“Azərbaycanın geosiyasəti”

“Azərbaycanın geosiyasəti”

Yunus Oğuz

"Azərbaycanın geosiyasəti"

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Əvvəli 31-2 noyabr tarixli sayımızda

***

MDB ilə geosiyasi proseslərin xarakteristikasını dəqiqliklə və tam dolğun şərh etdikdən sonra, müəllif Əli Həsənov III fəsildə yerli regional və transmilli maraqlar sistemində Orta Asiya və Xəzər hövzəsinin ümumi geosiyasi xarakteristikasını verir.

Qeyd edək ki, Orta Asiya və Xəzər hövzəsində yerləşən dövlətlər XX əsrin sonlarından başlayaraq, yəni SSRİ parçalandıqdan sonra xüsusi əhəmiyyətli digər dövlətlər tərəfindən maraq dairəsinə çevrilən bu geosiyasi məkan, həm də zəngin təbii və mineral qaynaqları olan Şimal-Qərb, Şimal-Cənub nəqliyyat-kommunikasi və enerji dəhlizlərinin üzərində yerləşməsi və unikal coğrafi xüsusiyyətləri ilə fərqlənir.

Əgər əvvəllər Xəzər dənizi hövzəsi ətrafında və Orta Asiyada baş verən hadisələr, etnik-milli, sosial münaqişələr, mədəniyyətləarası toqquşmalar yalnız SSRİ və qismən də İranın daxili məsələləri hesab edilirdisə, indiki dövrdə bunu qətiyyən demək mümkün deyil, çünki müasir zamanda burada yerləşən dövlətlərin milli maraqlarını təmin etməyə cəhdlə yanaşı, regionda özünün ənənəvi mövqelərini bütün yollar və üsullarla qorumağa çalışan Rusiya ilə bərabər, bura geosiyasi, geoiqtisadi, hərbi-geostrateji maraqlarını həyata keçirmək istəyən ABŞ, Avropa Birliyi, Türkiyə, İran, Yaponiya kimi ölkələr müxtəlif sahələrdə mövqe qazanmaq uğrunda mübarizə aparırlar.

Buna bir neçə səbəb də var. Hörmətli professorun fikrinə görə, Orta Asiya və Xəzər dənizi hövzəsi Cənubi Qafqazla birlikdə 20-ci əsrin sonlarından başlayaraq əsas transmilli mübarizə obyekti kimi ilk növbədə:

• Bölgənin zəngin enerji və karbohidrogen ehtiyatlarına çıxış əldə etmək;
• Əhəmiyyətli geosiyasi və hərbi-geostrateji mövqelərinə (strateji dəhlizlər, neft-qaz kəmərləri, dəmir və avtomobil yolları və s.) yiyələnmək;
• yerli ölkələrin siyasi rejimlərinə və ictimai dairələrinə təsir etmək, onların iqtisadi, sosial, dini, etnik, mədəni, və informasiya mühitini öz təsiri altında saxlamaq və s. dayanır.

Hərdən düşünürəm ki, müəllifin yazdığı bu sətirlərin hamısını bu gün də yaşayırıq. Gözümüzün qarşısından (bəzən tərəf tutan iştirakçı da olmuşuq) vətəndaş müharibələri (bunu təkcə bizə aid etmirəm), qarşıdurmalar, narıncı inqilablar, xarici birliklərin və dövlətlərin bizə qarşı təzyiqləri və təhdidləri, onlar tərəfindən bir neçə təşkilatı maliyyələşdirib, elə onların adından, yaxud onların fikirlərini öz adlarından söyləyənləri, maraqları və mənafeləri ödənilən kimi susmaları, Azərbaycanın başı üstündən, onun maraqlarını satmağa hazır olan liderləri, sədrləri, hətta bəzi məmurları, daxili hakimiyyətə yiyələnmək üçün öz kadrlarını hakimiyyət strukturlarında yerləşdirməyə cəhd edən insanları- daha nələri və kimləri görmədik? Hörmətli professorun yuxarıda göstərdikləri, qeyd etdiyi amillər bu gün də davam edir. Elə bu günlərdə (sentyabr, 2015-ci il) Avropa Parlamentinin Azərbaycana qarşı qəbul etdiyi qərəzli qərar buna bariz nümunədir. Kiçik dövlətləri təzyiq buxovunda saxlamaq, özünə işlətmək, bununla da ölkədə hegemonluğu saxlamaq bir günün, iki günün işi deyil, bu illərlə cilalanmış və var gücü ilə işləyən mexanizmin təzahürüdür.

