Bakı. Trend:
Vətən müharibəsində əldə olunan tarixi zəfərdən sonra Azərbaycanın qarşısında dayanan əsas vəzifələrdən biri də informasiya məkanının yeni çağırışlara uyğun şəkildə yenidən formalaşdırılması idi. Müasir dövrdə informasiya təhlükəsizliyi dövlət təhlükəsizliyinin ayrılmaz hissəsinə çevrildiyindən media sektorunda aparılan islahatlar təkcə peşəkar jurnalistikanın inkişafına deyil, həm də milli maraqların qorunmasına xidmət edən strateji istiqamət kimi ön plana çıxır. Son illərdə bu sahədə həyata keçirilən dəyişikliklər göstərir ki, dövlət media sisteminin dayanıqlılığını artırmaq, onun iqtisadi və institusional əsaslarını möhkəmləndirmək üçün ardıcıl siyasət yürüdür.
Zəfərdən sonra başlanan islahatların strateji məntiqi
Azərbaycanın media siyasətində yeni mərhələnin əsası Vətən müharibəsinin başa çatmasından dərhal sonra qoyuldu. Prezident İlham Əliyevin media sektorunda islahatların dərinləşdirilməsi ilə bağlı təşəbbüsü təsadüfi addım deyildi. Bu qərar göstərdi ki, dövlət informasiya sahəsini milli inkişaf strategiyasının mühüm tərkib hissəsi hesab edir və onun gələcək çağırışlara hazır olmasını vacib sayır.
Əslində müharibə dövründə informasiya cəbhəsinin nə qədər önəmli olduğu bir daha aydın şəkildə ortaya çıxdı. Hərbi əməliyyatlarla paralel aparılan informasiya mübarizəsi sübut etdi ki, güclü media sistemi yalnız xəbərlərin yayılması vasitəsi deyil, həm də dövlətin maraqlarını qoruyan mühüm mexanizmdir. Məhz bu baxımdan sonrakı dövrdə medianın institusional inkişafına xüsusi diqqət ayrılması strateji zərurət kimi qiymətləndirilə bilər.
“Media haqqında” Qanun islahatların əsas sütunu kimi
Azərbaycanda media müstəvisində həyata keçirilən yeniliklərin mərkəzində “Media haqqında” Qanun dayanır. Bu sənəd faktiki olaraq ölkədə media islahatlarının istiqamətlərini müəyyənləşdirən əsas hüquqi çərçivə rolunu oynayır. Qanunun tətbiqi dövründə əldə olunan nəticələr göstərir ki, o, informasiya mühitinin daha sağlam əsaslar üzərində qurulmasına və qorunmasına real töhfə verir.
Müasir cəmiyyətin tələbləri və texnoloji inkişafın sürəti media sektorundan daha çevik fəaliyyət tələb edir. Bu səbəbdən qanunvericilik bazasının yenilənməsi yalnız hüquqi dəyişiklik deyil, həm də media sisteminin rəqabət qabiliyyətinin artırılması istiqamətində atılmış mühüm addımdır. Qanun medianın müstəqilliyini möhkəmləndirməyə, bazar iştirakçılarının fəaliyyət imkanlarını genişləndirməyə və informasiya mühitində keyfiyyət standartlarını yüksəltməyə yönəlib.
Bu yanaşma onu göstərir ki, media siyasəti artıq yalnız nəzarət və tənzimləmə funksiyası ilə məhdudlaşmır. Əksinə, məqsəd sağlam rəqabət mühitinin formalaşdırılması, peşəkar medianın gücləndirilməsi və informasiya bazarının davamlı inkişafının təmin edilməsidir.
Rəqəmsal dövr yeni idarəetmə modelini zəruri edir
İnformasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı media sahəsində ənənəvi sərhədləri, demək olar ki, aradan qaldırıb. Bir vaxtlar bir-birindən fərqli seqmentlər hesab olunan çap, onlayn və audiovizual media indi vahid informasiya ekosisteminin tərkib hissələri kimi fəaliyyət göstərirlər.
