Qatqı maddələri, yoxsa qida əlavələri?

Qatqı maddələri, yoxsa qida əlavələri?

Bakı. Trend:

“Qatqı maddələri”, yoxsa “qida əlavələri” terminlərindən hansının istifadəsinin düzgün olduğunu aydınlaşdırmaq zəruridir. Belə ki, müxtəlif dillərdə “food supplements” və ya “dietary supplements”, “биологически активные добавки”, “gıda takviyeleri” kimi məlum olan “qida əlavələri”, daha doğrusu, “bioloji fəallığa malik qida əlavələri” termini qida rasionunu zənginləşdirmək və profilaktika məqsədilə kapsul, tablet, toz, məhlul və s. şəklində, müəyyən edilmiş dozada qəbul olunan, bitki, heyvan, mineral mənşəli və ya kimyəvi yolla alınmış bioloji aktivliyə malik maddələrə (vitaminlər, mineral maddələr, amin turşuları və s.) şamil edilir. Lakin hazırkı mövzunun aid olduğu “qatqı maddələri” dünyada “food additives”, “пищевые добавки”, “katkı maddeleri” kimi məlumdur.

Qatqı maddələri ayrılıqda qida kimi istifadə edilməyən, hər hansı bir qidanın xam maddəsi, əsas və ya köməkçi komponenti olmayan, qidaların (əsasən, qablaşdırılmış, hazır qidaların) rəf ömrünü uzatmaq, dad, qoxu, tekstura, görünüş və s. kimi xüsusiyyətlərini saxlamaq, inkişaf etdirmək məqsədilə onlara əlavə edilməsinə icazə verilən kimyəvi maddələrdir. Qatqı maddələri müasir dövrümüzün kəşfi deyil, qədim zamanlardan bəri onlardan qida hazırlanması və saxlanmasında istifadə edilib. Bunlardan uzun müddət saxlamaq, dad vermək məqsədilə ətə və balığa əlavə edilən duzu, həmçinin ədviyyatı, şəkəri misal göstərmək olar.
Qida əlavələrinin sənayedə geniş istifadəsinə XIX əsrin sonlarından başlanılmışdır. Doğrudur, qatqı maddələri kimyəvi maddələrdir, amma bütün kimyəvi maddələrin insan orqanizmi üçün təhlükə törətdiyini düşünmək də yanlışdır. Belə ki, bütün orqanizmlərin strukturunu təşkil edən, həyat fəaliyyətinin vacib komponentləri olan zülallar, yağlar, karbohidratlar, vitaminlər, minerallar da kimyəvi maddələrdir.
Qatqı maddələrindən istifadə olunması qidanın bütün istehsal mərhələlərindən keçərək anbarlara, dükanlara və istehlakçıya çatdırılana qədər müəyyən edilmiş zaman ərzində məhsulun keyfiyyətinin qorunub saxlanılmasını təmin edir. Müasir dövrdə insanlar arasında allergik reaksiyalar, astma tutmaları, həzm sistemi pozğunluqları kimi narahatlıqların, həmçinin şiş xəstəliklərinin artmasının ən birinci səbəbi hazır qidaların və onların istehsalında istifadə edilən qatqı maddələrinin kütləvi şəkildə istehlakı hesab olunur. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, hər hansı bir kimyəvi maddənin insan orqanizminə təsiri həm orqanizmin fərdi xüsusiyyətlərindən, həm də istifadə edilən maddənin miqdarından asılıdır. Hər bir qatqı maddəsi üçün, bir qayda olaraq, sutkalıq istehlak dozası tətbiq edilir və bu həddin aşılması insan sağlamlığına göstəriləcək mənfi təzahürlərə gətirib çıxara bilir. Bundan başqa bir insan üçün tamamilə təhlükəsiz olan qatqı maddəsi digər birinə güclü zərərli təsir göstərə bilər. Buna görə də Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) uşaqların, yaşlıların və allergik insanların hazır qidaların istehlakından uzaq durmasını tövsiyə edir.
