“Azərbaycanın geosiyasəti”

“Azərbaycanın geosiyasəti”

Yunus Oğuz

"Azərbaycanın geosiyasəti"

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Əvvəli 31-2 noyabr tarixli sayımızda

***

MDB ilə geosiyasi proseslərin xarakteristikasını dəqiqliklə və tam dolğun şərh etdikdən sonra, müəllif Əli Həsənov III fəsildə yerli regional və transmilli maraqlar sistemində Orta Asiya və Xəzər hövzəsinin ümumi geosiyasi xarakteristikasını verir.

Qeyd edək ki, Orta Asiya və Xəzər hövzəsində yerləşən dövlətlər XX əsrin sonlarından başlayaraq, yəni SSRİ parçalandıqdan sonra xüsusi əhəmiyyətli digər dövlətlər tərəfindən maraq dairəsinə çevrilən bu geosiyasi məkan, həm də zəngin təbii və mineral qaynaqları olan Şimal-Qərb, Şimal-Cənub nəqliyyat-kommunikasi və enerji dəhlizlərinin üzərində yerləşməsi və unikal coğrafi xüsusiyyətləri ilə fərqlənir.

Əgər əvvəllər Xəzər dənizi hövzəsi ətrafında və Orta Asiyada baş verən hadisələr, etnik-milli, sosial münaqişələr, mədəniyyətləarası toqquşmalar yalnız SSRİ və qismən də İranın daxili məsələləri hesab edilirdisə, indiki dövrdə bunu qətiyyən demək mümkün deyil, çünki müasir zamanda burada yerləşən dövlətlərin milli maraqlarını təmin etməyə cəhdlə yanaşı, regionda özünün ənənəvi mövqelərini bütün yollar və üsullarla qorumağa çalışan Rusiya ilə bərabər, bura geosiyasi, geoiqtisadi, hərbi-geostrateji maraqlarını həyata keçirmək istəyən ABŞ, Avropa Birliyi, Türkiyə, İran, Yaponiya kimi ölkələr müxtəlif sahələrdə mövqe qazanmaq uğrunda mübarizə aparırlar.

Buna bir neçə səbəb də var. Hörmətli professorun fikrinə görə, Orta Asiya və Xəzər dənizi hövzəsi Cənubi Qafqazla birlikdə 20-ci əsrin sonlarından başlayaraq əsas transmilli mübarizə obyekti kimi ilk növbədə:

• Bölgənin zəngin enerji və karbohidrogen ehtiyatlarına çıxış əldə etmək;
• Əhəmiyyətli geosiyasi və hərbi-geostrateji mövqelərinə (strateji dəhlizlər, neft-qaz kəmərləri, dəmir və avtomobil yolları və s.) yiyələnmək;
• yerli ölkələrin siyasi rejimlərinə və ictimai dairələrinə təsir etmək, onların iqtisadi, sosial, dini, etnik, mədəni, və informasiya mühitini öz təsiri altında saxlamaq və s. dayanır.

Hərdən düşünürəm ki, müəllifin yazdığı bu sətirlərin hamısını bu gün də yaşayırıq. Gözümüzün qarşısından (bəzən tərəf tutan iştirakçı da olmuşuq) vətəndaş müharibələri (bunu təkcə bizə aid etmirəm), qarşıdurmalar, narıncı inqilablar, xarici birliklərin və dövlətlərin bizə qarşı təzyiqləri və təhdidləri, onlar tərəfindən bir neçə təşkilatı maliyyələşdirib, elə onların adından, yaxud onların fikirlərini öz adlarından söyləyənləri, maraqları və mənafeləri ödənilən kimi susmaları, Azərbaycanın başı üstündən, onun maraqlarını satmağa hazır olan liderləri, sədrləri, hətta bəzi məmurları, daxili hakimiyyətə yiyələnmək üçün öz kadrlarını hakimiyyət strukturlarında yerləşdirməyə cəhd edən insanları- daha nələri və kimləri görmədik? Hörmətli professorun yuxarıda göstərdikləri, qeyd etdiyi amillər bu gün də davam edir. Elə bu günlərdə (sentyabr, 2015-ci il) Avropa Parlamentinin Azərbaycana qarşı qəbul etdiyi qərəzli qərar buna bariz nümunədir. Kiçik dövlətləri təzyiq buxovunda saxlamaq, özünə işlətmək, bununla da ölkədə hegemonluğu saxlamaq bir günün, iki günün işi deyil, bu illərlə cilalanmış və var gücü ilə işləyən mexanizmin təzahürüdür.