Bu baxımdan, Xəzər hövzəsində, Orta Asiyada böyük dövlətlərin (bura həm də beynəlxalq qurumlar aiddir) yürütdüyü siyasəti şərti olaraq iki dövrə ayırmaq olar:

• Birinci dövr- 80-ci illərin sonundan başlayan milli azadlıq hərəkatlarının başlanması (bu zaman bu nəhəng dövlətlər və qurumlara bəlli idi ki, nəhəng imperiya olan SSRİ artıq parçalanacaq) və 90-cı illərin əvvəllərində SSRİ-nin dağılması ilə müşayiət olunan dövr dünya siyasi arenasında "Xəzəryanı" adlanan yeni bir geosiyasi məkanın yaranması ilə yekunlaşır. Əgər SSRİ zamanında Xəzəri iki dövlət bölüşdürüb, onun karbo-hidrogen ehtyatlarını yalnız onlar istismar edirdilərsə, müstəqillik qazanılandan sonra Xəzərlə su sərhədi olan ölkələrin sayı beşə çatdı. Təbiidir ki, karbohidrogen ehtiyatlarını bu beş dövlət, özünün milli maraqlarını əsas götürərək, istismar edəcək. Bax burada geosiyasi, geoiqtisadi və hərbi-geostrateji maraqlar uğrunda bu beş dövlət arasında ziddiyyətlər yaranmağa başladı.

• Bu ziddiyyətləri 90-cı illərin ortalarından başlayan ikinci dövr, 1994-cü il 20 sentyabrın 20-də "Əsrin müqaviləsi" adı ilə nəhəng dövlətlərin təmsilçiləri tərəfindən imzalanan müqavilə qismən səngitsə də, sonradan yenə yeni qaz və neft quyularının kəşf edilməsi və istismarı ilə bağlı Xəzəryanı dövlətlər arasında təzədən ziddiyyətlər yarandı və bu gün də bu davam etməkdədir. İstənilən halda "Əsrin müqaviləsi" imzalandıqdan sonra geosiyasi ədəbiyyatda "Xəzərin geosiyasi oyunçuları" adlanan termin meydana çıxır və dünya siyasətşünaslığında geniş şəkildə təhlil olunmağa başlayır. Xəzəryanı dövlətlər haqqında Əli Həsənov yazır:
"Müstəqilliklərinin ilk illərində Orta Asiya dövlətləri Qərblə (əsasən Türkiyə vasitəsilə) Rusiya arasında müəyyən mənada seçim qarşısında qalmışdır. Bu ölkələr Qərblə əlaqələrə daha çox iki anlamda meyl göstərirdilər:

- öz müstəqilliklərinin daimi olmaları üçün təminat almaq;
- postsovet məkanında mövcud olan iqtisadi böhrandan çıxmaq, Qərb ölkələrindən maliyyə dəstəyi almaq və onların qabaqcıl texnologiyalarını öz iqtisadiyatlarına cəlb etmək". (Bax. s. 432-433)
Maraqlıdır ki, V. Putinin hakimiyyətə gəlişinə qədər Xəzəryanı dövlətlər Qərbə xeyli yaxınlaşdı və bunun fonunda Rusiyanın nüfuzu sürətlə aşağı enməyə başladı. Lakin, Putinin hakimiyyətə gəlməsi və yürütdüyü sərt siyasət nəticəsində Orta Asiya dövlətləri geosyasi və geoiqtisadi maraqlarını Rusiyaya doğru yönəltdi.

Bütün bu yazdıqlarımızla yanaşı, Orta Asiya dövlətlərinin geostrateji və geoiqtisadi maraqları əsasən üst-üstə düşsə də, onları bir-birindən fərqləndirən və ayıran konkret milli maraqlar mövcuddur.