Qatqı maddələri bitki, heyvan, mineral və ya sintetik mənşəli olub, 3 qrupa bölünür:
1. Təbii (məsələn, çuğundur suyundan alınan betanin – E162);
2. Təbiətdəkinin insan tərəfindən hazırlanmış əkizi olan, təbii məhsula yaxın qatqı maddələri (vanil və s.);
3. İnsan tərəfindən hazırlanan, təbiətdə rast gəlinməyən sintetik qatqı maddələri.
Qida sənayesində yalnız elmi araşdırmalar nəticəsində təhlükəsizliyi sübut olunmuş, istifadə dozası müəyyən edilmiş qatqı maddələrinin istifadəsinə icazə verilir. Dünyada bu araşdırmaların aparılmasına və dozanın müəyyən olunmasına cavabdehlik daşıyan qurum Qida Əlavələri üzrə FAO və WHO-nun müştərək ekspert komitəsi, başqa sözlə, JECFA-dır. Qatqı maddələrini təsvir etmək və qidanın digər inqrediyentləri ilə qarışıqlığına yol verməmək üçün Avropa Birliyinin işarəsi olaraq “E” hərfi və yanında 3 rəqəmli kodlardan istifadə edilir. Təbiiliyi və ya sintetikliyindən asılı olmayaraq, bütün qatqı maddələri bu kodlama sisteminin tərkibinə daxildir. Bu kodlama sisteminə görə qatqı maddələrini aşağıdakı kimi təsnifləndirmək olar:
- Rəngləyicilər – E100-E180 arası. Hazırlanma zamanı öz təbii rəngini itirən qidanın rəngini bərpa etmək, ona cəlbedici görünüş vermək, rəngsiz qidaya rəng qatmaq məqsədilə istifadə olunur. Qadağan olunmuş bütün rəngləyici maddələr ya toksiki, ya da kanserogen təsirlidir.
- Qoruyucular – E200-E297 arası, E330. Bura antimikrob agentlər (asetik turşusu, benzoy turşusu, kükürd dioksid, sorbik turşusu, propionik turşusu, nitrit və nitratlar) və antioksidantlar daxildir. Antimikrob agentlər qidanın kif, maya göbələkləri və bakteriyalar tərəfindən pozulmasının qarşısını alaraq onların keyfiyyətini qoruyur və rəfdəki ömrünü uzadır. Qoruyuculardan E210-E213 kimi kodlaşdırılan benzoy turşusu əksər bitkilərin yarpaq, qabıq və meyvələrində təbii halda mövcud olub sənayedə, əsasən, turşu və ya duz şəklində, un məmulatları, pendir, saqqız, şirniyyat, dondurulmuş süd məhsulları, yumşaq desertlərdə istifadə edilir. Lakin bu maddənin həddindən artıq istifadəsi astmaya, sinir pozğunluğuna və uşaqlarda hiperaktivliyə gətirib çıxarır.
- Digər qoruyuculardan nitrit və nitratlar emal edilmiş ət məhsullarında və balıqda rəng, qoxu, dad xüsusiyyətlərini qorumaq, mikroblara qarşı stabilliyin saxlanılması üçün tətbiq olunur. Nitritlərdən E250 (natrium nitrit) toksiki maddə olub nəfəs daralması, başgicəllənməsi və başağrısı kimi narahatlıqlara rəvac verə bilən potensial kanserogen maddədir. Buna baxmayaraq, bu maddə ət məhsullarında botulotoksin adlı zəhər əmələ gətirən “Clostridium botulinum” bakteriyasının inkişafının qarşısını alır. JEFCA tərəfindən bu maddənin bədən çəkisinə görə sutkalıq yolverilən qəbuletmə dozası 0,07 mq/kq olaraq təsis edilmişdir.