Bu baxımdan, Xəzər hövzəsində, Orta Asiyada böyük dövlətlərin (bura həm də beynəlxalq qurumlar aiddir) yürütdüyü siyasəti şərti olaraq iki dövrə ayırmaq olar:

• Birinci dövr- 80-ci illərin sonundan başlayan milli azadlıq hərəkatlarının başlanması (bu zaman bu nəhəng dövlətlər və qurumlara bəlli idi ki, nəhəng imperiya olan SSRİ artıq parçalanacaq) və 90-cı illərin əvvəllərində SSRİ-nin dağılması ilə müşayiət olunan dövr dünya siyasi arenasında "Xəzəryanı" adlanan yeni bir geosiyasi məkanın yaranması ilə yekunlaşır. Əgər SSRİ zamanında Xəzəri iki dövlət bölüşdürüb, onun karbo-hidrogen ehtyatlarını yalnız onlar istismar edirdilərsə, müstəqillik qazanılandan sonra Xəzərlə su sərhədi olan ölkələrin sayı beşə çatdı. Təbiidir ki, karbohidrogen ehtiyatlarını bu beş dövlət, özünün milli maraqlarını əsas götürərək, istismar edəcək. Bax burada geosiyasi, geoiqtisadi və hərbi-geostrateji maraqlar uğrunda bu beş dövlət arasında ziddiyyətlər yaranmağa başladı.

• Bu ziddiyyətləri 90-cı illərin ortalarından başlayan ikinci dövr, 1994-cü il 20 sentyabrın 20-də "Əsrin müqaviləsi" adı ilə nəhəng dövlətlərin təmsilçiləri tərəfindən imzalanan müqavilə qismən səngitsə də, sonradan yenə yeni qaz və neft quyularının kəşf edilməsi və istismarı ilə bağlı Xəzəryanı dövlətlər arasında təzədən ziddiyyətlər yarandı və bu gün də bu davam etməkdədir. İstənilən halda "Əsrin müqaviləsi" imzalandıqdan sonra geosiyasi ədəbiyyatda "Xəzərin geosiyasi oyunçuları" adlanan termin meydana çıxır və dünya siyasətşünaslığında geniş şəkildə təhlil olunmağa başlayır. Xəzəryanı dövlətlər haqqında Əli Həsənov yazır:
"Müstəqilliklərinin ilk illərində Orta Asiya dövlətləri Qərblə (əsasən Türkiyə vasitəsilə) Rusiya arasında müəyyən mənada seçim qarşısında qalmışdır. Bu ölkələr Qərblə əlaqələrə daha çox iki anlamda meyl göstərirdilər:

- öz müstəqilliklərinin daimi olmaları üçün təminat almaq;
- postsovet məkanında mövcud olan iqtisadi böhrandan çıxmaq, Qərb ölkələrindən maliyyə dəstəyi almaq və onların qabaqcıl texnologiyalarını öz iqtisadiyatlarına cəlb etmək". (Bax. s. 432-433)
Maraqlıdır ki, V. Putinin hakimiyyətə gəlişinə qədər Xəzəryanı dövlətlər Qərbə xeyli yaxınlaşdı və bunun fonunda Rusiyanın nüfuzu sürətlə aşağı enməyə başladı. Lakin, Putinin hakimiyyətə gəlməsi və yürütdüyü sərt siyasət nəticəsində Orta Asiya dövlətləri geosyasi və geoiqtisadi maraqlarını Rusiyaya doğru yönəltdi.

Bütün bu yazdıqlarımızla yanaşı, Orta Asiya dövlətlərinin geostrateji və geoiqtisadi maraqları əsasən üst-üstə düşsə də, onları bir-birindən fərqləndirən və ayıran konkret milli maraqlar mövcuddur.