Hörmətli professor Orta Asiya dövlətlərinin ayrı-ayrılıqda xarakteristikasını verərkən o birinci olaraq Qazaxıstandan başlayır. O yazır ki, bu dövlət SSRİ dağılarkən postsovet məkanında ən əlverişsiz geosiyasi vəiyyətlə üzləşməsinə baxmayaraq (həmin dövrdə ruslar Qazaxıstanın 5 böyük vilayətinə iddia irəli sürürdü və ümumiyyətlə bu ərazidə qazaxlara məxsus milli dövlətin formalaşması ciddi problemlərlə üzləşirdi), Rusiya ilə münasibətlərini tənzimləyə bildi. Qazaxıstan paytaxtının Alma-Atadan Astanaya köçürülməsi mühüm geosiyasi və geostrateji əhəmiyyət kəsb edən hadisə oldu. Rusiya ilə strateji münasibətləri inkişaf etdirmək Qazaxıstanın xarici siyasətində prioritet məsələlərdən biridir. Qeyd edək ki, Rusiyanın postsovet məkanında irəli sürdüyü hər bir təşəbbüs əsasən Qazaxıstan dəstəyi ilə reallaşıb.

Bununla yanaşı, Qazaxıstan Rusiyanın milli maraqlarına toxunmadan və özünün prioritet maraqlarını əsas götürərək dünyanın bir çox nəhəg dövlətləri və onların şirkətləri ilə əməkdaşlıq etməkdə maraqlıdırlar. Odur ki, bu ölkə öz məhsullarını real bazar qiymətinə Avropaya satmaq üçün həm Rusiya marşurutundan, hə də son dövrlər, daha da aktuallaşan Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə marşurutundan istifadə edir.

Qazaxıstan xarici investisiyaların həcminə görə Xəzər ətrafı ölkələrin içərisindən adambaşına düşən investisiya miqdarına görə Azərbaycandan sonra birinci yerdədir və dünyanın "Şevron", "Mobil", "BP", "BritişQaz", "Total", "ACİP", "Lukoyl", "İmpeks", "Kitaypetrol" və s. məşhur transmilli şirkətlərlə əməkdaşlıq edir.

