycanın əsas üstünlüyü əlverişli enerji gəlirlərini investisiya, nəqliyyat, ixrac və maliyyə imkanlarının genişlənməsi ilə birləşdirərək daha güclü və çevik xarici iqtisadi mövqe formalaşdırmaq imkanındadır.