Hörmətli professor Orta Asiya dövlətlərinin ayrı-ayrılıqda xarakteristikasını verərkən o birinci olaraq Qazaxıstandan başlayır. O yazır ki, bu dövlət SSRİ dağılarkən postsovet məkanında ən əlverişsiz geosiyasi vəiyyətlə üzləşməsinə baxmayaraq (həmin dövrdə ruslar Qazaxıstanın 5 böyük vilayətinə iddia irəli sürürdü və ümumiyyətlə bu ərazidə qazaxlara məxsus milli dövlətin formalaşması ciddi problemlərlə üzləşirdi), Rusiya ilə münasibətlərini tənzimləyə bildi. Qazaxıstan paytaxtının Alma-Atadan Astanaya köçürülməsi mühüm geosiyasi və geostrateji əhəmiyyət kəsb edən hadisə oldu. Rusiya ilə strateji münasibətləri inkişaf etdirmək Qazaxıstanın xarici siyasətində prioritet məsələlərdən biridir. Qeyd edək ki, Rusiyanın postsovet məkanında irəli sürdüyü hər bir təşəbbüs əsasən Qazaxıstan dəstəyi ilə reallaşıb.

Bununla yanaşı, Qazaxıstan Rusiyanın milli maraqlarına toxunmadan və özünün prioritet maraqlarını əsas götürərək dünyanın bir çox nəhəg dövlətləri və onların şirkətləri ilə əməkdaşlıq etməkdə maraqlıdırlar. Odur ki, bu ölkə öz məhsullarını real bazar qiymətinə Avropaya satmaq üçün həm Rusiya marşurutundan, hə də son dövrlər, daha da aktuallaşan Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə marşurutundan istifadə edir.

Qazaxıstan xarici investisiyaların həcminə görə Xəzər ətrafı ölkələrin içərisindən adambaşına düşən investisiya miqdarına görə Azərbaycandan sonra birinci yerdədir və dünyanın "Şevron", "Mobil", "BP", "BritişQaz", "Total", "ACİP", "Lukoyl", "İmpeks", "Kitaypetrol" və s. məşhur transmilli şirkətlərlə əməkdaşlıq edir.