Ardı var

Berluskoni İtaliya prezidentliyinə namizəd olmamaq qərarına gəlib
Berluskoni İtaliya prezidentliyinə namizəd olmamaq qərarına gəlib
Türkiyədə 4,7 bal gücündə zəlzələ baş verib
Türkiyədə 4,7 bal gücündə zəlzələ baş verib
Türkiyə Silahlı Qüvvələri 10 PKK terrorçusunu zərərsizləşdirib
Türkiyə Silahlı Qüvvələri 10 PKK terrorçusunu zərərsizləşdirib
Loading Bars
Xəbər lenti
Berluskoni İtaliya prezidentliyinə namizəd olmamaq qərarına gəlib
Enerji məsələləri üzrə Avropa komissarı Azərbaycana səfər edəcək
Türkiyə növbəti "3+3" formatında görüşə ev sahibliyi etmək planşdırır - Ərdoğan
Türkiyədə 4,7 bal gücündə zəlzələ baş verib
Azərbaycanlı musiqiçi intihar etdi
İngiltərə Premyer Liqası: "Mançester Siti" səfərdə "Sauthempton"la heç-heçə edib
İran Türkiyə ilə uzunmüddətli əlaqələri qurmaq istəyir - Rəisi
Türkiyə Silahlı Qüvvələri 10 PKK terrorçusunu zərərsizləşdirib
Şamaxı sakinindən qanunsuz odlu silah götürülüb
ABŞ Ukraynadan diplomatların təxliyəsinin başlama tarixini açıqlayıb
Azərbaycan Ordusunun hərbi qulluqçusu qeyri-döyüş şəraitində həlak olub
“Tata Steel Masters”: Şəhriyar Məmmədyarov liderliyini davam etdirir
Bərdədə 32 yaşlı kişi güllələnib
Futzal üzrə Azərbaycan millisi Avropa çempionatına məğlubiyyətlə başlayıb
Qeyri-neft sektorunda rekord göstəricilər - Azərbaycanın iqtisadi strategiyasının uğurunun sirri nədir?
Əfqanıstanda partlayış olub, ölənlər var
"Bitcoin" 2021-ci ilin iyul ayından bəri ilk dəfə 34,2 min dollardan aşağı satılıb
Gömrük Akademiyası növbəti ISO standartı üzrə audit prosesindən uğurla keçib
Ankaradakı Azərbaycan Evində 20 Yanvar faciəsi ilə bağlı anım tədbiri təşkil edilib (FOTO)
Yasamalın bu hissəsi tullantılardan təmizlənib
Saatlıda qanunsuz ov edən şəxs saxlanılıb
Ötən il Azərbaycana gələn turistlərin sayı açıqlanıb
Deputat Könül Nurullayeva vətəndaş qəbullarını davam etdirir (FOTO)
Azərbaycanda COVID-19 əleyhinə peyvənd olunanların sayı açıqlanıb
Azərbaycanda 1 614 nəfər COVID-19-a yoluxub, 16 nəfər vəfat edib
Azərbaycan vətəndaşları əsasən bu ölkələrə səfər edib
Bakıda 2 narkotacir və 4 narkokuryer saxlanılıb (VİDEO)
Karantin qaydalarını pozan şadlıq sarayının sahibi həbs olunub
Pakistan sahillərində iki qayıq toqquşub, 30-dan çox itkin var
Nazirlər Kabineti karantin rejimi ilə bağlı qərarlar qəbul etdi
Komando hərbi hissəsində təlim məşqləri keçirilib (VİDEO)
Bakıda polisin üstünə avtomobil sürərək qaçmaq istəyən narkotacir saxlanıldı (FOTO/VİDEO)
İranda daha 30 nəfər koronavirusdan ölüb
DSX əsgərinin intiharı ilə bağlı cinayət işi başlandı
Ceyhun Bayramov Malayziya xarici işlər nazirinin müavini ilə görüşüb (FOTO)
Son bir ildə 114 uşaq övladlığa verilib
Mingəçevir Dövlət Universitetində imtahan sessiyası uğurla davam edir
DSX-nin Hərbi Hospitalında hərbçi intihar edib
Nərimanovda bina yanır (VİDEO)
Putin və Paşinyan Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin delimitasiyası və demarkasiyasını müzakirə edib
Dəm qazı zəhərlənmələrinə qarşı qanunvericilik təkmilləşdirilir
Ötən il Bakıda 50 qəsdən adamöldürmə hadisəsi baş verib - Şəhər prokurorluğu
Rusiyada koronavirusa yoluxanların sayı 11 milyonu ötüb
Bakıda tikilməkdə olan binada başlayan yanğın söndürülüb (VİDEO) (ƏLAVƏ OLUNUB)
“Xudafərin” və “Qız Qalası” hidroqovşaqları ilə bağlı Birgə Texniki Komissiyanın növbəti iclası keçirilib
Bakı şəhər prokurorluğunun 14 əməkdaşı cəzalandırılıb
Ötən il Bakıda 6500-ə yaxın cinayət işinin istintaqı tamamlanıb