- Digər məşhur qoruyucu qatqı maddəsi olan E220 və ya kükürd dioksid içkilər, qurudulmuş meyvələr, meyvə şirəsi, sirkə və kartof məhsullarında göbələk əleyhinə istifadə edilir. Lakin bu qatqı maddəsi zəhərli olduğuna görə, onun ABŞ-da çiy meyvə və tərəvəzlərdə istifadəsi Qida və Dərman Assosiasiyası (FDA) tərəfindən məhdudlaşdırılmışdır. Belə ki, astma xəstələrində şoklara, böyrək çatışmazlığı olan xəstələrdə metabolizmin çətinləşməsinə gətirib çıxardığı, B1 və E vitaminlərini məhv etdiyi sübuta yetirilmişdir. İrlandiyanın Qida Təhlükəsizliyi Qurumu tərəfindən kükürd dioksid üçün bədən çəkisinə görə sutkalıq yolverilən qəbuletmə dozası 0,7 mq/kq olaraq müəyyən edilmişdir.
- Antioksidantlar – E300–E321. Qidada arzu edilməyən qoxu və dad dəyişikliklərinin, enzimatik qaralma və rəng itkisinin qarşısını almaq, rəf ömrünü uzatmaq məqsədilə, əsasən, yağ və yağ məhsullarına əlavə olunur.
- Emulqatorlar və stabilizatorlar – E322–E500. Qidada yağın və suyun bir-birinə qarışmasını təmin edir. Bura lesitin, mono və diqliseridlər aiddir.
- pH tənzimləyicilər və ya turşu bazalı təminatçılar – E500–E578.

- Dadlandırıcılar, aromatizatorlar – E620–E637. Qidanın dad və ya ətir xüsusiyyətlərinin yaxşılaşdırılması üçün istifadə olunur. Qida sənayesində ən çox istifadə edilən dadlandırıcı maddə natrium qlutamatdır. Bu maddədən ət və balıq ehtiva edən dondurulmuş qidalarda, quru qarışım halında satılan bütün şorbalarda, konservlərdə istifadə olunur. Natrium qlutamatın istifadəsinə görə uzaq Şərq ölkələri və Türkiyə birinci yerdədir. Bu maddədən kütləvi istifadə elmdə “Çin restoranı sindromu” kimi bilinən halsızlıq, uyuşuqluq və s. kimi narahatlıqlara səbəb olur.

- Daha geniş sferalı olanlar – E900–E927. Buraya qidanın teksturası, hazırlanması və bişirilmə xüsusiyyətlərini inkişaf etdirən, qida dəyərini qoruyan maddələr daxildir.
Qeyd edək ki, Amerikanın FDA təşkilatının istifadəsinə icazə verdiyi qatqı maddələrinin sayı 2800-dür. Avropa Birliyində isə bu rəqəm 297-dir.

Xatırladaq ki, qida məhsullarının təhlükəsizliyinin təminatının başlıca şərti qatqı maddələrinin sutkalıq istifadəsinə, yəni yolverilən normaya riayət etməkdir.

Məqalə Azərbaycan Qida Təhlükəsizliyi İnstitutunun Elmi-tədqiqat və Risklərin Qiymətləndirilməsi Departamentinin Qida Təhlükəsizliyi Şöbəsinin aparıcı mütəxəssisi Lamiyə Abasova tərəfindən hazırlanmışdır.