Ardı var

Çempionlar Liqasında "Lasio" "Borussiya"nı,  "Mançester Yunayted" "PSJ"ni məğlub edib
Çempionlar Liqasında "Lasio" "Borussiya"nı, "Mançester Yunayted" "PSJ"ni məğlub edib
UEFA Azərbaycanda oyunlara aid qərar verib
UEFA Azərbaycanda oyunlara aid qərar verib
UEFA gənclər arasında Avropa çempionatını təxirə salıb
UEFA gənclər arasında Avropa çempionatını təxirə salıb
Loading Bars
Xəbər lenti
Erməni “Meydan”ı...
XİN Paşinyanın münaqişənin diplomatik həllinin olmadığı ilə bağlı bəyanatına dair açıqlama verib
Prezident İlham Əliyev: Zəngilan rayonunun Mincivan qəsəbəsi və 13 kəndi işğaldan azad edilib
Prezident İlham Əliyev: Füzuli rayonunun daha üç kəndi işğaldan azad edilib
Prezident İlham Əliyev: Cəbrayıl rayonunun daha 5 kəndi işğaldan azad edildi
Ermənistanın Rusiyaya növbəti xəyanəti - Bu dəfə NATO-ya doğru
Paşinyanın “Qarabağda diplomatik həll yolu yoxdur” açıqlaması Ermənistanın niyyətini ortaya qoyur - İbrahim Kalın
“Sığorta haqqının ümumi məbləğinin hesablanması Qaydası” təsdiqləndi
Mingəçevir Dövlət Universitetində onlayn Oriyentasiya Günü keçiriləcək
Terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə sistemi ilə bağlı Koordinasiya Şurası yaradılıb
Beynəlxalq hava limanında daşıma xidmətləri göstərən taksi sürücüləri yenidən hazırlıq keçməyəcəklər
Ermənistan Türkiyədən məhsul idxalını dayandırır
Azərbaycan uğurlu əməliyyatla torpaqlarını işğaldan azad edir - Pakistan səfiri
Döyüşlərdə iştirak edən şəxsi heyət üçün “Əsgərə məktub” layihəsi keçirilib (FOTO/VİDEO)
Ermənilər cəbhə bölgəsində vəziyyəti gərginləşdirməkdə davam edir
Düşmən artıq Azərbaycan Ordusunun üstünlüyünü etiraf etmək məcburiyyətində qalıb - MN
Düşmənin 30 illik müdafiə sistemi, texnika və muzdlu döyüşçüləri heç bir işə yaramır - Anar Eyvazov
İƏT-in Ombudsmanlar Assosiasiyasının prezidenti ilə Konstitusiya Məhkəməsində görüş keçirilib (FOTO)
İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə yerləşən subartezian quyularının bərpasına başlanıb (FOTO)
Polşa azərbaycanlıları işğalçı Ermənistan ordusunun Gəncə terroruna etiraz edir (FOTO)
Kamran Əliyev Türkiyənin Baş Ombudsmanı ilə görüşüb (FOTO)
Dünya prokurorlarına müraciət ünvanlanıb
İllərdir formalaşmış hərbi büdcə döyüş meydanında öz bəhrəsini verir - Hərbi ekspert
İƏT Ombudsmanlar Assosiasiyasının prezidenti ölkəmizdə səfərdədir
Üzərində "Karabakh is Azerbaijan" yazıln promo avtomobillər London küçələrində (FOTO/VİDEO)
Hikmət Hacıyev Paşinyanın son açıqlamasına cavab verdi
Kamran İmanov: Ermənistanın törətdiyi vandalizm və barbarlıq hərəkətləri insanlığa qarşı cinayətdir (FOTO)
Gürcüstanda azərbaycanlıların yaşadığı kəndlərə qaz xəttləri çəkilir
25 müəssisəsdə kobud qayda pozuntuları aşkarlanıb
Oktyabrın 22-də manatın dollara qarşı məzənnəsi
Prezident İlham Əliyev Yaponiyanın “Nikkei” qəzetinə müsahibə verib (FOTO)
Azərbaycan könüllüləri erməni təcavüzündən zərər görmüş ailələrə baş çəkiblər (FOTO)
Paşinyan: Münaqişənin sülh yolu ilə həlli mümkün deyil
İcbari tibbi sığorta üzrə fərdi uçotun aparılması qaydası müəyyənləşib
Ermənistan ordusunun gücünü itirdiyini anlayan Paşinyan əhalini silahlanmağa çağırıb
Bakı Ali Neft Məktəbinin tələbələri təqaüdlərini Silahlı Qüvvələrə Yardım Fonduna köçürdü
Qayanada yaşayan yeganə azərbaycanlıdan ikili standartlara etiraz (FOTO)
Nurlanə Əliyeva: Müşfiqin yadigarı - Dilbər Axundzadə (FOTO)
“AccessBank” hərbi qulluqçulara və cəbhə bölgəsinin sakinlərinə kömək edir (FOTO)
Ombudsman “Uşaq Hüquqları Aylığı”nın elan olunması ilə bağlı müraciət yayımlayıb
Bosniya və Herseqovinanın Rəyasət Heyətinin keçmiş üzvü Prezident İlham Əliyevə məktub göndərib
Tovuz sakinini küçədə döyüb öldürən şəxs saxlanıldı
Nurlanə Əliyeva: Qələbə bizimlədir (FOTO)
Ermənistana məxsus daha 3 PUA məhv edilib
Dənizdə dalğanın hündürlüyü 3 metrə çatıb - FAKTİKİ HAVA
DİN əhaliyə xəbərdarlıq edir