Qlobal konvergensiya prosesi nəticəsində müxtəlif media platformaları arasında keçidlər sürətlənib, auditoriyanın informasiya istehlakı vərdişləri dəyişib. Belə şəraitdə ayrı-ayrı sahələr üzrə fərqli yanaşmaların tətbiqi effektiv nəticə vermir. Bunun əvəzində bütün informasiya sisteminə vahid baxışın formalaşdırılması daha aktual görünür.
Rəqəmsal ekosistemin yaratdığı yeni reallıq milli informasiya təhlükəsizliyinin qorunması məsələsini də ön plana çıxarır. Eyni zamanda medianın iqtisadi müstəqilliyinin təmin olunması üçün daha çevik və kollegial idarəetmə mexanizmlərinə ehtiyac yaranır. Bu ehtiyac Azərbaycanda media idarəçiliyinin yeni modelə keçidini aktuallaşdıran əsas amillərdən biridir.
Vahid institusional modelin üstünlükləri
Hazırda ölkədə fəaliyyət göstərən Audiovizual Şura və Medianın İnkişafı Agentliyi bir-birini tamamlayan funksiyalar yerinə yetirir. Mövcud sistemdə bu qurumların fəaliyyəti müxtəlif istiqamətləri əhatə etsə də, onların ümumi məqsədi informasiya məkanının inkişafı və tənzimlənməsidir.
Məhz bu məntiqdən çıxış edərək kollegial idarəetmə prinsipinə əsaslanan Media və Yayım Şurasının yaradılması təklif olunur. Belə bir strukturun formalaşdırılması dövlətin informasiya siyasətində vahid institusional yanaşma qurmaq istəyindən irəli gəlir.
Yeni model yalnız təşkilati dəyişiklik kimi qiymətləndirilməməlidir. Burada əsas məqsəd müxtəlif funksiyaların daha koordinasiyalı şəkildə həyata keçirilməsi, qərarların qəbulunda kollektiv məsuliyyətin artırılması və media sektorunun idarə olunmasında balanslı mexanizmin qurulmasıdır.
Media və Yayım Şurasının fəaliyyət prinsiplərinin “Media haqqında” Qanunda təsbit edilməsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qanunla müəyyənləşdirilmiş səlahiyyətlər və kollegial idarəetmə modeli həm medianın müstəqilliyinin qorunmasına, həm də cəmiyyətin yeni quruma olan etimadının güclənməsinə xidmət edə bilər. Demokratik idarəetmə baxımından bu yanaşma daha şəffaf və hesabatlı sistem formalaşdırmaq potensialına malikdir.
Beynəlxalq təcrübə vahid yanaşmanın səmərəliliyini təsdiqləyir
Dünya praktikası göstərir ki, media sahəsində tənzimləmə və inkişaf funksiyalarının əlaqələndirilmiş şəkildə həyata keçirilməsi daha uğurlu nəticələr verir. Bir sıra inkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi bu istiqamətdə maraqlı nümunələr təqdim edir.
Böyük Britaniyada fəaliyyət göstərən Ofcom həm yayım sektorunun tənzimlənməsini, həm rəqəmsal media mühitinin nizamlanmasını, həm də media istifadəçilərinin maraqlarının müdafiəsini vahid qurum çərçivəsində həyata keçirir. Bu model müxtəlif funksiyalar arasında koordinasiyanı gücləndirir və qərarların daha operativ qəbuluna imkan yaradır.
Fransada isə vaxtilə CSA kimi tanınan, hazırda ARCOM adı ilə fəaliyyət göstərən qurum audiovizual sektorun tənzimlənməsi ilə yanaşı, rəqəmsal platformaların fəaliyyətinə dair nəzarət və nizamlayıcı funksiyaları da yerinə yetirir. Beləliklə, ənənəvi və yeni media arasında yaranan əlaqələr vahid idarəetmə çərçivəsində tənzimlənir.