Pens yaxın günlərdə ABŞ-da koronavirusa yoluxanların sayının artcağını hesab edir
Pens yaxın günlərdə ABŞ-da koronavirusa yoluxanların sayının artcağını hesab edir
Moskvada iyulun 15-dən ilk dəfə koronavirusdan bir gündə 20-dən artıq ölüm qeydə alınıb
Moskvada iyulun 15-dən ilk dəfə koronavirusdan bir gündə 20-dən artıq ölüm qeydə alınıb
Ərdoğan və Conson Dağlıq Qarabağdakı vəziyyəti müzakirə ediblər
Ərdoğan və Conson Dağlıq Qarabağdakı vəziyyəti müzakirə ediblər
Loading Bars
Xəbər lenti
Pens yaxın günlərdə ABŞ-da koronavirusa yoluxanların sayının artcağını hesab edir
Moskvada iyulun 15-dən ilk dəfə koronavirusdan bir gündə 20-dən artıq ölüm qeydə alınıb
Mingəçevirdə əl qumbarası aşkarlanıb (FOTO)
Ermənistan daha 84 hərbçisinin həlak olduğunu elan edib
TÜRKPA Baş katibi Azərbaycanın yaşayış məntəqələrinin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən atəşə tutulmasını qınayır
MN: Azərbaycana məxsus hərbi təyyarənin vurulması yalandır
Ərdoğan və Conson Dağlıq Qarabağdakı vəziyyəti müzakirə ediblər
Türkiyədə koronavirusdan sağalanların sayı 277 min nəfəri ötüb
Milli Məclisin sədri Ravza Kavakçı ilə Dağlıq Qarabağdakı son vəziyyəti müzakirə edib
Ərdoğan Azərbaycana dəstək verən Türkiyənin parlamentdəki siyasi partiyalarına təşəkkür edib
Ermənistan kişilərin ölkədən çıxmasını məhdudlaşdırdı
İranın dini liderinin nümayəndəsi: İran Dağlıq Qarabağın tam azad olunmasını arzulayır
Ombudsmanın Ermənistan silahlı qüvvələrinin mülki əhalinin məskunlaşdığı yaşayış məntəqələrini mütəmadi atəşə tutması ilə bağlı növbəti etiraz bəyanatı
Sahibə Qafarovanın ATƏT PA Prezidenti ilə telefon danışığı olub
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş arasında videokonfrans formatında görüş olub (YENİLƏNİB)
Sahibə Qafarova ilə Pakistan Senatının sədri arasında telefon danışığı olub
Leyla Abdullayeva: Kipr XİN-nin bəyanatı birtərəfli xarakter daşıyır və qərəzlidir
Düşmən işğalından azad olunan Talış yüksəkliklərindən ilk görüntülər (VİDEO)
Ermənistan itkilər verməkdə davam edir: Bir general və iki polkovnik
BMT TŞ Dağlıq Qarabağ üzrə təcili qapalı iclas keçirəcək
Türkiyənin Baş Ombudsmanı Azərbaycan Ombudsmanına zəng edib
Bolqarıstanın sabiq prezidenti: Ermənistanın Azərbaycana hücumu təxribatdır
Prezidentə yazırlar: Cənab Ali Baş Komandan, Sizin ətrafınızda sıx birləşib ərazi bütövlüyümüz uğrunda canımızdan keçməyə hər an hazırıq
Milli Məclis Sədrinin müavini: Zəfər bizimdir!