Bakıda ölümlə nəticələnən yol qəzaları artıb
Ötən il Bakıda 12 min 761 cinayət hadisəsi baş verib - İlqar Abbasov
S&P Azərbaycanda 2025-ci ilədək inflyasiya proqnozlarını açıqlayıb
S&P manatın dollara mövcud nisbətdə bağlılığını təsdiq edib
Bazar günü hava necə olacaq?
Yeni hərbi obyektlər istifadəyə verilib (FOTO/VİDEO)
SOCAR Ermənistanda zavod alınması xəbərini təkzib etdi
“Məşğulluq marafonu” üzrə 1550-dən çox şəxs işlə təmin olunub
S&P Azərbaycan dövlət büdcəsinin profisiti ilə bağlı proqnozu açıqlayıb
Hindistanda yaşayış binasında yanğın, 10-a yaxın ölü var
Hazırda "omikron" dünyada qriplə bərabər yayılır
S&P agentliyi Azərbaycanın kredit reytinqini BB+/B səviyyəsində təsdiq edib
Samur-Abşeron kanalında tank və top mərmiləri aşkarlanıb (FOTO/VİDEO)
S&P Azərbaycan və Türkiyə Mərkəzi bankları arasında mümkün svop sazişini şərh edib
Ötən gün evini tərk edən 11 koronavirus xəstəsi küçədə yaxalanıb
Toyda karantin qaydalarını pozan şəxs həbs edildi
Ölkə daxilində strateji ərzaq məhsullarının istehsalının daha da genişləndirilməsinə nail olmalıyıq - Vüqar Rəhimzadə
Ötən gün 23 yanğına çıxış olub, 10 nəfər xilas edilib
Krasnodar hava limanı bağlanıb
Azərbaycan və İran arasında razılaşma əldə olunub (FOTO)
Qarabağa avtobusla səfər edənlərin bileti belə olacaq (FOTO)
Azərbaycan futzalçıları bu gün Avropa çempionatında ilk matçına çıxır
Səhiyyə qurumları vətəndaşlara çağırış etdi
Azərbaycanda koronavirus xəstələrinin karantində qalma müddəti azaldılır
“Avrora" Qrup uşaq sığınacaqlarında məskunlaşan uşaqları sevindirib (FOTO)
Alyaskada güclü zəlzələ olub
Azərbaycan nefti ucuzlaşıb
Masallıda yataq xəstəsi evdə yanaraq ölüb
Azad olunmuş ərazilərin qış turizm potensialı genişdir - Agentlik
Bitkoinin qiyməti son beş ayda ən aşağı səviyyəyə düşüb
Braziliyada çatdırılmanı dronlara yerinə yetirməyə icazə verilib
İsmayıllıda qanunsuz ov edən şəxs saxlanılıb
Hulusi Akar Suriya və İraqla sərhəddəki bölmələrə baxış keçirib
Almaniyada minimum əmək haqqının artırılması məşğulluğa təsir etməyəcək - nazir
Arnold Şvartsenegger Kaliforniyada ağır yol qəzası törədib (FOTO)
ABŞ-da məktəbdə şagird güllələnib
ÜST 12 yaşadək yeniyetmələrə azaldılmış dozada Pfizer peyvəndini tövsiyə edib
Meksikada oteldə atışma nəticəsində iki Kanada vətəndaşı öldürülüb
Ənənəvi Braziliya karnavalları koronavirus səbəbindən təxirə salınıb
Yaponiyada baş verən zəlzələ nəticəsində 6 nəfər xəsarət alıb
Gürcüstan Rusiya ilə hava əlaqəsinin bərpasını müzakirə etməyə hazır olduğunu bildirib
ABŞ-ın ən yaşlı sakini 115 yaşında vəfat edib
Belçikada koronavirusla bağlı məhdudiyyətlər aradan qaldırılır
Dünyada koronavirusa yoluxanların sayı 340 milyonu ötüb
NATO Aralıq dənizində təlimlərə başlayır
Amerikanın Atlas V raketi Pentaqonun kəşfiyyat peyklərini orbitə çıxarıb
BMT-nin baş katibi dünyadakı vəziyyəti soyuq müharibə dövründəkindən daha təhlükəli adlandırıb
Elbrus Əliyev 2007-ci ildə təqaüdə çıxmıb, həmin vaxtdan etibarən prokurorluq orqanları ilə hər-hansı əlaqəsi olmayıb - Baş Prokurorluq
Ərəb koalisiyasının Yəmən həbsxanasına hava hücumu nəticəsində onlarla insan həlak olub
Serbiyalı nazir ölkə başçısına sui-qəsd hazırlandığını bildirib
İran Türkiyəyə qaz tədarükünü bərpa edib
Böyük Britaniyada koronavirusun omikron ştammının yeni alt növü aşkarlanıb
Fransa Prezidenti Kabinetinin müşaviri və Aİ-nin xüsusi nümayəndəsinin Cənubi Qafqaza səfərinin məqsədi açıqlanıb (ÖZƏL)
Bütün xəbərlər