Bu təcrübələr göstərir ki, kollegial idarəetmə prinsiplərinə əsaslanan və vahid yanaşmanı təmin edən strukturlar yalnız fəaliyyətin effektivliyini artırmır, eyni zamanda ictimai etimadın formalaşmasına da müsbət təsir göstərir. Azərbaycanın təklif etdiyi model də məhz bu beynəlxalq tendensiyalarla səsləşir.
Dezinformasiyaya qarşı mübarizədə yeni imkanlar
Müasir dövrdə informasiya təhlükələri ənənəvi risklərlə müqayisədə daha mürəkkəb xarakter daşıyır. Xarici təsir cəhdləri, saxta xəbərlər və dezinformasiya kampaniyaları dövlətlərin informasiya məkanına ciddi təsir göstərə bilir.
Bu baxımdan vahid institusional yanaşmanın tətbiqi informasiya məkanının çirkləndirilməsi cəhdlərinə qarşı daha effektiv müdafiə mexanizmi yarada bilər. Mərkəzləşdirilmiş koordinasiya neqativ informasiya axınlarına daha operativ reaksiya verməyə, riskləri əvvəlcədən müəyyənləşdirməyə və mübarizə tədbirlərini daha sistemli şəkildə həyata keçirməyə imkan verir.
Belə yanaşma yalnız təhlükələrin qarşısının alınmasına deyil, həm də milli informasiya məkanının davamlılığının artırılmasına xidmət edir. Nəticədə dövlət informasiya siyasətini daha ardıcıl və məqsədyönlü şəkildə həyata keçirmək imkanı qazanır.
Dəyişikliklərin media sektoru və jurnalistlər üçün nəticələri
Qanunvericiliyə nəzərdə tutulan dəyişikliklərin təsiri təkcə idarəetmə mexanizmləri ilə məhdudlaşmır. Bu yeniliklər daxili informasiya məkanının təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə, milli media məhsullarının istehsalının təşviqinə və yerli media qurumlarının inkişafına əlavə stimul verməyə hesablanıb.
Bununla yanaşı, Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq auditoriyaya çatdırılması üçün daha əlverişli imkanların yaradılması da əsas məqsədlərdən biri kimi çıxış edir. Güclü və rəqabətqabiliyyətli milli media ölkənin mövqeyinin qlobal informasiya məkanında daha effektiv təqdim olunmasına şərait yarada bilər.
Mühüm yeniliklərdən biri də Media Reyestri ilə bağlıdır. Media subyektləri, redaksiyalar və jurnalistlər haqqında məlumatların sistemləşdirilməsi məqsədi daşıyan reyestr mexanizmi daha funksional xarakter alacaq. Qanuna ediləcək dəyişikliklərdən sonra jurnalistlərin Media Reyestrinə daxil edilməsi və onların müvafiq vəsiqələrlə təmin olunması ödənişsiz əsaslarla həyata keçiriləcək. Bu addım həm jurnalistlərin qeydiyyat prosesini asanlaşdıracaq, həm də peşəkar media mühitinin formalaşmasına əlavə dəstək verəcək.
Beləliklə, Azərbaycanda media sahəsində həyata keçirilən və planlaşdırılan dəyişikliklər yalnız struktur islahatları deyil, informasiya təhlükəsizliyi, peşəkar jurnalistika, milli media məhsullarının inkişafı və beynəlxalq informasiya rəqabətində mövqelərin gücləndirilməsi kimi bir-biri ilə əlaqəli məqsədləri özündə birləşdirən genişmiqyaslı transformasiya prosesidir. Bu prosesin əsas hədəfi isə müasir çağırışlara cavab verən, iqtisadi cəhətdən dayanıqlı, ictimai etimad qazanan və milli maraqları effektiv şəkildə müdafiə edə bilən media sisteminin formalaşdırılmasıdır.