DİN: Hərbçilərimizlə bacara bilməyən düşmən yaşayış məntəqələrimizi və mülki obyektləri hədəf seçir (FOTO)
Baş Prokurorluq: Tərtərdə iki qardaş həlak olub, 2 nəfər isə yaralanıb
Hikmət Hacıyev: Azərbaycan və Türkiyə bütün məsələlərdə həmrəylik nümayiş etdirir və daim bir-birini tərəddüdsüz dəstəkləyir
Ombudsman Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən artilleriya atəşinə məruz qalmış ərazidə faktaraşdırıcı missiya həyata keçirir (FOTO)
Ceyhun Bayramov Pakistanın Azərbaycana yeni təyin olunmuş səfiri ilə görüşüb (FOTO)
İƏT Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycana qarşı təxribat və hücumlarını kəskin şəkildə qınayır
Rauf Əliyev: Azərbaycan haqq yolundadır
Mustafa Şentop: Türkiyə var qüvvəsi ilə Azərbaycanın yanındadır
Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzinin həmsədrləri və üzvləri Ermənistanın hərbi təxribatlarını pisləyən bəyanat yayıblar
Vaqif Dərgahlı: Düşmən Goranboy rayonu ərazisini atəşə tutub
Türkiyə parlamentində təmsil olunan partiyalar Azərbaycana dəstək bəyanatı veriblər
Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri Azərbaycan xalqına müraciət edib
Ceyhun Bayramov Ukrayna Xarici İşlər naziri ilə telefonla danışıb
Abdurrahman Uzun: Ermənistanın silahlı ünsürləri tərəfindən həyata keçirilən hücumu qətiyyətlə pisləyirik
Aİ regiondakı iştirakçıları Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə xarici müdaxilənin qarşısını almağa çağırır
DANX: İctimai nəqliyyatın hərəkəti adi rejimdə davam etdiriləcək
Səfirlik: Azərbaycan sonsuzadək nəticəsiz danışıqlar apara bilməz
Peskov: Dağlıq Qarabağda yaranmış vəziyyətlə bağlı bütün tərəflər maksimum təmkinli olmalıdır
Elxan Ələsgərov RBK telekanalında Ermənistanın Azərbaycana təcavüzü barədə danışıb (VİDEO)
Diqqət! Düşmən tərəfindən yayılan saxta xəbərlərə İNANMAYIN! (FOTO)
Deputat: İnanırıq bu müharibə qüdrətli Azərbaycan ordusunun qələbəsi ilə başa çatacaq
Vüqar Rəhimzadə: Azərbaycan Ordusunun bugünkü döyüş əzmi və Ali Baş Komandanın qətiyyəti xalqa, millətə, Vətənə sevginin təzahürüdür
Komendant saatında KİV nümayəndələrinin hərəkətinə icazə veriləcək
Xidməti vəsiqə ilə hərəkətinə icazə verilən qurumlar - SİYAHI
Komendant saatı zamanı fəaliyyətinə icazə verilən qurumların adları açıqlandı
Cəbhədəki yaşayış məntəqələrinin qaz təchizatı və elektrik enerjisi təchizatı nəzarətdədir
BNA: Avtobuslar adi rejimdə işləyəcək
Daxili İşlər Nazirliyi komendant saatı ilə bağlı məlumat yaydı
Azərbaycanda elan edilmiş hərbi vəziyyətlə əlaqədar bəzi məsələlər necə tənzimlənəcək? - QƏRAR
Bir həkim olaraq, belə bir çətin gündə Vətənə xidmət etməkdən qürur duyaram - Birlik sədri
FHN: Erməni təxribatı nəticəsində Ağdam və Tərtərdə mülki obyektlərdəki yanğınlar söndürülüb
Sentyabrın 29-da manatın dollara qarşı məzənnəsi
Noyabrın 2-dək həftə sonları ictimai nəqliyyat işləməyəcək
Azərbaycanda xüsusi karantin rejimi noyabrın 2-dək uzadıldı
Niderland mediasında Ermənistanın Azərbaycana genişmiqyaslı hücumundan yazılıb
Düşmənin daha bir neçə hərbi texnikası məhv edilib (VİDEO)
Tofiq Yaqublunun məhkəməsi təxirə salındı
Milli Preventiv Qrupun üzvləri tərəfindən Quba Rayonlararası Psixonevroloji Mərkəzinə başçəkmə həyata keçirilib
Direktor vəzifəsinə işə qəbul üzrə müsabiqəyə başlanılıb
Erməni səfir: Ermənistan Qarabağdan əhalinin təxliyəsini nəzərdən keçirir
Azərbaycanda 38 nəfər koronavirusa yoluxdu, 70 nəfər sağaldı, 2 nəfər dünyasını dəyişdi
Kamaləddin Qafarov: Xalqımızın işi haqq işidir, biz qalib gələcəyik!