AZƏRTAC Ermənistanın Gəncəyə qanlı terror hücumları ilə bağlı dünyanın aparıcı xəbər agentliklərinə müraciət ünvanlayıb
Uzun illər işğal altında olan ərazilərimizdə yerləşən abidələrin əksəriyyəti ya erməniləşdirilib, ya da dağıdılıb - Dövlət Xidməti
Azərbaycan öz torpaqlarını işğaldan azad etməklə yanaşı, beynəlxalq hüququn tələblərini də yerinə yetirir - Deputat
Milli Məclis Dağlıq Qarabağla bağlı videoçarx hazırlayıb
Beynəlxalq təşkilatlar Ermənistanda silahlanmaya vaxtında düzgün qiymət verməyib - Arzu Nağıyev
Ordubadda qədim abidələr aşkarlanıb
Səfirlik: Bəzi saytların dəqiq olmayan məlumatlar yayması Qətər-Azərbaycan əlaqələrinə təsir etməyəcək
Gürcüstanda silahlı şəxs bankda bir neçə nəfəri girov götürüb
“Həkimlərimizi tanıyın!” - neyrocərrah Elçin Abbaszadə
Ceyhun Bayramov Moskvada Sergey Lavrovla görüşüb
"Qarabağın məşhur müəllimləri" layihəsinə başlanılır
İranda sutka ərzində 312 nəfər koronavirusdan ölüb
Abşeronda COVİD-19 əleyhinə növbəti reyd keçirildi – sürücülər cərimələndi (FOTO)
Azərbaycanda 714 nəfər COVID-19-a yoluxdu, 176 nəfər sağaldı, 7 nəfər vəfat etdi
Koronavirusa yoluxanların sayını sıfırlamağa məcburuq
Azərbaycan və Türkiyənin birgə uğuru: TANAP "ilin layihəsi" beynəlxalq mükafatını aldı (FOTO)
Azərbaycan dünyanın hərb tarixinə yeni səhifələr yazır - Naqif Həmzəyev
Qarabağ müharibəsi bitdikdən sonra Ermənistanda uzunmüddətli böhran başlayacaq - Ekspert
Türk Şurası Gənclər Platforması Azərbaycanı dəstəkləyən bəyanat qəbul edib (FOTO)
Azərbaycan beynəlxalq hüququ, ədaləti əməldə təmin edir - Politoloq
Azərbaycan bu müharibədə qalibiyyətə məhkumdur! - Kamaləddin Qafarov
Düşmənin atıb qaçdığı növbəti hərbi texnikalar (FOTO/VİDEO)
Bu il özünüməşğulluq proqramına cəlb olunanların sayı 8 minə yaxındır
Azərbaycan nefti ucuzlaşıb
Azərbaycan BMT qətnamələrinin icrasına özü başlamaq məcburiyyətində qaldı - Politoloq
Əfqanıstanda viza izdihamı - 11 ölü
Ermənistanda məhkumlardan intiharçı dəstələr yaradılır
Xudafərin körpüsünün Azərbaycan tarixində xüsusi yeri var - Deputat
Azərbaycan ordusu status kvonu dəyişdi - Deputat
“Geri dönüş” adlı kompozisiya hazırlanıb (VİDEO)
Belarusda MDB-nin İcraiyyə Komitəsində keçirilən tədbirdə Ermənistanın işğalçılıq siyasəti pislənilib (FOTO)
Azərbaycanda qızıl və gümüş bahalaşıb
ENGİNET şirkəti “Güc BİRLİKdədir” deyib Gəncədə yaralanan uşaqlara yardım göndərdi (FOTO)
Terrorçu Ermənistan hakimiyyəti cəzalandırılmalıdır - Sevil Mikayılova (VİDEO)
Zəngilanın işğaldan azad edilməsi ölkəmizin mineral resurs istehsalını və ixracını artıracaq
KOBİA-nın Dövlət-Sahibkar Tərəfdaşlığının İnkişafı Mərkəzi beynəlxalq assosiasiyaya üzv oldu
Sabahın hava proqnozu açıqlanıb
"Əcnəbi Diplomatlar üçün Xarici Siyasət Proqramı" adlı ixtisasartırma kursu başa çatıb
Rusiyada bir gündə 317 nəfər koronavirusun qurbanı oldu
Qazax sement zavodu Qarabağın azad edilmiş şəhərlərinin bərpası planları haqqında (FOTO)
Toy kasetimizi, fotoalbomu torpağa basdırdıq, düşünürdük ki, bir neçə gün sonra geri qayıdacağıq - Zəngilan sakini (FOTO)
Bəziləri deyirdilər ki, bu qədər silah-sursat nəyimizə lazımdır, onsuz da müharibə aparmayacağıq... - Deputat
Ermənistanın növbəti PUA-sı məhv edilib
Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan və Qubadlıda 4 yarımstansiyanın tikilməsi nəzərdə tutulub
Ermənistanda koronavirusdan rekord sayda ölüm qeydə alındı
Məktəb direktoru olmaq üçün 2256 namizəd imtahan verəcək
YAP Gəncədə erməni terroru nəticəsində valideynlərini itirmiş uşaqlara təqaüd verəcək (FOTO)
Türk Şurasından dəstək: Biz bu savaşda Azərbaycanın yanındayıq
22 iranlı həkim könüllü fəaliyyət üçün Azərbaycana müraciət edib
Vəhşi heyvan və quş növlərinin ovu dayandırılıb
Baş Prokurorluq xarici ölkə vətəndaşlarına xəbərdarlıq etdi (VİDEO)
İmtahanlarda qiymətləndirmə vasitələrinin hazırlanmasında iştirak etmək istəyənlər üçün kurslar keçiriləcək
BMT-nin qətnamələrini Azərbaycan özü icra edir
Ceyhun Bayramov Moskvaya gedib
Bütün xəbərlər