Ukraynalı deputat: Sanksiyalar Ermənistanı Azərbaycanın oğurlanmış torpaqlarını qaytarmağa vadar edə bilər
Məktəbəhazırlıq qruplarının müəllimləri üçün onlayn təlimlərə start verilib
Ağdərə istiqamətində düşmənin artilleriya bölmələrinə zərbələr endirilib: Düşmən geri çəkildi (VİDEO)
Ermənistanın dinc əhaliyə hücumları davam edir: Yerli sakinlər isə qorxmadan evlərindədir (FOTO)
Gürcüstanda Azərbaycana dəstək aksiyası keçirilir (FOTO)
Ermənistan ordusu ərzaq qıtlığı və dərman ləvazimatları çatışmazlığı ilə üzləşib - MN
Prezident İlham Əliyev almaniyalı həmkarını təbrik etdi
39 şagirddə koronavirus aşkarlandı
Elektrik qatarlarının cədvəlinə dəyişiklik ləğv olundu
Ermənistan daha 28 hərbçisinin həlak olduğunu elan edib
Saakaşvili: Dağlıq Qarabağ Azərbaycandır və bunu heç nə dəyişməyəcək
Ərdoğan: 30 ildir münaqişənin həllində heç bir iş görməyənlər indi bəyanat verir
Medvedev Dağlıq Qarabağ münaqişəsini siyasi-diplomatik yollarla tənzimləməyə çağırıb
Səbail rayonunda velosiped oğrusu saxlanılıb (FOTO/VİDEO)
İranda koronavirusa yoluxanların sayı 450 min nəfərə çatır
Nazirlik internet istifadəçilərinə müraciət edib
Türkiyədəki bütün soydaşlarımız Azərbaycan dövlətinin yanındadır
Macarıstan, Monteneqro, Serbiya, Bosniya və Hersoqovina mediasında Ermənistanın təxribatından yazılıb
Mədəniyyət xadimləri Ermənistanın törətdiyi təxribatla əlaqədar xalqa müraciət etdilər
Bakı Metropoliteni adi rejimdə fəaliyyət göstərəcək
Deputat: Ermənilər Azərbaycan Ordusunun zərbələrindən təşvişə düşüb qaçırlar
Özbəkistan Ermənistan və Azərbaycanı hərbi əməliyyatları dayandırmağa çağırır
Hulusi Akar: Ermənistan Azərbaycan torpaqlarını dərhal boşaltmalıdır
Rusiya nəşri: Azərbaycan Ermənistanı darmadağın edəcək
İctimai nəqliyyatın qrafiki ilə bağlı son xəbərləri operativ şəkildə ictimaiyyətlə bölüşəcəyik - DANX
Piter Teys: Dialoqun vaxtı bitib, Ermənistan beynəlxalq mühakiməyə layiqdir
Çexiyanın sabiq baş naziri: Beynəlxalq ictimaiyyətin qarşısında ciddi vəzifə dayanır - Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllini təmin etmək
Dövlət Komitəsi Ermənistanın törətdiyi hərbi təxribatlara görə bəyanat verib
Ermənistanın hərbi komandanlığı öz əsgərlərinə qarşı silah tətbiq edilməsi əmrini verib - Vaqif Dərgahlı
Ermənistanda koronavirusdan ölənlərin sayı 957 nəfərə çatıb
Komitə sədri: Qəhrəman əsgərimiz Azərbaycan bayrağını Şuşamıza aparır!
Xəzər rayonunda 8 evdən oğurluq edən şəxslər saxlanılıblar (FOTO)
Səfərbərlik Xidməti: Son günlər böyük sayda vətəndaş könüllü olaraq müraciət edirlər
Erməni silahlı qüvvələrinin təcavüzü nəticəsində iki məktəbli həlak olub
Bütün xəbərlər